Keshe Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Túrkııaǵa sapary barysynda túrkııalyq holdıngter jáne kompanııalar basshylarymen kezdesti
Túrkııa Qazaqstannyń eń mańyzdy saýda-ekonomıkalyq seriktesteriniń biri bolyp tabylady. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan bergi shırek ǵasyr ishindegi qarym-qatynas sonyń aıǵaǵy. Qos memleket arasyndaǵy saýda aınalymyna qatysty derekter de osyny naqtylaı túsedi. Eki jaqty taýar aınalymynyń dınamıkasyna toqtalar bolsaq, onyń kólemi 2014 jyly 3,29 mıllıard dollardy (eksport – 2,27 mıllıon dollar, ımport – 1,02 mıllıon dollar) qurasa, 2015 jyldyń birinshi jartysynda 1,2 mıllıard dollar (eksport – 727,5 mıllıon dollar, ımport – 4,739 mıllıon dollar) boldy.
Eki eldiń arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanystardy keńeıtýdiń tıimdi tetigi Qazaqstan-Túrkııa úkimetaralyq ekonomıkalyq komıssııa arqyly jan-jaqty júzege asyrylýda.
Byltyr, týra osydan bir jyl buryn Túrkııa Prezıdenti Redjep Erdoǵannyń Qazaqstanǵa memlekettik sapary barysynda Astanada eki el kásipkerleriniń bıznes-forýmy ótken bolatyn. Sol forýmda sóılegen sózinde Elbasy Nursultan Nazarbaev eki el arasyndaǵy iskerlik baılanysty erekshe atap ótken-di.
– Túrkııa bizdiń strategııalyq saýda-ekonomıkalyq seriktesimiz bolyp sanalady. Sońǵy 10 jylda elimizge salynǵan túrik ınvestısııasynyń kólemi 1,8 mıllıard dollardan asty. Bizdiń naryqta túrik kapıtalynyń qatysy bar myń jarymnan asa kásiporyn jumys isteıdi. Túrkııa bul kórsetkish boıynsha Reseıden keıingi ekinshi orynda tur. Qazaqstanda 15 myńnan astam túrik azamaty turaqty eńbek etip júr. Olar bizdiń jańa elordamyzdyń qurylysyna belsene qatysty. Astana halyqaralyq áýejaıy, «Han-Shatyr» kesheni, «Ramada Plaza Astana» qonaq úıi jáne basqa aıshyqty nysandar – sonyń jarqyn aıǵaǵy, – degen edi Memleket basshysy.
Qazaqstan Prezıdenti sol kezdiń ózinde eki el arasynda jalpy quny 3,4 mıllıard dollardan asatyn 35 ınvestısııalyq jobany birlese júzege asyryp jatqanyn atap ótti. Sonyń ishinde Jambyl oblysyndaǵy quny 560 mıllıon dollar bolatyn «Jańatas» jáne «Shoqpar» jel elektr stansalarynyń qurylysy, Aqtóbe oblysyndaǵy quny 500 mıllıon dollar bolatyn hrom kenin baıytý jónindegi joba, 200 mıllıon dollar turatyn alkogolsiz sýsyndar zaýytynyń qurylysy bar.
Sol forýmda sóılegen sózinde Túrkııa Prezıdenti Redjep Erdoǵan da qazaq-túrik bıznes forýmy eki el halyqtarynyń ıgiligine qyzmet etetinine senim bildirdi.
– Biz Qazaqstanda ózimizdi ata-babalarymyzdyń otanynda júrgendeı sezinetinimizdi atap ótken jón. Bul bizdiń halyqtarymyzdyń qarym-qatynasyna aıryqsha mańyz beredi. Sondyqtan elderimiz úshin kez kelgen saladaǵy birlesken jumys mańyzdy. Bizdiń yntymaqtastyǵymyzdy saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı salalarda ártaraptandyrý qarym-qatynasymyzdy odan ári nyǵaıtýǵa jáne damytýǵa septigin tıgizetini daýsyz, – degen bolatyn Túrkııa Prezıdenti.
Endi mine, bir jyldan keıin Ystanbul tórinde eki el isker toptarynyń ózara baılanysyn, qol qoıylǵan kelisimderdiń oryndalýyn taǵy da tarazylaýyna týra keldi. Jańa ınvestısııalyq jobalardyń tusaýy kesilip, aldaǵy atqarylatyn aýqymdy sharýa jóninde pikir alysyldy.
