Aqpan aıynyń sońynda respýblıkalyq nemis teatrynyń sahnasynda jańa spektakldiń tusaýy kesildi. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı jańasha formada usynylǵan «Rýh» – «Na zemle» atty eksperımenttik spektakl-leksııa qoıylymynyń avtorlary dramatýrg Ánnás Baǵdat pen rejısser Eslám Nurtazın. Eki jas sýretkerdiń birge jasaǵan shyǵarmashylyq izdenisi nátıjesinde nemis teatrynyń repertýaryna engen spektakl qazaqtyń jeri, eli, halqynyń rýhy, tarıhy jaıly syr shertedi.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnap qoıǵan nemis teatrynyń spektakl-leksııasy ótken jyly bastalǵan mereıtoılyq is-sharalardyń jalǵasyna aınalǵan. Halyqtyń basynan ótken tarıh belesterin búgingi urpaq sanasyna quıý, sahna óneri arqyly kórkemdep berý resmı belgilengen bir jyl aıasymen shektelip qalmaǵanyn kóremiz. Oıshyl, aqyn Shákárim atamyzdyń «Bul án burynǵy ánnen ózgerek» degen óleń joldaryn ózgertip aıtar bolsaq, «Bul toıdyń burynǵydan ózgerek» bolǵan jaıy taǵy bar. Ol qandaı ózgeshelik desek, aldymen, elimiz tarıhyndaǵy erekshe datany atap ótýge teatrdyń jaýapkershilikpen kelýi. Jyl basynda barlyq memlekettik ujymdarǵa «Atap ótilsin!» dep joǵarydan túsirilgen resmı pármenge sart etkizip «О́tkizdik!» dep qalqan bolarlyq kezekti jaýap berýden ada, kórermenderge jáne repertýarǵa azyq bolatyn týyndy qoıǵan. Ekinshiden, qoıylymnyń osy taqyryptaǵy aldyńǵy spektaklderden ózgesheligi, janrynyń spektakl-leksııa úlgisinde bolyp kelýi. Úshinshiden, búgingi shyǵarmashyl jastarymyzdyń jańa eksperımenttik baǵyttaǵy bet alysyna nazar aýdartýy.
Ult kósemi Álıhan Bókeıhanov birneshe tóńkerister dúmpýine shydas bermeı qulaǵan Reseı ımperııasynyń qıyndysynan qazaq halqyna tıesili enshisin alyp qalýǵa úlken eńbek sińirdi. Jer bólisi bastalǵan sol bir aýmaly-tókpeli kezeńde ol bas bolǵan «Alash» partııasy ustanǵan bes túrli tujyrymnyń birinshi ustanymynda «Jer, jer jáne jer. О́ıtkeni, jersiz Otan joq, jersiz adam joq, jersiz memleket bola almaıdy», – dep jazyp, naqtyly atqarǵan isteri arqasynda osynshama ulan-ǵaıyr jerge ıelik ettik. Osy jerde óstik, óndik, shabyldyq, shaptyq, quladyq, qaıtadan boı túzedik... Osylaı, «myń ólip, myń tirilgen» qazaq óziniń babalardan amanatqa alyp qalǵan keń baıtaq jerinde kók Týyn jelbiretip shırek ǵasyr egemendigin baıandy etý jolynda eńbektenýde. Sol bir este joq eski zamannan ańyzǵa aınalyp urpaq jadynda umytylmastaı bolyp saqtalyp qalǵan oqıǵalar legi Táýelsizdigimizdiń ońaılyqpen kelmegenin eske salady. Jańa spektakl osyǵan meńzeıdi.
Jas dramatýrg Á.Baǵdattyń pesasy boıynsha qoıylǵan atalmysh spektakl Qazaq eliniń tarıhynan syr shertip, tól tarıhymyz arqyly jas urpaq sanasyn oıatyp, rýhtandyratyn zamanaýı týyndy bolǵan. О́tkenimiz ben búginimiz arasyndaǵy baılanys tamyryn taratyp, jas urpaq boıyndaǵy otansúıgishtik sezimin oıatatyn qoıylym jasaýda rejısser E.Nurtazın spektakldiń formasyn taba alǵan. Tańdap alynǵan úsh myń jyldyq kezeńniń bir saǵattyq qoıylymǵa enýi, janr aıasynyń aýqymdylyǵyn ári syıymdylyǵyn kórsetedi. Munda taza dramatýrgtyń mátini, rejısserdiń qoıylymy, horeograftyń bıi, sýretshiniń dekorasııasyna arnaıy toqtalar máseleler bar, desek te, jekelegen komponentterinen góri tutastaı alǵanda bári túpki nátıjege qyzmet etip turǵanyn basa aıtqan jón. Sonyń bári bir arnaǵa quıylǵan ujymdyq jumystyń qorytyndysy bolǵan.
