Elimizdiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń kókeıkesti máseleleri týraly
Biz álem qarýly qaqtyǵystardyń paıdasyz ekendigin sezindi dep shyn júrekten úmittengenimizben, esti derjavanyń ózge elderdiń ýádelerine ǵana maldanbaı, sondaı-aq, óz eliniń kúsh-qýatyna senetinin umytpaıyq!Nursultan NAZARBAEV
Adam órkenıeti damýynyń tarıhı tájirıbesi ulttyq qaýipsizdik pen memlekettilikti saqtaý eldiń birte-birte jáne turaqty damýyna qajetti sharttardyń arasyndaǵy eń túpkiliktisi bolyp tabylatynyn aıǵaqtaıdy. Osyǵan oraı, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ulttyq qaýipsizdikti Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi damýynyń strategııalyq basymdyǵy retinde belgilep berdi.
Ulttyq qaýipsizdiktiń basty basymdyǵy joǵary serpinmen, oqıǵalar damýynyń boljaýǵa kelmeıtindigimen, álemniń jáne aımaqtyń jetekshi derjavalary arasyndaǵy básekelestiktiń nyǵaıýymen, separatızmniń, ulttyq jáne dinı ekstremızmniń kúrt ósýimen sıpattalatyn álemdegi áskerı-saıası jaǵdaıdyń jaı-kúıimen aıqyndalady. Qoldanystaǵy halyqaralyq-quqyqtyq tetikterdi eskermeı kúsh tásilderin qoldaný halyqaralyq jaǵdaıdy turaqsyzdandyryp, shıelenisý jáne qarýlaný úderisterin kúsheıtedi, memleketaralyq kelispeýshilikterdiń joǵarylaýyna alyp keledi. Osy faktorlar men álemniń túrli aımaqtarynda jáne jekelegen elderde, onyń ishinde, Ortalyq Azııada qalyptasqan áskerı-saıası jaǵdaıdy eskere kelgende, Qazaqstan Respýblıkasy úshin áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesiniń mańyzy burynǵydan da arta túsedi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Áskerı doktrınasy ulttyq qaýipsizdiktiń quramdas bóligi jáne eń mańyzdy komponenti bolyp tabylatyn áskerı qaýipsizdikti, jeke tulǵanyń, qoǵamnyń jáne memlekettiń ómiri úshin mańyzdy múddelerdiń áskerı kúsh qoldanýymen nemese ony qoldaný nıetimen baılanysty syrtqy jáne ishki qaýipterden qorǵalý jaǵdaıyn anyqtaıdy.
О́z kezeginde, Qazaqstan Respýblıkasynyń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesi memlekettiń áskerı qaýip pen qaterge óz deńgeıinde jaýap qatý maqsatyndaǵy asa mańyzdy strategııalyq mindetteriniń biri bolyp tabylady. Memleketimizdiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń quqyqtyq negizin Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy, sondaı-aq, «Ulttyq qaýipsizdik týraly», «Qorǵanys jáne Qarýly Kúshter týraly», «Ulttyq ulan týraly», Áskerı doktrına, Qazaqstan Prezıdentiniń Jarlyqtary, sondaı-aq, áskerı saladaǵy ratıfıkasııalanǵan halyqaralyq sharttar sekildi zańdar men zańnamalyq qujattar quraıdy. Osy saladaǵy zańnama qazirgi zamanǵy syn-qaterlerge baılanysty turaqty túrde jetildirilip jáne beıimdelip keledi.
Elimizdiń áskerı qaýipsizdigi memleketter arasyndaǵy izgi kórshilestik, olardyń teńdik jáne bir-biriniń ishki isterine aralaspaý, halyqaralyq talas-tartystardy beıbit jolmen sheshý, qarýly kúshterdi birinshi bolyp qoldanýdan bas tartý, memlekettiń áskerı uıymyn nyǵaıtý sekildi saıasat júrgizýdiń nátıjesinde qamtamasyz etiledi. Bul arada boljaldy qaterlerdi boldyrmaý asa tıimdi pishinder men tásilderdi qoldaný arqyly aıqyndalady.
