Mahabbat pen marhabat

Osydan 70 jyl buryn júz jasaǵan júrek – ǵasyr ǵalamaty, qazaq aýyz ádebıetiniń alyby, aıtys óneriniń aqıyǵy Jambyl Jabaevtyń týǵanyna 100 jyl toldy, ǵalamat toılandy. Sondaı kishigirim toı Araldyń bir múıisindegi Shómish stansasynda da ótip jatty. Naǵashybaı Saryuly men Márııash О́tenııazqyzynyń shańyraǵyna shekesi tor­syq­taı ul keldi. «Jyrdyń qyzyl jolbarysy – Jambyl syndy aqyn bolsyn, Syr súleı­leriniń izin jalǵastyrǵan ónerpaz bolsyn», – dep aq tilek aıtýshylar az bolǵan joq. – Shómishte kórgen qyzyǵym, buryn úsh ul shetinegen. Ájesi: «Balanyń atyn Shómishbaı qoısań, bala turady», dep edi. Aty Shómishbaı bolsyn, – dep Naǵashybaı short kesti. Áýlıe áje sózi shyndyqqa aınaldy. Shó­mish­­baıdan keıin bul shańyraqqa 6 ul-qyz dúnıege keldi. ...Poıyzdar Batystan Shyǵysqa, Shyǵystan Ba­­tys­qa qaraı aǵylyp ótip jatty. Shómish­baıdy besikpen birge shoıyn joldyń yrǵaǵy da terbetip edi. Aqyry ol óleń yrǵaǵy bolyp, kishkentaı Shómish stansasynyń atyn qazaq­qa tanymal etti. Sol Shómishbaı Frans Kafka atyndaǵy halyqaralyq Altyn medal syı­lyǵynyń, «Tarlan» platına syılyǵynyń laýreaty, «Jyl adamy – Altyn adam» syılyǵynyń ıegeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri degen ataq alyp, qazaqtyń Shómishbaı Sarıevi bolyp, búgin Sheraǵań – Sherhan Murtaza aıtpaqshy, jetip-pisip jetpiske kelip otyr. * * * Shómishbaı aqyndyq álemge erte kirdi. Bala kezinde jazǵan óleńderi aýdandyq gazette jıi jarııalanyp jatty. Jáne Zeınolla Shúkirov syndy aqynnyń nazaryna ilikti. Bul Shómishbaı taǵdyryndaǵy erekshe kezdesý boldy. Uıqas emes, oı qýalaý, sózden keste toqý, órnek salý kerektigin Zeınolla jas aqynnyń zerdesine quıdy. Abaıdy jastana oqýdy tapsyrdy. Árıne, sol arman qanatyna ol eki jyldaı kesheýildep jetti. Jýrnalıst-jazýshy, aqyn bolý saǵymǵa aınalǵandaı alystap kete jazdady. Eki jyl QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa túsý úshin Qazaly aýdandyq «Lenın týy» jáne Aral aýdandyq «Tolqyn» gazetterinde jýrnalıst bolyp qyzmet atqardy. Oqýǵa túskende Shókeń óziniń oıy ozyq, jýrnalıstik tájirıbesi bar ekenin tanytyp keldi. Mektepti jańa bitirip oqýǵa túsken bizder úshin Shómishbaı Sarıev tanymal aqyn sııaqty kórinip, ol bizge aqyl aıta sóıleıtinin hosh alatynbyz. Sol 1966-1970 jyldary ýnıversıtette Zeınolla Qabdolov, Beısenbaı Kenjebaev, Tursynbek Kákishev, Hanǵalı Súıinshálıev, Temirǵalı Nurtazın, Myrzataı Joldasbekov, Sultan­ǵalı Sadyrbaev, Muhtar Maǵaýın, Rymǵalı Nurǵalıev syndy ataqty ǵalymdar dáris oqy­dy. M.Áýezov atyndaǵy ádebı birlestikti Sultekeń – Sultanǵalı Sadyrbaev basqardy. Bul birlestik ýnıversıtettiń ishindegi ýnıversıtet boldy. Jas aqyndar Marat Otarálıev, Rafael Nııazbekov, Keńshilik Myrzabekov, Shómishbaı Sarıev, Nurlan Orazalın, Jarasqan Ábdirashev minberden túspeı, óleńdi jarysa oqıtyn. Sonda aqyn­dyq­tyń býy burqyrap, zal ishi joǵary temperatýrada qyzyp turatyn. «Áı, Keńshilik, áı, Sarıev, qoı endi, endi qoı», dep Sultanǵalı aǵamyz