Umytylmas úlken qasiret

Qazirgi aǵa urpaq olardyń talaıyn bas­tan ótkergen. Osy býynnyń bir ókili jergilikti «Pamıat» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Bolat SAǴYNDYQOV soǵys degen sózdi estise, aza boıy qaza bolatynyn jasyrmaıdy. – Bolat aǵa, myna zaman ne bolyp barady: adamdar qa­ty­gezdenip ketti me, álde barlyq «kináni» jahandaný dáýirine aýdara salamyz ba?  – «Zamanyń túlki bolsa, tazy bolyp shaldyń» kerin keltirip jatqan – ózimiz. Qaryshty tehnologııalyq damýdyń jóni osy eken dep turaq­tylyq, senim men qaýipsizdik ahýalyn qalyptastyrýdyń ornyna jón-josyqsyz qýatty qarýlanýdyń, áskerı-ónerkásiptik keshenniń áleýe­tin arttyra bersek, onyń so­ńy adamzat ómirine zor qater tón­diretinin elemeý múmkin emes. Qazaq – jaqsylyqty qashanda aldan kútetin, qansha qınalsa da, úmitin úzbeıtin táýbeshil halyq. Nebir tyǵyryqqa tirelse de, aldymen aqyl-oılarǵa, parasatty sheshimderge júginip, tyǵyryqtan shyǵý joldaryn qapysyz taýyp otyrǵan. Ultymyzdyń marǵasqa uly Nursultan Nazarbaev ata-babalarymyzdyń ǵasyrlardan jalǵasyp, qanymyzǵa sińgen, ulttyq bolmysymyzdyń bir bólshegine aınalǵan, onsyz ishken asymyz boıymyzǵa sińbeıtindeı, batqan kúnimiz atpaıtyndaı kórinetin beıbit uǵymdar men parasatty baılamdardy temirqazyq etip otyratyny Qazaqstan tájirıbesinde mol. Jekelegen tulǵalardyń bir aýyz sózi óńmeńdep alǵa umtylǵan talaılardyń mysyn basyp, arynyn toqtatqan. Kópshilikpen, jurt­shylyqpen sanasýǵa májbúr etken. Elbasynyń Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtte sóılegen sózin tyńdaı otyryp, boıymyzdaǵy úreı-qorqynyshtyń ornyn keleshekke degen senim kúshi eseleı tús­kendeı áser aldym. Nege deısiz ǵoı? Birinshiden, Prezıdentimiz «Álem. HHI ǵasyr» manıfesin jarııa­laý arqyly jahan jurtshylyǵyn qaýipti qaterdiń aldyn alýǵa, oǵan qarsy kúsh biriktirýge shaqyrdy. Ekin­shiden, ózara kelispeýshilik, qyr­ǵı-qabaq janjaldardan góri al­dyńǵy orynǵa ǵalamdyq prob­le­ma­lardyń shyqqanyn, olar­dyń ishin­de ıadrolyq jarylys qaýpiniń áleýetin azaıtý, adamzat ómirin biraq sátte joq qylatyn asa qýat­ty qarý-jaraqtardyń taralýyna tyıym salmaı jaǵdaıdyń esh­qa­shan túzelmeıtinin uqtyrdy. Úshin­­shiden, qaýipsizdiktiń óńir­lik júıe­lerin qurý úderisin jedel­detýdi usyndy. «HHI ǵasyr: soǵys­syz álem» keń aýqymdy baǵdar­lamanyń túıi­ninde beıbitshilikti saqtaý bo­ıynsha derjavalardyń úılesimdi is-qımyldary men BUU-nyń kópqyrly operasııalarynyń nátıjesinde tu­tas­taı janjal­dar men soǵys­tardy retke kel­tirý múm­kin­dik­­teri aqyl-pa­ra­sattar arqyly sheshilgenin, son­dyqtan memleket basshylary men saıasatkerlerge adamzat úshin zor jaýapkershilik júkteletinin, qazir jáne taıaý bola­sh­aq­ta budan kókeıkesti mindet joq­tyǵyn alǵa tartty. О́kinishtisi sol, adamzatty ólim qushaǵyna bólep, dúnıeniń astan-kestenin shyǵarǵan eki dúnıejúzilik soǵysty bastan ótkersek te, sabaq alǵanymyz shamaly. Qazir kishigirim soǵystardyń ekpini barǵan saıyn  kúshe­ıip, údep barady. Olardyń qaharly ýyty, Jer-Anaǵa tóngen qaýpi ora­san. Osyndaı teketirester saldarynan lańkestik áreketter de jandanyp, keń aýqymdy terrorlyq aımaqtar