Keshe Nursultan Nazarbaev pen Redjep Erdoǵannyń kezdesýinde Túrkııa Prezıdentiniń Qazaqstanǵa ótken jylǵy sáýir aıyndaǵy sapary barysyndaǵy qol jetkizilgen kelisimderdiń júzege asý barysy jan-jaqty qarastyryldy.
Eki el basshylary saýda-ekono-
mıkalyq, ınvestısııalyq, aýyl sharýashylyǵy jáne mádenı-gýmanıtarlyq saladaǵy máselelerdi talqylady. Atalǵan baǵytta eki eldiń shaǵyn jáne orta bıznes ókilderiniń bolashaqta birlesken jobalarǵa qatysýy atap kórsetildi.
Eki jaqty qarym-qatynas máselelerine toqtala kelip, Nursultan Nazarbaev túriktiń iri kompanııalary men holdıngteri «Nurly Jol» jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamalardy júzege asyrýǵa belsendi qatysýyna bolatyndyǵyna nazar aýdardy.
О́z kezeginde Redjep Erdoǵan birqatar baǵyttar boıynsha aldyǵa qoıylǵan mindetterge qol jetkizý úshin eki jaqty yntymaqtastyqty ári qaraı nyǵaıtýdyń qajettiligin atap ótti.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev túrkııalyq holdıngter jáne kompanııalar basshylarymen kezdesýi barysynda da eki jaqty yntymaqtastyqty tereńdetý máselelerine keńinen toqtaldy.
Túrkııa Qazaqstannyń negizgi ekonomıkalyq seriktesi bolyp sanalady. Táýelsizdigimizdiń eń alǵashqy jyldary túrik kompanııalary, kásipkerleri elimizge ınvestısııa salyp, óz paıdasyn tıgizdi. Elorda qurylysyna túrik kompanııalarynyń salǵan úlesi óte zor. Qazaqstanda túrik kapıtalynyń qatysýymen 1600-den astam kásiporyn jumys istep jatyr, dedi Nursultan Nazarbaev.
Elbasy qazirgi syrtqy ekonomıkalyq ahýaldyń qıyndyǵyna qaramastan eki eldiń arasyndaǵy saýda aınalymynyń qarqyny joǵary ekendigin atap ótti. Saýda aınalymy búginde 2 mıllıard dollardan asyp otyr. Bul kórsetkish aldaǵy ýaqytta 10 mıllıard dollarǵa jetkizilmek.
Sońǵy on jylda bizdiń ekonomıkadaǵy túrik bıznesiniń ınvestısııasy da 2 mıllıard dollarǵa jetti. О́tken jyly Qazaqstandaǵy úzdik 10 sheteldik kompanııanyń ishinde túriktiń úsh kompanııasy boldy. Qazaqstan men Túrkııanyń birlesken 91 jobasy iske asyp otyr. Onyń jalpy quny 3 mıllıard dollarǵa jaqyn, dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Elbasy eki el arasynda jasalǵan kelisimder Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderine jáne Qytaı naryǵyna shyǵýǵa jaǵdaı jasaıtyndyǵyn jetkizdi. Qazaqstan ınvestorlarǵa salyq jaǵynan bolsyn, vıza jaǵynan bolsyn qolaıly jaǵdaı jasap otyr. Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmynyń jahandyq básekege qabilettilik ındeksi boıynsha Qazaqstan 42-orynda. Qazaqstan osy reıtıng boıynsha jyl saıyn 8-10 orynǵa kóterilip keledi.
Basqa jeńildiktermen qatar, ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń jańa standarttaryn qarastyrdyq. Salyq salýdan bosatý, ınvestısııalyq shyǵyndardy on paıyzǵa qaıtarý, jer berý, ınfraqurylym jaǵynan jeńildikterdi qolǵa alyp otyr.