Shartty túrde 7 bólikten turatyn spektakl-leksııa bas-aıaǵy bir saǵattyń ishinde bir demmen ótedi. Oqıǵa aýysýlary spektakl barysynyń yrǵaqtyq jelisin báseńdetpeıdi. Sahnanyń birneshe jerinen qoıylǵan jaryq beretin qural – projektorlar spektakldiń syrtqy jaryq partıtýrasyn eń qarapaıym jolmen júzege asyrady. Ár oqıǵanyń kóńil-kúı atmosferasyna saı barynsha qubyltyp ádemi kórsetýge bolatyn jaryq pen túrli-tústi boıaýlardyń mol múmkindikterinen ádeıi bas tartqan. Spektakldi quraıtyn komponentter osyndaı shekteýlermen ortaq, negizgi oı-ıdeıa tóńiregine toptastyrylǵan.
Spektakl prologtan bastalady. Oǵan aqyn, ádebıet synshysy Ámirhan Balqybektiń keń tynys, shalqar shabytpen jazylǵan, tyńdarmanyn erekshe sezimderge jeteleıtin óleń joldary alynypty.
«... Túısinýge týǵan jerdiń keńdigin,
Sezinýge babalardyń erligin,
Syr qylýǵa qoshqyl ıisin jýsannyń,
Jyr qylýǵa muzart shyńnyń órligin,
Sharlaý kerek taýyn, qyryn, bókterin,
Kórý kerek jazyn, qysyn, kóktemin
Týǵan jerdiń!» – degen ýytty óleń joldary kórermendi oqıǵanyń mán-jaıyna engizip, elimiz ben jerimizdiń tarıhyna sapar shegýge daıyndaıdy. Biraq, osy mátindi oqýdaǵy aktrısanyń salǵyrt kóńil-kúıi, birsydyrǵy monotondylyǵy qoıylymnyń negizgi oı-ıdeıasyn kórermenge jetkize almaı jatqan sekildi. Mundaı sózdiń aıtylýyna, oı tutastyǵynyń zalǵa jetýine áli de bolsa nazar aýdarǵan jón. Aktrısa bul mátindi basqa sahna keńistiginde, kóp qaýymdy oqýshy-jastar aldynda oryndaýda rejısserlik ustanymyna azdy-kópti ózgerister engizetin bolar.
Tarıhı janrdy sahnaǵa alyp shyǵý teatrdan kóp shyǵarmashylyq izdenis, kúsh-jiger men materıaldyq shyǵyndy qajet etedi. Ol – akter-oryndaýshylyq quramy jetkilikti, turaqty sahnalyq alańy men múmkindigi bar respýblıkalyq teatrlardyń ózi on oılanyp baryp kirisetin salmaqty da jaýapty is. О́ziniń turaqty sahnasy joq, respýblıkalyq nemis teatrynyń shaǵyn shyǵarmashylyq ujymynyń kóship-qonyp júrip jasaǵan jumysynan materıalǵa utymdy kózqaraspen kelgendigin kóremiz. Spektakldi zamanaýı kózqarastaǵy izdenistermen túzip, shartty sahnalyq úlgide berýge tyrysqan.