paıda boldy. Bárinen de keıbir jetekshi elderdiń qıt etse ıadrolyq qarýǵa jarmasý arqyly qoqan-loqy kórsetýi, máseleni saıası kelisimdermen emes, tek kúshpen sheshýge umtylatyny shoshyndyrady. – Vashıngtonda ótken Iаdro­lyq qaýipsizdik jónindegi sam­mıttiń óte joǵary bolǵanyn, onda Elbasynyń sóılegen sózi, aıtylǵan batyl oılary men usynystary adamzatqa tynysh, beıbit ómir aýadaı qajet ekenin álemge taǵy bir pash etti. О́zge elder basshylary men saıasatkerler úshin tálim alarlyq tájirıbelerge toqtalyp ótseńiz. – El tutastyǵynyń taıǵa tańba basqandaı uly belgisi – táýel­siz­dik. Ony anyq seziný úshin ege­men­diktiń eleń-alań shaǵyn eske alý artyqtyq bolmas. Sol kezden bastap Nursultan Ábishuly halyq­tar arasyn­da durys, teń saıa­sat ustanýdyń arqasynda berik bir­ligimiz baıandy tirligimizge ulasyp, ortaq maqsat jolynda jumyla jumys istep kelemiz. Prezıdentimiz «ózara túsinistik, ózara syılastyq, óziń ómir súrip jatqan jerińdi syılaý, sol jerdiń baıyrǵy tól halqynyń ádet-ǵurpyn, salt-sana­syn, tilin, dinin syılaý. Bere­ke, birlik osyndaı» degen usta­nymyn esh ózgertken emes. Aıtpaı ma, «Otan ot basynan bastalady» dep. Egerde óz ishi­mizde basymyz birikpeı, yryń-jyryńǵa, ý-shýǵa jol berilip jatsa, kimge ónege kórsetip, aqyl aıtyp jarytarsyń? Másele eli­mizdiń qajetine ekonomıka­lyq, saıası, dıplomatııalyq qa­rym-qatynastardy oraılas­tyra jasap, sabaqtastyqpen órbite bilýde. Osy jerde 1993 jylǵy suh­batyndaǵy: «El tynysh bolsa, Elbasynyń da jany tynysh bolady. Ty­nyshtyq Nazarbaev úshin ǵana kerek de­gen sholaq oıdan aýlaq bol­ǵan jón. Tynyshtyq eń áýeli elge kerek. Bul – men bo­la­ıyn, basqa bolsyn, kez kel­gen Prezıdenttiń maqsaty. Mem­lekettik ıdeologııanyń da, ult­tyq ıdeologııanyń da bas­ty muraty. Mundaı murattan qorqýǵa bolmaıdy. Munsyz el bolý, jurt bolý, bolashaqta qaı jolmen júretinimizdi anyqtaý qıyn», degen paıymdary manı­festegi «Mıllıondaǵan adamdy barǵan saıyn mynadaı suraqtar tolǵandyrady. Álemdegi jaǵdaı qaı baǵytta damıtyn bolady? Jetekshi derjavalar arasyndaǵy qarama-qaıshylyq­tar olardyń arasyndaǵy jańa uzaq merzimdi qarsy turýshylyqqa ula­syp ketpeı me? Qaı elder jahandyq já­ne óńirlik derjavalar júrgizip otyr­ǵan «proksı-soǵystardyń» kelesi qur­­bandyǵyna aınalýy múmkin? Ázir­­ge gúldenip turǵan kimniń jerin tank­terdiń shynjyr tabany taptap, snarıadtardyń jarylysy borshalaıdy? Qaı qalalarda balalar zymyrandar otynan ólim qusha bastaıdy?» – degen tereń tolǵanystarmen tolyq úndesetinin ańǵarmaý múmkin emes. Budan shyǵatyn qorytyndy bireý-aq: adamzat óte bir aýyr kezeń­ge aıaq basty, onyń júgi de, sal­­maǵy da aýyr. Aınalamyz synap­taı syrǵyp, árli-berli tolqyp tur. Ish­ten ydyrap, sógilip jatqan elder qanshama! Onyń saldarynan me­mlekettik tutastyq shaıqalýda. Buryn-sońdy adamzat basyna dál osyndaı zor qaýip tónbegen. Onyń qasiretin Elbasy qolmen qoıǵandaı dál sıpattap berdi. Ony elemeý, esker­meý – adamzat bolashaǵyn oı­la­maǵandyq. Menińshe, endi bir sam­mıt tóńireginde ǵana shektelip qal­maı, kerisinshe, osyndaı tarıh ta­ǵy­lymdaryna tereń boılap, sabaq al­ǵan, oı qorytqan jón. Bılik, baı­lyq