Maqsat – janashyr qojaıyn tabý

Elordada Turan-Astana ýnıversıtetiniń qabyrǵasynda «Elimizdegi aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerlerdi jekeshelendirý: erekshelikteri men túsindirme júrgizýdiń ózekti máseleleri» taqyrybynda dóńgelek ústel ótti. Basqosýǵa elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasynyń mamandary, ekonomıkalyq baǵyttaǵy pánderdiń ustazdary men sarapshylar, sondaı-aq, zańgerler qatysty. Jıyn barysynda Jer kodeksine engizilgen ózgertýler men túzetýlerden keıingi kóp­shi­liktiń sansyz saýaly men narazy­lyǵyn týdyryp otyrǵan jaǵdaılarǵa mamandar tarapynan ornyqty jaýaptar men qajetti túsi­nikteme berildi. Bul rette buqara halyq­tyń sanasynda jer máselesine baı­lanysty úlken túsinispeýshilik ornap otyr­ǵanyn alǵa tartqan jer jáne ekologııalyq quqyq boıynsha halyq­aralyq sarapshy, zań­ger Baqyt­jan Bazarbek bylaı deı­di: «Jer kodeksine engi­zilip otyrǵan ózgertý­ler men tolyq­­tyrýlardyń negizgi maq­saty – aýyl­sharýashylyq jer­lerin paı­da­la­nýshylardy qol­daý bolyp taby­lady. Bul ret­te azamattar men mem­le­kettik zańdy tulǵalardy qoldaý kóz­del­­gen. Qazirgi ýaqytta qoǵam ara­synda jap­paı túsinbeýshilik saldarynan týy­ndap otyrǵan da­ý­lardyń deni elimiz­degi kóp­tegen azamattardyń zańdy du­rys uǵynbaýynan bolyp otyr. Al onyń nátıjesinde bir ǵana adam emes, búkil qoǵam memleket­tiń jasap jat­qan sharalaryn durys túsin­beýde. Jer kodeksi­ne enip otyr­ǵan negizgi ózge­ris­ter aýylsharýashylyq taýar ón­dirýshilerin qoldaýǵa baǵyttalady». Sarapshynyń aıtýy boıynsha, olardy qoldaıtyn tetikter óte mańyzdy sanalady. Osynaý tetik­­terdi durys ári tıimdi paı­da­­lana bilsek, elimizdiń aýyl sharýa­­shylyǵyn joǵary deń­geı­ge kóterýge múmkindik bar. My­saly, kez kelgen jalǵa alýshy aýyl­­sharýashylyq maqsatyndaǵy jer­diń kadastrlyq qunynyń 50 paıyzyn ǵana tólep, ony je­ke­­menshikke aýdara alady. Bul quqyq bizdiń azamat­tary­myz­ǵa, memlekettik zańdy tulǵ­a­larǵa beriledi. Al buryn aýylsharýashylyq taýar óndirý­shilerde ondaı múmkindik bolǵan joq. Olar aýksıonnan jerdi sat­yp alar bolsa, kadastr­lyq quny­nyń tolyq 100 paıyzyn tóleýi qajet bolatyn. О́nimniń bitik shyǵýyna qarap otyrǵan sharýashylyq­qa tolaıym ónim bolsa boldy, al bol­masa qýań­shy­­lyq kezderinde, shóleıtti jaǵ­daılar men klımattyq faktorlar oryn alǵan ýaqytta ónim alynbaı da qalady. Onyń saldary qara­jat tapshylyǵyn týdyrady. Son­­dyqtan da osy máselede mem­le­ket­tiń kómegi júıeli deýge negiz bar. Bul rette jerdiń kadastrlyq quny­nyń 50 paıyzyn ǵana tólep, qal­ǵanyn tólemeýge múm­kindik jasa­lý­da. Buǵan deıingi jer zań­nama­synda mundaı kómek bolǵan joq. Al kelesi ózgeris – jerdiń nysa­­naly maqsatyn ózgertýge qatys­­ty bolyp otyr. Osy