Bárimizge belgili Uly Jibek jolynda elderimiz saýda-sattyq jasap, qatynasyp keldi. Biz «Nurly Jol» baǵdarlamasy arqyly sol ekonomıkalyq saıasatty qaıta qolǵa aldyq. Sonyń bir tıimdi jeri Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Uly Jibek joly ekonomıkalyq beldeýine bizdiń «Nurly Jol» baǵdarlamasy qatysyp otyr. Osy baǵdarlama arqyly Qazaqstannyń ishinde 7 myń shaqyrym avtokólik joldaryn, Qytaı men Kaspıı arqyly 1500 shaqyrym temirjoldy salyp bitirdik. Osynyń barlyǵy bıznes jasaýǵa, jol qatynastaryn jeńildetýdegi tıimdilik, dedi Nursultan Nazarbaev.
Memleket basshysy elde júrgizilip jatqan ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyna da toqtalyp ótti. Atalǵan baǵdarlama sheńberinde Qazaqstanda bes jyldyń ishinde 900 óndiris orny salyndy. Bıyl taǵy da 120 óndiris iske qosylady. Osy ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyna túrkııalyq kásipkerlerdi shaqyratynyn jetkizdi. Indýstrııalandyrý baǵdarlamasy sheńberinde taý-ken, metallýrgııa, munaı óndirý, energetıka, kólik jáne baılanys salalary kásiporyndary, ınfraqurylym nysandary bar.
Astanada kelesi jyly «Bolashaqtyń energııasy» taqyrybynda EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi ótedi. Onda Túrkııanyń arnaıy pavılony bolady. Sonyń ishinde búkil ozyq tehnologııanyń jańalyqtaryn kórsetýge múmkindik týady. Onyń ústine sol kórmeniń ornynda keıin Halyqaralyq qarjy ortalyǵy jumys istemekshi. Ol Dýbaıdaǵy qarjy ortalyǵymen birdeı bolady. Aǵylshyn tilinde qarym-qatynas jasaıdy. Aǵylshyn zań júıesi iske qosylady. Dúnıejúzilik bank, Eýropalyq bank, Azııa banki, Islam banki bul usynysty qoldap otyr, dedi Nursultan Nazarbaev.
Qazaqstan Prezıdentiniń maǵynaly, tolymdy aqparatyna qanyqqannan keıin túrkııalyq kásipkerler óz pikirlerin ortaǵa saldy. Yildiz Holding kompanııasy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Mehmed Totenjý myrza holdıngtiń qyzmetinen habardar etti. Álemniń túkpir-túkpirinde enshiles kompanııalary bar iri holdıng ártúrli salada qyzmet etedi. Holdıngtiń Qazaqstandaǵy enshiles «Ýlker» kásiporny pechene shyǵarady. Túrkııanyń ózinde, shetelderde jalpy 50 myń adam qyzmet etedi. Kompanııanyń jyldyq aınalymy 12 mıllıard dollardy quraıdy. Bas birlestiktiń bir bóligi bolyp tabylatyn qazaqstandyq kompanııa ónimderin Ortalyq Azııaǵa da shyǵarady. Sońǵy ýaqytta ekonomıkanyń qıyndyǵyna qaramastan, Qazaqstandaǵy kompanııa qyzmetkerleri 600-700 adamǵa ulǵaıǵan. Aldaǵy ýaqytta 20 mıllıon dollar ınvestısııa salyp, ony Qazaqstanǵa jańa tehnologııa ákelýge jumsamaq.
Sondaı-aq, kompanııanyń Qazaqstandaǵy ekinshi bir jobasy margarın shyǵaratyn zaýyt salýǵa baǵyttalǵan. Ekonomıkalyq kórsetkish tehnıkasy ázirlený ústinde. Zaýytty salýǵa 15 mıllıon dollardyń shamasynda ınvestısııa bólinedi. «Qazaqstanda jasalǵan» degen taýar belgisimen 10 mıllıon dollar shamasynda ónim eksportqa shyǵarylǵan.
Aselcan Elektronic kompanııasy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Mýrat Sheker de qazaqstandyq bıznesiniń kólemin ulǵaıtýdy kózdep otyr. Optıkalyq jáne elektrondy modýlder shyǵarýmen aınalysatyn Astanadaǵy óndiris ornynda jergilikti qyzmetkerler eńbek etedi. Shyǵarylatyn áskerı tehnologııalardyń barlyǵy ǵylymı-zertteý jumysynyń negizinde dúnıege keledi. Ol úshin ǵylymı-zertteý ortalyǵyn qurý qajet. Kompanııa bul isti de qazaqstandyq joǵary oqý ornymen birigip qolǵa alyp jatyr. О́ndiristen shyqqan aldyńǵy qatarly tehnologııa Qazaqstanmen kórshiles elderge de, tipti, Túrkııaǵa da shyǵarylmaq. Sondyqtan brondalǵan mashına, avıabaqylaý júıesi jetildirile túsedi.