Sonymen qatar, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń 1997 jyldyń qazanyndaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Bizdiń qorǵanys saıasatymyzǵa qatysty barshaǵa túsinikti bolýy tıis jaıt mynaý – beıbitsúıgish halyq eshkimniń de jerine, resýrstaryna, baılyǵyna umtylmaıdy. Jerden jáne jer baılyǵynan biz kende emespiz, al baılyqty óz eńbegimizben tabamyz. Biraq biz ózge elderge qandaı kózqaras tanytsaq, olardan da Qazaqstanǵa qatysty sondaı qarym-qatynasty talap etemiz jáne de kez kelgen kútpegen jaǵdaılarǵa daıyn turamyz», dep atap ótken bolatyn.
Elimizdiń basshylyǵy tarapynan áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselelerine jetkilikti deńgeıde úlken nazar aýdarylyp keledi. Memlekettiń áskerı uıymyna qajetti barlyq elementter qurylǵan, olar tabysty jumys istep tur jáne damý ústinde. Olarǵa mynalar jatady:
- memlekettiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etetin memlekettik jáne áskerı basqarý organdary;
- áskerı uıymnyń ıadrosy men áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń negizin quraıtyn Qarýly Kúshter;
- áskerı qaýipsizdik mindetterin áskerı tásilder arqyly oryndaıtyn basqa da áskerler men áskerı quralymdar;
- áskerı qaýipsizdik mindetterin qamtamasyz etýge arnalǵan qorǵanys-ónerkásip kesheni.
Áskerı is-qımyldardy uıymdastyrýdyń barlyq is-qımyl elementterin ortaq úılestirýdi 1991 jyldyń 21 tamyzynda qurylǵan, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy basqaratyn Qaýipsizdik Keńesi júzege asyrady. Qaýipsizdik Keńesi qorǵanysqa qabilettilik pen ulttyq qaýipsizdikti, memlekettik egemendikti, táýelsizdik pen aýmaqtyq tutastyqty saqtaý boıynsha eń sheshýshi máselelerdi qarastyrady.
Osy baǵyttaǵy asa mańyzdy máseleler Prezıdenttiń kómekshisi – Qaýipsizdik Keńesiniń hatshysy jetekshilik etetin jumys keńesterinde aldyn ala talqylanady. Qaýipsizdik Keńesiniń áskerı qaýipsizdik jáne qorǵanys máseleleri jónindegi qyzmetin qamtamasyz etý úshin Qorǵanys mınıstriniń basshylyǵyndaǵy vedomstvoaralyq komıssııa qurylǵan. 2015 jyly Qaýipsizdik Keńesiniń apparaty qurylymynda Qarýly Kúshter, basqa da áskerler men áskerı quralymdardyń is-qımylyn úılestiretin áskerı qaýipsizdik jáne qorǵanys bólimi quryldy.
Vedomstvoaralyq komıssııa, jumys toptary Qaýipsizdik Keńesi májilisterine materıaldar daıyndaýdy júzege asyryp, Qaýipsizdik Keńesiniń nemese Prezıdenttiń kómekshisi – Qaýipsizdik Keńesi hatshysynyń tapsyrmasy boıynsha taldamalyq jáne zertteý jumystaryn júrgizedi, sondaı-aq, memlekettiń áskerı qaýipsizdik saıasaty salasyndaǵy negizgi baǵyttar boıynsha usynystar ázirlep, óz qyzmetiniń nátıjeleri týraly Qaýipsizdik Keńesin aqparattandyryp otyrady.