ýaqyt­qa deıin aýylsharýashylyq maqsatyn­da­ǵy jerlerde keıbir qury­lys­tar­dy júrgizý úshin azamattar jer­diń ny­sanaly maqsatyn ózgertý úshin kóp­tegen qıyndyqtarǵa tap bola­tyn. Qazirgi tańda jerdiń nysanaly maqsa­tyn ózgertý toqtatyldy. Buryn aýyl­sharýa­shylyq maqsatyndaǵy jerlerdi maqsatsyz paıdalanǵany úshin azamat­tarǵa memleket salyqty on ese kótere­tin. Endigi kezde bul tetik jer salyǵyn kóbeıtýdi joqqa shyǵarady. Osy ózge­ris­t­er men tolyqtyrýlardy júıe­li túrde iske qosar bol­saq, birin­shiden, Ulttyq qorǵa qo­maq­­­­ty qarajat túsedi, ekinshi­den, jer­diń shynaıy ıesi paıda bo­la­­­dy. Bul rette sarapshy osy ýa­­­qyt­qa deıin jerdiń shy­naıy ıesi bolmaǵandyǵyn alǵa tart­ty. Iаǵnı, buryn jer mem­le­ket­tiń men­shiginde bolyp, bıýd­jet­tiń qara­jaty shekteýli bol­ǵan­dyq­tan ony ıgerýge múmkindik bol­ma­ǵ­an bolsa, búgingi tańda Jer kodeksine engizilgen ózgeris­ter­den ke­ıin onyń óz ıesi paıda bolyp, jer­di kútip-baptaýǵa jaǵ­daılar jasalady. Al jer daýyn týyndatyp otyr­ǵan kıkiljiń – jerdi shetel­dik­terge 25 jylǵa jalǵa berý máselesi tipti de alańdaýǵa negiz emestigin alǵa tartqan sarapshy, kez kelgen sheteldiktiń ınvestor ekendigin eskersek, olar mindetti túrde bizdiń elge ekonomıkalyq turǵyda paıda ákeletinin bilý mańyzdy. Bul rette jerdi shetel­dikterge 10 jylǵa jalǵa bere­miz deıtin bolsaq, eshqandaı ınves­tor­dyń elge kelmeýi aqıqat. Oǵan sebep – qomaqty qarajat quıyp otyrǵan ınvestor qajetti somany 10 jyl ishinde jınaı almaıdy. Bul álemdik tájirıbede kórinis tapqan, úlken qarajat quıa otyryp, ony 10 jyl ishinde óndirip alý esh jerde joq. Ol óte qysqa merzim sanalady. Sondyqtan, memleket 25 jyl ýaqytty saılady. Bul tek jalǵa berý. Osy ýaqyt ishinde ınvestor jerdi paıdalanyp, ónimin alǵan soń jerdi qaıtarýy tıis. Jáne de kópshiliktiń kúdigine ulasyp otyrǵan jerdi búldirý nemese durys paıdalanbaý isi de nazardan tys qalmaıtynyn eskerý kerek. Jerdi paıdalaný sharttarynyń saqtalýy qadaǵalanady. B.Bazarbek sheteldikterden áste qorqý­d­yń qajeti joqtyǵyn, degenmen, olardy qoldap nemese qorǵaýdan aýlaq ekenin jetkizdi. Tek jaǵdaıǵa shynaıy qarap, eldegi bos jatqan jerlerdi ıgerý qajettigine senim bildirdi. Sonymen qatar, jerdi shetel­dikterge jalǵa berý máselesinde olardyń kóptep kelýinen jáne jerdi ıemdenip alýynan qaýip­tenýge sebep joq. Sebebi, elimiz­degi aýylsharýashylyq maq­satyn­daǵy jer­ler­diń basym kóp­shi­ligi erozııaǵa beıim jerler. Iаǵnı, sheteldikterdiń naza­ryna ili­ge­tindeı tartymdy, ne qunar­ly emes. Sondyqtan, olar eli­­miz­de qaptap ketpeıdi. Jer kodek­si­ne engizilgen ózgerister tek bir maqsatty kózdeıdi – jerdiń ıesi bolý jáne bos jatqan jerlerdi paıdalanyp, odan ónim alý. Elmıra MÁTIBAEVA, «Egemen Qazaqstan»