Kezdesý barysynda sóz alǵan túrkııalyq kompanııalar basshylarynyń qaı-qaısysy da óz múmkindikteriniń moldyǵy, áleýeti tóńireginde keńinen áńgimelep, Qazaqstan naryǵyna ınvestısııa salýǵa múddeli ekendikterin bildirdi.
О́z kezeginde «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy basqarmasynyń tóraǵasy Abylaı Myrzahmetov sheteldik kásipkerlerge qatysty maǵlumattyń barlyǵy Ulttyq palatanyń saıtyna shoǵyrlanǵanyn jetkizdi. Kez kelgen sheteldik aǵylshyn tilinde jınaqtalǵan qazaqstandyq bızneske, zańnamaǵa, salyq júıesine, kompanııalarǵa qatysty aqparattarmen jaqyn tanysa alady. Sondaı-aq, Elbasynyń túrkııalyq kásipkerlermen bolǵan kezdesýde iri-iri kompanııalar Qazaqstanǵa úlken qyzyǵýshylyq tanytqandyǵyna toqtaldy. Kóptegen túrik kásipkerleri jekeshelendirýge de qatysýǵa yqylasyn tanytyp otyr. Ásirese, energetıka, logıstıka salasyna qyzyǵýshylyq bildirdi. Elbasynyń Túrkııaǵa sapary Qazaqstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵynyń joǵary nátıjesin kórsetti.
Elbasy túrkııalyq kásipker-
lermen kezdesýiniń sońynda olarǵa óziniń rızashylyǵyn bildirip, kásipkerlerdiń aıtqan usynys-pikirlerine óziniń naqty pikirin jetkizdi.
Taǵy bir atap óterlik jaıt, Elbasynyń Túrkııaǵa sapary barysynda Qazaqstan men Túrkııa kásipkerleri arasynda 20-ǵa jýyq iskerlik kelisimge qol qoıyldy. Kelisimniń jalpy somasy 500 mıllıon dollardan asyp jyǵylady. Bul týraly Ystanbulda ótken Qazaqstan-Túrkııa kásipkerleriniń bıznes -forýmy barysynda belgili boldy.
Forým kezinde túrik kásipkerleri Qazaqstanda ózderiniń kásiporyndaryn ashýǵa yqylasty ekendigin bildirdi. Al daıyn ónimdi olar Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵy, Ortalyq Azııa elderine shyǵarmaqshy. Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń derekterine súıensek, osy kezge deıin eki el arasynda 90 ınvestısııalyq joba qabyldanyp, onyń jalpy somasy 860 mıllıard teńgeni quraǵan. Túrik kapıtalynyń qatysýymen 30 joba júzege asyrylǵan. Sonyń arqasynda Qazaqstanda 8 myńǵa jýyq jumys orny ashyldy.
Investısııalar jáne damý mınıstrligi Investısııalar komıtetiniń tóraǵasy Erlan Haırovtyń aıtýynsha, búginde eki el basshylarynyń bastamalaryn júzege asyrý boıynsha aýqymdy sharalar atqarylyp jatyr. Sonyń biri – ótken bıznes-forým aıasynda 20-dan astam qujatqa qol qoıylyp, onyń jalpy somasy 180 mıllıard teńgeni quraǵan. Budan basqa, túrik bıznesmenderi Qazaqstan naryǵynda jumys isteýge úlken yqylas tanytyp otyr. Elge ınvestısııalar tartý baǵytynda, túrik bıznesimen yntymaqtastyqty ornyqtyrýda Investısııalar jáne damý mınıstrligi aýqymdy jumys atqarýda. Mınıstrlik Túrkııanyń Eksımbankimen 300 mıllıon dollar somasyndaǵy kelisimge qol qoıdy. Bul degenińiz, túrik kásipkerleri bastamalarynyń Qazaqstanda júzege asýyna mol múmkindik týady degen sóz.