Teatrdyń spektakl jaıly jarııalaǵan túıindemesinde «Rýh» formasy – ınnovasııalyq qoıylym» degen tujyrym jasapty. Ol qoıylym qanshalyqty jańalyqpen (jańashyldyqpen) jasalǵan jáne qazaqtyń kóne tarıhyn áriden qoparǵan sahnalyq qoıylymnyń qaı tusynan ınnovasııalyq sheshimderdi kóremiz? Iá, spektakl este joq erte zamandaǵy Qazaqstan jerinde, eldi mekenderinde bolyp ótken dúbirli oqıǵalar leginen baıandaýǵa qurylǵan. Kóshpendiler órkenıetiniń álem tarıhyna tasqa qashap jazylyp qalǵan jeńisti sátteri men ózara alaýyzdyq pen syrtqy jaýlardyń jymysqy saıasaty nátıjesinde oısyraı jeńilisinen turatyn sahnalyq sýretter birneshe júzdegen jyldardy qamtyp, qaryshtap alǵa jyljıdy. Oqıǵalar jibi bir izben on, júz, myńjyldyqtar arasynda toqtaýsyz, úzilissiz kórermenniń kóz aldynan toqtaýsyz, jaryq sáýlesiniń jyldamdyǵymen damıdy. Onda jıyp-tergen malyn, eń qymbat sanalatyn óziniń janyn ary úshin sadaǵa etken márt minezdi kóshpendi qazaqtyń rýhy men bolmysy baıandalatyn qazaq tarıhynyń bel-belesteri is-áreket, oqıǵalar legi, kóńil kúı atmosferasy sahnada sózben emes, plastıkalyq bı qımyldarymen órnekteledi.
Sýretshi Áıgerim Bekmuhambetova spektakldi meılinshe az buıymdarmen sarań bezendirý jolyn ustanǵan. Bar dekorasııa men býtaforııa – sahna tórinde kóshpeli ómir saltynyń belgisi kıiz úıdiń keregesine uqsatyp qoıylǵan dekorasııa jurnaǵy, oǵan ilingen sanalýy buıymdar. Búgingi teatr estetıkasynda keń qoldanysqa engen mınımalızm qaǵıdattary qoıylymda keńinen kórinis beredi. Jaýgershilik zamannyń myqty qarýy retinde naıza ornyna qoldanylatyn taıaqshalar soǵys sahnalarynda belsendi qoldanylady.
Pesada ár kezeńniń este qalarlyq oqıǵalaryn halyqqa, urpaqqa jetkizýshi, jyrlaýshy Abyz, Jyraý, Aqyn sekildi keıipkerler bar. Dástúrli qazaq teatrlary sahnasynda áppaq qýdaı saqaly beline túsken, qolynda dombyrasy ne qobyzymen jıi kezdesetin keıipkerler. Bul qoıylymda atalmysh keıipkerler eshqandaı aıryqsha belgisi joq, toptan shyǵyp kezekti oqıǵany baıandaıtyn júrgizýshi retinde kórinedi de, ár oqıǵa kóshin ózindik kóńil kúı yrǵaǵynda alǵa jeteleıdi.
Bul leksııada oqytýshy rólindegi teatr jáne onyń akterleri ártúrli tarıhı keıipkerlerdiń batyrlyq isterin, ańyzǵa aınalǵan jeńisterin baıandaýda «pedagogıkalyq sheberlikterimen» kórine bildi. Munda myjylǵan qalyń dápterge budan birneshe ondaǵan jyldar buryn jazyp alǵan leksııasyn «monotondy» oqıtyn oqytýshy joq. Oǵan spektaklde bir qalypty kóńil kúı de, bir yrǵaqtaǵy qyzyqsyz baıandaýlardyń da bolmaýy sebep. Ártúrli dáýir men kezeńde ómir súrip, ýaqyt qatparynda jatqan, tarıhtyń alyp dóńgelegin qozǵalysqa túsirip, aınaldyra alǵan, boıynda qajyr-qaıraty mol erekshe tulǵalar jaıly leksııa bir saryndas bolyp ótýi múmkin emes bolatyn. Oıynyń osy stıhııasyn sezingen akterler sahnadan ózderi túısingen tarıh taǵylymyn ózgelerge barynsha túsinikti, áserli etip berýge