báıek bolatyn. Nege ekenin qaıdam, Shómishbaıdyń atyn atamaı Sarıev deıtin de, Myrzabekovti Keńshilik deıtin. Sol óleń dodaǵa túsken Shómishbaı Sarıev búginde qazaq aqyndarynyń aldyńǵy sapyn­da tur. * * * Aqynnyń baǵyn aqyn ashady. Shómish­baıdyń «Baldáýren» kitabynyń alǵysózin ataqty Ábdilda Tájibaev jazdy. «Asyqpa, Shómishbaı, boldym-toldym eken dep eshýaqytta da mastanba. Aqyn ómir boıy oqýǵa, ósýge mindetti, biz jetpegenge sen jet deımiz», dep Ábekeń bataly sóz aıtty. Al keıin ataǵy dar­daı Shómish­baıǵa endi «Tolǵaq qysqanda ǵana jazaıyq óleńdi...», dep rızashylyq tanytty. Demek, Ábekeńniń Shómishbaı poezııasynyń kórkemdigi men onyń ulttyq qundylyǵyn joǵary baǵalaǵany ǵoı. «Netken jumbaq sheksiz aspan keń ediń, Ǵalam degen qandaı ǵajap ken ediń. Júregimnen óleń syılap ómirge, Dúnıeni jalt qaratsam dep edim...». Shómishbaı óz óleńimen ultynyń ulyly­ǵyn, dalasynyń keńdigin, halqynyń eldigin jyrǵa qosty. Ol halyq júregine jol tapty, jyrymen jubatty. Máńgilik qazaq eline ún qosty. Ol ultyn ózine jalt qaratty. «Erekshe Qudaı bergen bir baǵaly, Men halqymnyń júregimen jyrladym. Aqyn bolsam, azabymmen aqynmyn, Tulǵa bolsam, qazaǵymmen tulǵamyn.   ...Uly ózendeı bir aıaldap turmadym, Tolqyn bolyp alasuryp tunǵanym. Men halqymnyń tilegimen sanasyp, Men halqymnyń júregimen jyrladym». Júrekpen jyrlaý, ulttyń muń-sy­ryn uǵyný, álemge ǵashyq kózben qaraý, ár aqyn­nyń mańdaıyna bite bermeıtin baqyt. Shómishbaıdyń óz júregi qandaı bolsa, óleń­deri de sondaı taza, móldir, tunyq. Shókeńniń qushaǵy ashyq, ómirge ǵashyq, jaqsyǵa asyq. Kóńil kózimen kóredi, shyn dos-aǵa dep senedi. Jurttyń bárine baýyrym dep qaraıdy. Qu­shaqqa alǵysy keledi, keýdesine basqysy keledi, aqyndyq ańǵal kóńilimen bárin súıgisi keledi. Sondaı qushaqqa alý kezinde partııalyq sógis alǵan edi. Kezindegi Úkimet basshysynyń orynbasary Sháńgereı Jánibekovpen qushaqtasyp sálemdesemin dep jumystan shyǵyp qalǵan da osy – Shómishbaı Sarıev. Sodan aıǵa jetpeı Shókeń qaıtadan qyzmetke alyndy. Jazýshylar odaǵynyń ataq­ty «Qalamger» atty bary bar. Jazdyryp alyp, qa­laǵanyńdy ishesiń. Sondaı kúnderdiń birinde Sheraǵań – Sherhan Murtaza bardan kofe ishpek bolyp, tómen túsip kele jatady. Aldynan Jarasqan shyǵady. – Ne qyzyq bar? – demeı me Sheraǵań. – Qyzyqtyń bári osynda, – deıdi Jarasqan. – Shómishbaı jumysqa oralǵanyn jýyp, bárin súıip jatyr. – Oıpyr-aı, – deıdi Sheraǵań, – Shómish­baıdyń aýzy kúımeıdi eken. Sodan kofesin iship, kóterilip kele jat­qanda aldynan endi tómen túsip kele jatqan Jarasqan qaıta kezdesedi. – Ne qyzyq? – deıdi Jarasqan Sheraǵańa jymııa qarap. – Shómishbaı vıse-premerden tómende­gilermen amandaspaıtyn bolypty, – dep Sheraǵań myrs etti. Mine, Shómishbaı osylaı ańyz adamdardyń qataryna qalaı qosylyp ketkenin ózi de ańǵarmaı qalyp edi. ...Jaqynda bir azaly asta toqsandy eńser­gen Sháń­gereı Jánibekovti kórdik. Sálem berdik. – Kelshi endi, men seni qushaqtaıyn, súıeıin, qolyńdy qysaıyn! Seniń sózderińe jazylǵan