Degenmen, áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasynda asa mańyzdy jaıt – basqarý organdary emes, olardyń is-qımyldary. Atalǵan saladaǵy basty maqsat týyndaýy yqtımal kez kelgen qaterlerge tıisti deńgeıde jaýap qatýdy qamtamasyz etý bolyp tabylady. Sońǵy kezderi áskerı qaýipsizdikke qaterlerdiń sıpaty aıtarlyqtaı ózgeriske ushyrady. Ishki jáne syrtqy qaterler arasyndaǵy ózara baılanys kúsheıe tústi. Al, olarǵa mynalardy jatqyzýǵa bolady:
- óńir elderindegi áleýmettik-saıası turaqsyzdyq pen qarýly arandatýshylyqtyń yqtımaldyǵy;
- Qazaqstan shekarasyna jaqyn mańdarda áskerı janjaldar oshaqtarynyń bolýy;
- halyqaralyq terrorlyq jáne radıkaldy uıymdar men toptardyń, onyń ishinde kıberterrorızmniń qyzmeti, qatarlas jatqan elderdegi dinı ekstremızm ustanymdarynyń kúsheıýi;
- el ishindegi jaǵdaıdy turaqsyzdandyrýǵa, áskerı zorlyq-zombylyq tásilderin qoldaný arqyly konstıtýsııalyq qurylysty ózgertýge baǵyttalǵan ekstremıstik, ultshyldyq jáne separatıstik qozǵalystardyń, uıymdar men qurylymdardyń is-áreketteri;
- zańsyz qarýly jasaqtar qurý jáne olardyń is-áreketi;
- qarýdy, oq-dáriler men jarylǵysh zattardy, terrorlyq aktiler nemese basqa da zańǵa qarsy is-qımyldar jasaý úshin paıdalanýǵa bolatyn quraldardy zańsyz taratý.
Qazirgi kezde Qazaqstan Respýblıkasyna qarsy tikeleı áskerı agressııa joq. Kádimgi jáne ıadrolyq qarý qoldanylatyn keń aýqymdy soǵys týyndaý yqtımaldylyǵy tómen. Sonymen bir mezgilde, óńirde jańa «ystyq núkteler» paıda bolýynyń qaýpi saqtalyp qalýda. Qarýlanýǵa umtylys tanytyp otyrǵan álemdik derjavalar arasynda qarsy turýshylyq úrdisi aıqyn kórinis berip otyrǵanyn da atap ótý qajet. Elder álemdegi geosaıası jaǵdaıdyń yqtımal ýshyǵýyna daıyn bolý maqsatynda ózderiniń qarýly kúshterin zamanaýı qarý-jaraqtarmen tolyqtyryp qana qoımaı, jańǵyrtyp ta jatyr.
Bizdiń óńirimiz úshin «túrli-tústi revolıýsııa» degen aıdar taǵylǵan qaterdiń qaýpi asa joǵary. Bul qubylys óz ishinde de asa kúrdeli, ony, bárinen buryn, bılik pen halyq arasyndaǵy túrli áleýmettik-saıası antagonıstik qarama-qaıshylyqtar týyndatady. Mundaı qubylys, ásirese, eldiń saıası basshylyǵy atalǵan baǵytta týyndaǵan problemalardy syn turǵysynan baǵalaýǵa qabiletsiz, boljaı almaıtyn jáne der kezinde shara qoldana almaıtyn jaǵdaıda basa kórinis berip jatady.
Osyndaı «revolıýsııalardyń» júgensiz damýy tóńkeris jasalǵan sol eldiń ishindegi kóptegen qandy qurbandyqtarǵa ákelip qana qoımaı, kórshi elderdiń qaýipsizdigine de áskerı qaýip tóndirip, óńirdegi jalpy jaǵdaıdy turaqsyzdandyrady.
«Túrli-tústi revolıýsııalardan» keıin paıda bolǵan qarýly qaqtyǵystardyń sońǵy tájirıbesi kórsetip otyrǵandaı, soǵys jáne qarýly janjaldardy júrgizýdiń jańa tásili retinde oǵan kóptegen sarapshylar «gıbrıdti soǵys» degen anyqtama berýde. Onyń ústine, «gıbrıdti soǵys» túsinigi úzdiksiz ásker, sondaı-aq, úzdiksiz emes áskerı quralymdar qoldaný arqyly júrgiziletin, ıaǵnı soǵys qımyldary birlesip júrgiziletin jaǵdaıda qalyptasady. Bul jerde áskerı jáne áskerı emes quraldar da paıdalanyla alady.