kúsh saldy. Rejısserdiń spektaklge usynǵan sahnadaǵy oıyn shartyn qabyldaǵan akterlerdiń oryndaýynda salqynqandylyq, qyzý sezimdi aýyzdyqtap ustaý sekildi salqyn baıandaý ádisteri aıqyn kórinedi. Keı tustarda bul baıandaýdy azsynyp, akter sózdiń, sezim perneleriniń taqymyn qysyp qoısa da artyqtyq etpes edi-aý degen oıǵa ketip otyrdyq. Sahnada óner kórsetken Kúlbaný Áshimova, Aleksandr Dar, Tımýr Bondank, Ksenııa Mýkshtadt, Tolgonaı Beısembaeva, Galına Tabala, Akyl Cholponbaev, Iýlııa Teıfel, Mıras Isaev, Rodıon Iаnsen bir adamdaı jumyla jumys istep, spektakldegi negizgi aıtpaq oı-tujyrymdy barynsha ashýǵa kúsh saldy. Top ishinen jaryp shyǵyp Tumar hanym, Móde, Ketbuqa sekildi jekelegen tulǵalar keıpine enetin akterler oıyny áserli shyqqan. Kópshilik sahnalardaǵy toptyq plastıkalyq is-qımyldar bolatyn ne bolyp ótken oqıǵa atmosferasyn ornymen dóp basyp, erekshe boıaýlarmen, qyzýqandy kórsete alýy qoıylymnyń sózsiz tabysy. Sonymen birge, spektaklde aldymen Abyzdy, keıinirek Edil patshany oryndaǵan akterdiń sylbyr qımyl-áreketi, aýyz toltyryp aıtar sózderi men arqaly is-qımylyn jigersiz, bosań oryndaýy áli de bolsa akterdiń obrazben jumys jasaý kerektigine meńzeıdi.
Shyǵarmashylyq quram spektaklde zamanaýı teatrdyń amal-tásilderi: horeografııa, plastıka, mýzyka, jaryq quraldary naqtyly ólshemmen kórinis bergen. Ejelgi saqtar dáýirinen bastap Jońǵar shapqynshylyǵyna deıingi kezeńder kórermenge qazaq halqynyń tarıhy men taǵdyryn kórnekti etip, onyń ata mekeni – jer úshin, erkindik jáne táýelsizdik úshin kúresin, memleket jáne ult retinde qalyptasý jolyna sholý oryndaýshylar tarapynan az mólsherde sózben, basym bóliginde bı men plastıka tilinde beriledi.
Rejısser-horeograf Ásel Abaqaeva, sahna saıysyn qoıýshy Maqsat Rahmettiń jumystary spektakldiń kórkemdik tutastyǵyn aıqyndap tur. Tarıh tolqynyndaǵy urpaqqa talǵajaý bolatyn túıindi tustardy oryndaýshylar plastıkalyq bı qımyldarymen beredi. Qoıylymdaǵy oqıǵa jelisi mýzyka súıemelindegi bıdiń dınamıkalyq damý áreketimen toqtaýsyz alǵa súırep otyrady. Trýppa akterleri kásibı bıshiler bolmasa da, kórermenniń sezim pernelerin dóp basýǵa áreket etedi. Ártúrli oqıǵany baıandaý jelisi toptyq dene plastıkasynyń erkine beriledi. Qazaq halqynyń basynan keshken aýyr kezeńderdi beıneleıtin kórinister, jan dúnıeniń aýyr azabyn, Jerananyń qosa qınalysyn teatr akterleriniń jasaǵan plastıkalyq is áreketterinen anyq oqımyz. Shaǵyn sahna keńistigindegi tórt buryshty jumsaq tósenishte ótetin oqıǵada qylysh, qalqan, saýyt-saımannyń shýyly men arsyl-gúrsil bolyp jatatyn shýdan ada. Tumar patshaıym, saq sarbazy Shırak, saq hany Idanfırs, parsy patshasy Darıı, Móde, Edil patsha, Tonykók, Kúltegin, Ketbuqa, Beıbarys sultandardyń erlikteri, ańyzǵa aınalǵan erlik isteri, muńy men zary, jeńisti kúnderimen osy keńistikten tolaıym shynaıylyqpen pash etiledi.