ánderdi erekshe sezimmen tyńdaımyn. Kári júrek áli de sózi men áni kelisken ándi esti­gende shymyrlap turady, – dep Sháńgereı kóke­niń aǵalyq tanytýy qandaı jarasty boldy deseńizshi! Shómishbaı Sarıev qazaq lırıkasynyń kórkemdik álemin keńeıtken Tumanbaı Mol­daǵalıevtiń, Qadyr Myrzalıevtiń, Ǵafý Qaıyr­bekovtiń, Saǵı Jıenbaevtyń, Muqaǵalı Maqataevtyń erekshe iltıpatyna bólendi. Olar Shómishbaıdyń óleńderiniń dıapozony keńdigine, ishki garmonııasy úılesimine, formasy jaǵynan keıde qazaqtyń qara óleńiniń qalybynan shyǵatynyna, pafostyǵy men ultjandy rýhyna tamsandy. Sondyqtan da Shómishbaı poezııasy jasqa da, jasamysqa da, aqsaqal men abyz qarttarǵa da túsinikti. Júrekke jetetini de sodan shyǵar. Ǵafań, Ǵafý Qaıyrbekov: «Shómishbaıdyń daýysy – aıqyn, azamattyq daýys. Onyń óleńderinen óz dáýiri, óz ýaqytynyń lebi esedi... Eldi, jerdi súıý, onyń búginin tanyp, erteńin boljaý talaby kózge aıqyn shalynady», dep edi. Rasy sol, Shómishbaı qazirgi, ózinen keıingi, ózimen qatarlas keıbir aqyndardan góri ómirdi basqasha tanıdy. «Quryǵan», «shirigen», «tozǵan», «azǵan» syndy taryǵý men toryǵýǵa, óz týǵan jerinen, dilinen túńilgen aqyndarǵa múldem uqsamaıdy. Ol zamannyń rýhy – táýelsizdik dep biledi. Ol bolashaqtyń kilti – jastarda dep jyrlaıdy. Ol – mahabbat sezimdi ulyqtaıdy, ol týǵan jerdiń egemen aspanynda qyran bolyp qalyqtaıdy. Ol – azamat úndi aqyn ǵana emes, júzdegen, myńdaǵan, mıllıondaǵan qazaqtyń alǵysyn alǵan naǵyz ultjandy aqyn. «Súıdim ómirdi, Súıdim táńirdi. Arnadym halqyma, Júrek pen janymdy. Ár kún saıyn kúttim, Atar appaq tańymdy. Áli de kelem kútip, Qudaı berer dep baǵymdy.   Janym meniń búgin, Týǵan jerimdi saǵyndy, Appaq kúnim taǵy nurǵa malyndy, Aq júrekti aq adam, Bárińdi súıem, bárińdi». Aqyn táýelsiz eldi jan-tánimen súıedi! Táýel­sizdik ult muraty, qazaq muraty. Ol baba­larymyzdyń alty ǵasyrdan beri ań­saǵan Jıdeli-Baısyny, Jer-Uıyǵy. Bul aqyndy qalaı tebirentpesin, bul aqyndy qalaı tolǵantpasyn! «Iа, Qudaıym, bere gór, Qazaǵyma – halqyma. Bergen saıyn Qudaıym, Halqym tolyp, shalqyma, Jan-jaǵyńa kóziń sal, Qaraı-qaraı artyńa, Qaraı-qaraı aldyńa. О́mirdiń túsin parqyna, Iа, Qudaıym, bere gór, Qazaǵyma – halqyma». Bul – minájat. Bul aqynnyń qazaqqa tilegeni. 69 joldan turatyn jyr tolǵaý qazaqqa qajet Alla-tileý. Ol – bostandyq, ol – baqyt, ol – dáýlet, ol – urpaq, ol – yntymaq, ol – dil, til men din. Mine, osy qasıetter qazaq­tyń júregine jetip, Alla qabyl etse, qazaq Máńgilik El bolady, qazaq máńgilik jasaıdy. Shómishbaı óleńderi Qazaq eliniń shekarasynan baıaǵyda-aq ótip ketken. Onyń óleńderi álemniń jıyrmadan astam tiline aýdaryldy. Bul jolda aqyn joly ońaı boldy dep te aıtý qıyn. Máskeýde «Lıteratýrnaıa gazetada» Shómishbaı Sarıevtiń bir top óleńderi aýdarylyp, jarııalanýǵa qol qoıylady. Qazaqtyń taǵy bir laýreat aqyny gazetke bir top óleńderin usynyp: – Bularyń qalaı? Men sııaqty laýreat aqynnyń óleńin jarııalamaı Shómishbaıdy gazetke shyǵarmaqsyńdar ma, – dep