Al Qazaqstan-Túrkııa iskerlik keńesiniń tóraǵasy Mert Sarynyń aıtýynsha, qol qoıylǵan kelisimder sheńberinde túrik kásipkerleri Qazaqstanǵa qomaqty ınvestısııa quıatyn bolady. Eki el kásipkerleri arasyndaǵy yntymaqtastyq óziniń tıimdi nátıjesin kórsetti. Qazaqstan men Túrkııanyń iskerlik áleýeti kúshti. Sol sebepti ári qaraı da saýda-ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtýǵa kúsh-jigerin jumsaıtyn bolady.
Elbasy Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń bas hatshysy Iıad Madanımen kezdesti.
Kezdesýde Qazaqstan men Uıym arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý máseleleri, sonyń ishinde IYU aıasynda jarııalanǵan bizdiń elimizdiń bastamalarynyń júzege asyrylý barysy talqylandy. Sondaı-aq, taraptar Uıymnyń aldaǵy sammıtiniń negizgi aspektilerin qarastyrdy.
Sonymen qatar, Nursultan Nazarbaev pen Iıad Madanı halyqaralyq kún tártibindegi negizgi máselelerge toqtalyp, Uıymǵa múshe memleketterdiń ıslamofobııany joıý jáne búkil álem boıynsha terrorızm qubylystaryna qarsy turý isine qatysý múmkindikterin qarastyrdy.
Qazaqstan Prezıdenti aldaǵy sammıtke qatysýshylardy musylman memleketteriniń birligin saqtaýǵa, álemdegi qazirgi syn-qaterlerge qarsy turý joldaryn tabýǵa shaqyrýdyń mańyzdylyǵy men máseleniń der kezinde kóterilgenin atap ótti.
Qazaqstan sammıt aıasynda qabyldaý josparlanyp otyrǵan barlyq sheshimderge qosylady. Biz Túrkııa Prezıdentimen birge arnaıy úndeý jarııalap, onda ıslam álemin birlikke shaqyrdyq. Onyń erejeleri sammıttiń qorytyndy qujatyna engizilgeni úshin rızashylyǵymdy bildiremin, – dedi Memleket basshysy.
Nursultan Nazarbaev problemany jaı ǵana talqylaýdan naqty sheshim qabyldaýǵa kóshýge baılanysty Uıym damýynyń jańa kezeńine shyǵýy qajettigine nazar aýdardy.
Memleket basshysy óziniń Iranǵa sapary barysynda ol eldi Saýd Arabııasymen qarym-qatynasyn jaqsartýǵa shaqyrǵanyn da aıtty.
Bulaı bóliný ortaq birlikke teris áserin tıgizedi. Islam men progress árdaıym qatarlas júredi, sondyqtan musylman elderindegi ǵylym men tehnıkanyń damýy úshin birlese jumys isteý kerek. Taǵy bir másele – terrorızmdi ıslamnan ajyratý. Bizge mundaı túsinikti joıǵan jón, «Islam terrorızmge qarsy» úndeýin qabyldap, sol arqyly úmbet deńgeıin kóterý kerek. Bul baǵytta sizdiń eleýli úlesińiz bar, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
I.Madanı Nursultan Nazarbaevtyń sammıtke qatysýy onyń mańyzyn arttyra túsetinin aıtty.
Sizdiń bastamalaryńyz ıslam álemin jaqyndastyra túsý jolynda asa mańyzdy jáne budan ári ilgerileýge múmkindikter týdyrady. Bizge olardy ári qaraı júzege asyrý úshin jumys isteý qajet, – dedi bas hatshy.
Sol sııaqty, osy kúni Elbasy Túrkııa Respýblıkasynyń on birinshi Prezıdenti Abdýlla Gúlmen kezdesti.
Kezdesý barysynda Qazaqstan men Túrkııanyń ózara is-qımylynyń negizgi baǵyttary, sondaı-aq, halyqaralyq kún tártibindegi meılinshe ózekti máseleler talqylandy.
Qazaq-túrik yntymaqtastyǵy jańa bir kezeńge qadam basty dep aıtýǵa bolady. Ystanbulda ótken joǵary deńgeıdegi kezdesýler nátıjesi osyny aıǵaqtaıdy.
Ǵabıt ISKENDERULY,
«Egemen Qazaqstan» –
Ystanbuldan (Túrkııa)
Sýretterdi túsirgender
S.BONDARENKO, B.OTARBAEV
