Almatydaǵy «Dostyq» úıinde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Jer kodeksiniń birqatar túzetýlerine moratorıı jarııalaýyna baılanysty zııaly qaýymnyń alqaly jıyny ótti
О́tken senbi kúni elordamyz – Astanada Jer reformasy boıynsha jańadan qurylǵan komıssııanyń alǵashqy otyrysy 7 saǵatqa sozyldy. О́zekti máselege qatysty alǵashqy otyrystyń is-barysy boıynsha tabysty ótkeni málim. Naǵyz mamandar, ǵalymdar, depýtattar, qoǵamdyq qozǵalystyń belsendileri óz oılaryn búkpesiz aıtyp, kelesi otyrysqa da tas-túıin keletindikterine sendirip qaıtty.
Al Almatydaǵy dóńgelek ústeldiń Astanadaǵy jıynnan bir aıyrmashylyǵy – alqaly jıynǵa negizinen aýylda týyp-ósken, aýyldan kindigin úzbegen zııaly qaýym ókilderi qatysty. Bul da osynaý ózi kún tártibindegi máseleniń ózekti ekendiginen habar berse kerek.
Alqaly jıyndy uıymdastyrýshy «Nur Otan» partııasy bolǵandyqtan da Almatyǵa arnaıy atbasyn burǵan partııa Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Muhtar Qul-Muhammed «Dostyq» úıindegi dóńgelek ústelge merziminde ári belsendilik tanytyp atsalysqan halqymyzdyń qadirli ul-qyzdaryna alǵysyn bildirdi. Jıynnyń qazaqy dástúr boıynsha el aǵalarymen, halyqtyń arasynan shyqqan kórnekti azamattarmen aqyldasý, keńesý úshin ótip otyrǵanyn qaıtalaı eske saldy.
Elbasymyz el táýelsizdiginiń barlyq kezeńderinde árdaıym zııaly qaýym ókilderimen aqyldasyp, keńesip otyratynyn sizder jaqsy bilesizder. Sizder de árdaıym elimizdiń saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵynan jańǵyrtý isine únemi atsalysyp kelesizder. Osy jyldar ishinde el ómirindegi eń mańyzdy máselelerdiń barlyǵy derlik sizderdiń qatysýlaryńyzben júzege asty. Qazaqta «el aǵasyz, ton jaǵasyz bolmaıdy» degen qanatty sóz bar. Elimizdiń aqyl aıtar aǵasy da, sút betine shyǵar qaımaǵy da sizder. Sondyqtan sizderge Elbasynyń sálemin jetkizý jáne tapsyrmanyń oryndalýyn baıandaý úshin arnaıy kelip otyrmyn, dedi M.Qul-Muhammed.
Sodan keıin ol áýeli jer reformasynyń maqsatyna toqtaldy. Keıbir azamattar: «Ekonomıka daǵdarysqa ushyrady. Bıýdjetke túsetin qarjy azaıdy. Sonyń ornyn toltyrý úshin jer satý bastaldy», degen alypqashpa áńgime taratýda. Bul – múlde shyndyqqa janaspaıtyn pikir. Álem halqy jyl saıyn ósip, órkendep keledi. Tehnıka men tehnologııa damyǵan saıyn áýeli kómir, odan keıin munaı men gaz sııaqty dástúrli energetıka kózderin jańa energııa kózderi almastyra bastady. Al adamzat qoǵamy úshin qajettiligi eshqashan ózgermeıtin, taýsylmaıtyn bir ǵana sala bar. Ol – azyq-túlik, ıaǵnı aýyl sharýashylyǵy ónimderi. Endeshe, Qazaqstan sııaqty jer kólemi 9-shy oryndaǵy memleket óziniń jer resýrstaryn tıimdi paıdalanyp, ózin ǵana asyrap qoımaı, álemdik azyq-túlik naryǵyna ónim shyǵaryp, elimizdiń ekonomıkalyq kúsh-qýatyn eseleýi kerek. Ol úshin «qazaq jeri – keń baıtaq» dep otyra bermeı, onyń ıgiligin kórýimiz kerek. Qazaqta «Jer-Ana» jáne «jerdi emý» degen kıeli uǵymdar bar. Endeshe, biz Jer-Anamyzdy ardaqtap qana qoımaı, meıirimimiz qalǵansha emip, onyń ıgiligin, berekesin kórýimiz kerek. Ol úshin jerge qyzmet isteý qajet. Sonda ǵana ol óz ónimin molynan berip, halqymyzdy asyraıdy jáne onyń tabysyn molaıtatyn bolady. Reformanyń basty maqsaty – jerdi halqymyzdyń turaqty tabys kózine aınaldyrý dep túsinýimiz kerek, dedi Muhtar Abraruly.