úshin júrip jatqan qandy qyr­ǵyn­dar úshin tutas halyqty, ult­ty qurban etýge áste jol berýge bolmaıdy. Memleket basshysynyń janaı­qaıy – jer jahandy búgingi ishki, syrtqy tyǵyryqtardan aman saqtap qalýdyń kepili. Árıne, ár memleket óz múddesin oılaýǵa qu­qyly. Árkim álemdik keńis­tik­ke shyǵý nusqalaryn ózin­she izdes­ti­redi. Desek te, baǵ­zy zaman­dar­dan qalyptasqan beıbit qarym-qatynastar saıası, basqa da mámileler jolymen nege sheshil­meske, oǵan kim kedergi degen saý­al týady. Qaı iste de jetispeı jat­qany – sabyrlylyq, tózimdilik, shydamdylyq. Keı elder órisi keń álemdik órkenıetke qulash jazý qaǵıdattaryn ózderine ıkemdep, qoldan jasap alǵany baıqalady. Osyndaı oılaýdyń tar sheńberinen shyǵa almaǵannan keıin kúshtiniń ál­sizge kúsh kórsetýi bastalady. Bul – óte qaýipti qubylys! Búgin­de elderdiń «aǵa»,«ini», «úlken», «kishi» dep jikke bóliný dáý­reni kelmeske ketken. Máselen, Sol­tústik Koreıanyń ózi ǵana ıadro­lyq zymyrandardy álsin-álsin synaý arqyly adamzatty bir tarynyń qaýyzyna syıdyryp, demin ishten aldyrýy sonyń bir dáleli emes pe? Manıfeste «qazirgi kezdegi birde-bir soǵysta jeńimpaz bolmaıdy jáne bola da almaıdy, onda bári de jeńiledi» dep málimdelýi – bultartpas aqıqat. – Siz sııaqty aǵa urpaq ókil­deri «etikpen sý keshken, aýyz­dyqpen sý ishken» nebir qıly taǵdyrdy bastan ótkergendikten, búgingideı «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan» táýelsiz eli­miz­diń ǵana emes, ózgelerdiń de ty­nysh­ty­ǵyn qalaıdy, aýyz­birligin tileıdi. – Qazaq jurtynyń umytylmas qasiretti kezeńderi az emes. Keńes Odaǵy tusynda bizdiń ha­lyq bárinen kóp japa shekti, zábir kórdi. «Halyq jaýy» dep negiz­siz aıyp taǵylǵandar saıası qýǵyndaý kezinde atyldy, túrmege toǵytyldy. Men ákeden bir jasymda jetim qalyp, anam­nyń baýyrynda 6 bala óstik. Odan keıin fashıstik Germanııa soǵys jarııalap, er azamattar maıdanǵa attan­dy. El ishinde kempir-shaldar men biz sııaqty býyny qatpaǵan oıyn balalary qaldy. Balalyqtyń qyzyǵyn kórmesten qalaı eseıgenimizdi de bilmeı qaldyq. Bir ǵana Bostandyq aýylynan soǵysqa ketkenderdiń úshten ekisi oralmady. Áli kúnge deıin soǵystyń ár shańyraqqa ákel­gen qaıǵy-qasireti sanamyzda jań­ǵyryp tur. Arada 70 jyl ótse de, tórt jylǵy qasiretti umytý múmkin emes. Búgingideı almaǵaıyp kezeńde tútinimizdiń túzý ushqanyna shúkir­shilik deısiń. Eldigimizdi, tutas­tyǵymyzdy saqtaı alatyn arqa súıeıtin, taban tireıtin ishki-syrtqy syndarly saıasatymyzdyń baryna qýana otyryp, erteńgi urpaq, tarıh aldyndaǵy jaýapker­shilikke alańdaısyń. Kóptegen qarýly eges­ter jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyryp jibere me dep eleńdeısiń. О́ıtkeni, qaýipti otty oshaqtardyń keıbiri Qazaqstanǵa taıaý ornalasqan. Ter­ro­rızmdi, ekstremızmdi, esirtki bız­nesin jalǵyz-jarym memleket eń­sere almaıdy. Osy bir kóp qyrly túsi­nik­ti Elbasy sammıtte ashyq aıtyp, halyqaralyq qaýipsizdik júıesi men senim sharalaryn qurý jónindegi batyl bastamalary jol izdep tabar jandy adastyrmasy anyq.  Áńgimelesken О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»  Soltústik Qazaqstan oblysy