Qazirgi dúnıede jahandyq terrorızmniń júıeli qateri aıqyndala túsip otyr. Terrorlyq qozǵalystardyń ishindegi eń qaýiptisi dinı fanatızm týyndatqan is-áreketter bolyp tabylady. О́ıtkeni, olardyń is-qımylynda ne qısyn, ne aıaýshylyq, onyń ishinde ózine jáne beıbit halyqqa degen aıaýshylyq, qandaı da bir mámilege kelýge degen umtylys joq.
Qazirgi tańda terrorlyq aktilerdiń eskalasııasy júrip, onyń geografııasy keńeıip keledi, sıpaty kúrdelenip, sany artýda jáne pishinderi, aýqymy men maqsattary túrlene túsýde. Terrorızm halyqaralyq sıpat alyp otyr. Álemdegi qazirgi geosaıası jaǵdaı terrorızmnen joǵary damyǵan elder de, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵynan mesheý qalǵan memleketter de saqtana almaıtynyn kórsetip berýde. Bul arada elderdiń memlekettik qurylysy men saıası rejimi de qaperge alynbaıdy. Osynyń barlyǵy, túptep kelgende, terrorızmniń órkenıetti dúnıege, onyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq qaýipsizdigine de asa úlken strategııalyq qater tóndiredi dep oı túıýge negiz beredi.
Álemdegi birde-bir jetekshi memleket áskerı qurylysta tómengi ıntensıvti áskerı janjaldar júrgizýge daıyndyqpen shektelip qalmaıtynyn, kerisinshe, óziniń áskerı jáne áskerı-tehnologııalyq baǵdarlamalaryn keńinen óristetetinin atap ótkim keledi. Elimizdiń bilikti organdary men taldaý qurylymdary áskerı-saıası jaǵdaıdaǵy júrip jatqan ózgeristerge muqııat jáne tereń saraptama júrgizip, áskerı qaýipsizdik jaǵdaıynda yqtımal syn-qaterlerdiń sıpattaryn anyqtaýmen aınalysady.
Memleket basshysynyń jetekshiligimen ótetin Qaýipsizdik Keńesiniń májilisteri men jedel keńesterinde áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń asa kókeıkesti máseleleri men qorǵanysqa qabilettilikti nyǵaıtý jaıy qarastyrylyp, áskerı saıasattyń negizgi baǵyttary aıqyndalady jáne memleket qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha qajetti sheshimder qabyldanady.
О́ziniń áskerı qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa umtylý elimizdiń áskerı saıasatynyń negizi bolyp qalyp keledi. Qazaqstan Respýblıkasy áskerı saıasatynyń osy máselemen baılanysty júzege asyrylatyn tıisti qyzmetterine mynalar jatady:
- áskerı qaýipsizdik salasynda birtutas memlekettik saıasat ornyqtyrý jáne júzege asyrý;
- ishki saıası turaqtylyqty saqtaý;
- konstıtýsııalyq qurylysty, el aýmaǵynyń tutastyǵy men qol suǵylmastyǵyn qorǵaý;
- kórshi eldermen jáne basqa da memlekettermen dostyq qarym-qatynastardy damytý jáne nyǵaıtý;
- Qarýly Kúshterdi, basqa áskerler men áskerı quralymdardy sapalyq turǵydan jetildirý, olardy zamanaýı qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıkamen jaraqtandyrý, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý;
- áskerı qyzmetshiler men olardyń otbasylaryn, t.b. áleýmettik qorǵaý.
Áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin daǵdarysty jaǵdaı týyndaǵan kezde áskerı áleýetti qorǵanys úshin jetkilikti deńgeıde ustap turý talap etiledi. Talap etiletin deńgeıge taza áskerı, sondaı-aq, memlekettiń áskerı uıymdastyrý elementterinde maqsatty jáne úılesimdi kúsh-jiger arqyly qamtamasyz etiletin saıası-dıplomatııalyq, ekonomıkalyq, ıdeologııalyq jáne ózge de qurylymdyq komponentterdiń barlyq kesheni arqyly qol jetkiziledi.