Spektakldiń alǵashqy qoıylymdaryn Q.Qojamıarov atyndaǵy respýblıkalyq uıǵyr mýzykalyq komedııaly teatrynda, keıin, ózderiniń ýaqytsha panalap otyrǵan «Tengri Umai» zamanaýı óner galereıasynda teatr sahnasynda tamashalap, eki túrli áserde boldyq. Eki teatr sahnasynda da oryndaýshylar baryn salǵanymen, eki túrli nátıje berdi. Aıta keter jaıt, sahnanyń kórermen zalymen ara qashyqtyǵyna baılanysty qabyldaý áseri de ózgerip otyrdy. Shaǵyn aýdıtorııaǵa arnalǵan, kórermenniń kóz aldynda oınaýyna yńǵaılap qoıylǵan spektakl erekshe áser men tartymdylyqqa ıe. Oryndaýshylardan bólinetin energetıka, kórermenderge jiberetin sezim tolqyndarynyń áseri de erekshe sezildi. Arnaıy qoıylǵan sahnasynan tys jerde qoıylym óziniń kórermenge berer emosıonaldy áserin joǵaltady. Sondyqtan, ár sahna men kórermen zalynyń ereksheligine saı akterler oryndaý mánerine ózgeshe sony boıaýlar qosyp otyrýy qajet eken-aý dep oıladyq.
Spektakl jastarǵa arnalǵan. Teatr sol topqa jatatyn kóreremendermen jumys isteýde. Orys tildi kórermender zalda bolatynyna senim mol. Al qazaq tildi kórermendi taýyp, ony zalǵa shaqyrý qıyndaý máselege aınalýda. Bul qoıylymnyń qazaq tildi qalyń kórermendi de tolyq qamtyǵanyn qalar edik. Qazaq mektepteri men kolledjderi orys tilinde júretin spektaklge súırese de baspaıdy. Aıtar ýáji, balalar túsinbeıdi, suranys joq. Sondyqtan, teatr ákimshiligi osy máselede tabandylyq tanytyp, qalyptasqan kózqarasty ózgertýge áreket jasaǵany jón.
Osy spektakldi kóre otyryp avtorlardyń aıtar oıy men meńzegeninen halqynyń bolashaǵyn alystan kóre bilgen el aǵalarynyń urpaqqa tastap ketken amanatyn kórgendeı bolamyz. Olar sol amanatqa berik, keń-baıtaq jerin súıetin, qadirine jetetin urpaq bolyp óser bolsa, táýelsizdik týyn baıandy ete alsa, sol búgingi bizdiń urpaqtyń basty muraty. Osy jolda eli men jeriniń joǵyn joqtaǵan, attary ańyzǵa aınalǵan batyrlary men baǵlandardyń árbiri jeke spektakl bolýǵa laıyq tulǵalar. Olar týraly qoıylymdar keleshektiń úlesinde. Spektakl fınalynda Maǵjan Jumabaevtyń:
«Erte kúnde otty Kúnnen Ǵun týǵan,
Otty Ǵunnan ot bop oınap men týǵam...» – dep bastalatyn jalyndy jyr joldarymen Ana áldıine ulasatyn sahna áserli shyqqan. Tabıǵat-ananyń tól balalary – kóshpendiler Jer-ananyń besik jyrymen sahna tereńine birte-birte sińip ǵaıyp bolady. Bul ketý osy óleńniń sońǵy eki jolyndaǵy:
«Kún shyǵysta aq altyn bir syzyq bar:
Men kelemin, men paıǵambar – Kún uly...» degen oıdy, tarıh qoınaýyna ketken keshegi urpaqtyń búginin, qazaqtyń táýelsiz el bolyp qaıta týýyn meńzegendeı. Qazaq halqynyń óz jeriniń tórine Táýelsizdik týyn osydan shırek ǵasyr buryn tigip, úsh myń jyldyq tarıhynda: Saqtyń, Ǵunnyń, Kók Táńirli Túrkiniń, Alashtyń rýhymen sýarylǵan Jer-ana qalaı máńgilik bolsa, Uly Dalanyń topyraǵyna sińgen babalar rýhy da sondaılyq máńgilik ekendigin tanyta alǵan jańa qoıylymda El men Jerdiń búgingi urpaq kórip-bilip, maqtanyshy bolarlyq shetsiz, sheksiz tarıhy jatyr. Spektaklge kelgen árbir kórermen óziniń tarıhyn Jer-anasynyń baýyryna sińgen rýhymen sýaratyn bolsa, keleshegimizdiń jarqyn bolaryna senim mol. Uly Dalanyń óshpes rýhynyń taǵylymy da osynda.
Amankeldi Muqan
ALMATY