ájeptáýir áńgime kóteredi. Sonda gazettiń bas redaktory: – Siz bilmeýshi me edińiz, biz laýreattardy emes, óleńdi jarııalaımyz, – dep Shómish­baıdyń óleńderin nómirge salyp jiberedi. Qazaqtyń ataqty akademıgi, ǵalymy, ustazymyz Zeınolla Qabdolov aıtar edi. – Myna Shómishbaıdyń bir-aq kemshiligi bar?! Bárimiz ań-tańbyz! – Qandaı? – Shómishbaı jaman óleń jaza almaıdy. Aldy keń, mańdaıy ashyq, kósemsózdiń kórikshisi Zeıneaǵamnyń dúnıeden óterde teledıdardan óleń oqyp turǵan shákirtin kórip: – Shó-mish-baı, – dep tilge kelgendigin aqynn­yń jan-jary, Sáýle apaıdyń kúndelik kita­bynan oqydyq. Sol sát shákirtimen maq­tan­ǵan shyǵar qazaqtyń uly Zeınolla Qab­dolovy! * * * Shómishbaı Sarıevtiń án mátinderi búkil qazaqqa tanys. Ol – onnan astam kompozıtormen qazaqtyń án óneriniń injý-marjanyna aınalǵan tamasha ánderdiń avtory. Osylaı Shómishbaı dos eńbektegen baladan eńkeıgen qarttyń tórine shyqty. Jastardyń jan-syry gaýhartasqa aınalyp án bolyp tógilip jatty, tógilip jatty. Bul ánder – Roza Rymbaeva, Maqpal Júnisova, Nurlan О́nerbaev syndy ánshi­lerdiń repertýarlarynyń altyn dińgegine aınaldy. Tipti, halyqtyq sıpat alyp ketti. «Aınaldym senen, atameken-aı!», «Qaraǵym-aı!», «Boz jorǵa», «Aıaýlym», «Sen meni sa­ǵyndyń ba?», «Dos kerek», «Sálem, saǵan týǵan el», «Oılan, balam!», «Ǵashyqtar jyry», «Sen meniń ertegimsiń». Osylaı tizilip kete beredi, kete beredi. Bular – ǵasyr sahnasynan túspeıtin ánder. Jarty ǵasyrlyq shyǵarmashylyq ǵumy­rynda Shómishbaı Sarıev qazaq poezııa­syna óz qoltańbasyn qoıyp, óziniń kóleńkesimen jarysyp keledi. О́zin ózi qamshylap, ózine ózi syn kózimen karaı alatyn adam ǵana aqyn­dyqtyń baly men ýyn sezine alady. «Jaısam deımin mol órken, Gúldeı araı júregim. Ozbaý úshin kóleńkem, Kúnge qarap júremin». Mine, Shómishbaı – osyndaı jaryqqa, kúnge qaraı júretin aqyn. Tynymsyz ómir­diń aǵynynan qalmaı ult sózin sóıleý kim kóringenniń qolynan kele bermeıdi. Shómish­baı jyrynyń jylýy da, qasıeti de, qudireti de osynda. Ol qazaq óleńine, qazaq jyryna, qazaq rýhyna taǵzym ete jyrlaıdy, syrlasady, muńdasady, oı bólisedi. «Jandy órtenip júregim janǵanynsha, Qaqtym qanat qanatym talǵanynsha. Men ólmeımin, ómirde men tirimin, Jer betinde bir qazaq qalǵanynsha», dep beker tolǵaǵan ba aqyn! Shómishbaı óleń ólkesinde, poezııa dańǵylynda nyq basyp keledi. Ádette, mereıtoılarda madaq sóz aıtylýy zańdy. Biraq, Shókeńniń zamandasy, kýrstasy, «maıdandasy», áriptesi retinde sońǵy kezderi arnaý óleńderdiń qarasy kóbeıip bara ma, qalaı dep alańdap qalatynymdy da qaperge sala ketsem deımin. ...Birde Aleksandr Sergeevıch Pýshkın kóshede Adam Mıskevıchpen kezdeısoq kez­desip qalady. Sonda Pýshkın: – Ekilik ekpindeme, aldyńda tuz tur, – deıdi. Sonda Mıskevıch: – Kózir ekilik tuzdy da basyp ala beredi, – dep yǵysyp jol beripti. Halqynyń mahabbaty men marhabatyna bólengen aqyn Shómishbaı Sarıevtiń ǵumyr joly uzaq bolǵaı... Ýálıhan QALIJANOV, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ALMATY