Áskerı qaýipsizdiktiń saıası-dıplomatııalyq qurylymynda bizdiń elimiz BUU, ShYU, UQShU jáne basqa da qaýipsizdikti qamtamasyz etetin halyqaralyq jáne óńirlik uıymdardyń belsendi qatysýshysy bolyp tabylady. Qazaqstan áskerı jáne áskerı-tehnıkalyq salada, onyń ishinde qarý-jaraq pen jappaı qyryp-joıatyn qarý túrlerin taratpaýdyń halyqaralyq baqylaý rejimi salasynda ratıfıkasııalanǵan halyqaralyq sharttar men kelisimderdi kepildi túrde júzege asyrady.
Áskerı qaýipsizdiktiń ekonomıkalyq qurylymynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń turaqty nazarynyń arqasynda Qarýly Kúshterdiń, basqa da áskerler men áskerı quralymdardyń materıaldyq-qarjylyq suranystaryn barynsha qanaǵattandyrý boıynsha sharalar qabyldanyp keledi. Áskerler men kúshterdiń sandyq jáne sapalyq parametrleri de aıtarlyqtaı jaqsarýda. Áskerı qyzmetshilerdiń áleýmettik qorǵalýy artyp, qorǵanystyń materıaldyq suranystary qanaǵattandyrylýda. Qorǵanys-ónerkásip kesheni belsendi damytylyp, óndiriletin áskerı ónimniń nomenklatýrasy keńeıýde. Qajetti jumyldyrýshy resýrstar jınaqtalyp, olardy ustap turý úshin kerektiniń bári jasalyp jatyr.
Tikeleı áskerı qurylysta kúsh-jiger áskerlerdiń joǵary áskerı daıyndyǵy men áskerı qabiletine baǵyttalýda. Qazirgi kezde soǵys júrgizý, soǵys is-qımyldaryn júrgizýdiń jańa tásilderi men pishinderin ıgerý, onyń ishinde «gıbrıdti soǵys» júrgizý úshin Qarýly Kúshter, ózge de áskerler men áskerı quralymdar daıyndaýǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr. Sondaı-aq, joǵary áskerı tehnologııalar engizý, armııany qarý-jaraq pen tehnıkanyń zamanaýı úlgilerimen jaraqtandyrý isine de jiti kóńil bólinýde. Áskerı qyzmetshilerdi oqytyp tárbıeleý úderisteri de nazardan tys qalyp otyrǵan joq.
Qorytyndysynda oıymdy Elbasymyzdyń sózderimen jetkizgendi jón kórip otyrmyn: «Qaýipsizdik pen tutastyq máselelerinde biz qashanda qyraǵy bolýymyz kerek. Biz kórsetip kele jatqan jáne kórsetetin aqkóńildiligimiz ben qonaqjaılyǵymyz qarapaıymdylyq pen bas ıgendiktiń sınonımi bolyp tabylmaıdy». Osyǵan baılanysty aıtarym, tutastaı alǵanda, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etetin organdar men kúshterdiń birlesken áleýetiniń nátıjesinde bizge eldiń áskerı qaýipsizdigine yqtımal syn-qaterler men qaýipterge der kezinde jaýap qata alatyn jetkilikti deńgeıdegi berik baza qurý qolymyzdan keldi.
Qol jetken tabystarǵa toqmeıilsip, toqtap qalmaý mańyzdy. О́zimizdiń ulttyq qaýipsizdigimizdi, onyń ishinde onyń áskerı quramdasyn nyǵaıtý máselelerin dáıektilikpen sheshýdi jalǵastyrý qajet. Osy maqsatta ShYU elderimen ekonomıkalyq jáne áskerı-saıası salalarda ózara is-qımyldy belsendi damytyp, UQShU-ǵa qatysýshy memleketterdiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselelerinde burynǵydan da tyǵyzyraq baılanys ornatý – búgingi kúnniń basty talaptarynyń biri.
Talǵat JANJÚMENOV,
Qaýipsizdik Keńesiniń áskerı qaýipsizdik jáne qorǵanys bóliminiń meńgerýshisi, general-maıor
ASTANA