Sondaı-aq, M.Qul-Muhammed endi bir toptyń: «Qazaq jeriniń jartysy satylyp ketti. Endi úkimet qalǵan jartysyn satýǵa kiristi», dep baıbalam sala bastaǵanyna nazar aýdardy. Bul da shyndyqtyń aýylynan alys jatqan óte ushqary baılam. Qazaqstandaǵy barlyq jer qory 272 mıllıon gektar. Onyń ishindegi aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer kólemi 100,8 gektardy quraıdy. Al táýelsizdigimizdiń 25 jylynda sonyń 1,3 mıllıon gektary, ıaǵnı 1,3 paıyzǵy jýyǵy ǵana jeke menshikke berilipti. Aıtyńyzshy, jartysy men 1,3 paıyzdyń arasy jer men kókteı emes pe? Úshinshi másele jerdi jalǵa berýge qatysty. Búgingi kúnge deıin respýblıkamyzdaǵy jalǵa berilgen jer teliminiń kólemi 99,5 mıllıon gektardy quraıdy eken. Osynyń tek 0,06 paıyzyn ǵana sheteldikter jalǵa alǵan. Mine, bultartpaıtyn shyndyqqa negizdelgen faktiler osyndaı, dep naqty sóıledi partııa Tóraǵasynyń birinshi orynbasary.
Kelesi kezekte jer taǵdyryna alańdaýshylardyń toby: «Jerdi satyp alǵan nemese jalǵa alǵan qazaqstandyq alpaýyttar ony qymbat baǵaǵa sheteldikterge satyp jiberýi múmkin», deıdi. Jerdi satyp alǵan nemese jalǵa alǵan qazaqstandyqtar ony óz betinshe basqa bireýge sata almaıdy. Buǵan zańnamada kóptegen tosqaýyldar qoıylǵan. Eger ol aldaý-arbaý jolymen osyndaı shart jasaıtyn bolsa, ondaı kelisimsharttyń zańdyq kúshi bolmaıdy. Jerdi satyp alyp, jalǵa alyp, ony óńdemese, ónim óndirmese, jerdi azdyratyn tyıym salynǵan hımıkattar paıdalansa, salyǵyn tólemese, memlekettiń ony qaıtaryp alý mehanızmderi Jer kodeksinde anyq kórsetilgen, deı kelip, M.Qul-Muhammed jer taǵdyryna alańdaýshylardyń kelesi bir tobynyń: «Qazaq jeriniń úlken bóligi paıdaǵa jaratylmaı bos jatyr», degendi alǵa tartatynyn atap kórsetti. Bul – óte durys pikir. Mine, osyny boldyrmaý úshin Elbasy úkimetke jerdi túgendeýdi tapsyrdy. Nátıjesinde elimiz boıynsha aýyl sharýashylyǵy maqsatyna arnalǵan 7,3 mıllıon gektar jerdiń paıdalanylmaı bos jatqany anyqtaldy. Endeshe, eń aldyńǵy kezekte dál osy jerlerdi otandyq aýyl sharýashylyǵy qojalyqtarynyń qolyna berip, onyń ıgiligin, tabysyn kórýimiz kerek, dedi Muhtar Abraruly.
Partııa Tóraǵasynyń birinshi orynbasary endigi bir toptyń kózqarasyna da arnaıy toqtaldy: «Keıbir shetel azamattary qazaqstandyq qyz-kelinshektermen jalǵan nekege turý arqyly jer satyp alý múmkindigine ıe bolýda», dep alańdaýshylyq bildirýde. Mine, bul – durys pikir. Osyndaı keleńsizdikti boldyrmaý úshin zańda tıisti shekteýler qarastyrylǵan. Atap aıtar bolsaq, jer Qazaqstan azamatyna ǵana beriledi, al eger olar ajyrasa qalǵan jaǵdaıda jer tek Qazaqstan azamatynyń jekemenshiginde qalady. Taǵy da qaıtalap aıtarym – jer sheteldikterge múlde satylmaıdy. Mundaı bap qoldanystaǵy jáne talqylanyp otyrǵan zań jobasynda atymen joq. Al jalǵa berý qarastyrylǵan, dedi.
Osylaı degen M.Qul-Muhammed endi osy máselege qysqasha aıaldady. Jerdi sheteldikterge jalǵa berý normasy álemniń kóptegen elderinde bar úrdis. Máselen, Fransııada 25 jylǵa, al Birikken Arab Ámirlikterinde 99 jylǵa jalǵa berý qarastyrylǵan. Ekeýi de gúldengen memleketter emes pe?! Sizderdiń aralaryńyzda Dýbaıǵa barmaǵan adam sırek bolar. Sondaǵy osy zamanǵy keremet ǵımarattardyń basym kópshiligi jerdi jalǵa alǵan sheteldik kompanııalardyń ınvestısııasyna salynǵan. Eger olardyń zańnamasynda tıisti ruqsat bolmasa, olar osyndaı kórki kóz tartatyn qala turǵyza alar ma edi. Eger biz jerdi sheteldikterge jalǵa beretin zańdy qabyldap, elimizge Italııadan – kókónis, Gollandııadan – gúldiń alýan túri, Ulybrıtanııadan – nárli mal azyǵyn óndiretin, al Fransııadan túrli kosmetıkalyq preparattarǵa arnalǵan hosh ıisti ósimdikter ósiretin sheteldik ınvestorlar kelip, jerimizdi jaınatyp jiberer bolsa, odan halyq utpasa, utylmaıtyny bárimizge de aıtpasa da túsinikti aqıqat emes pe? Endeshe, jerdi sheteldikterge jalǵa berýden jasqanýdyń esh qajeti joq. Al olardyń jalǵa alǵan jerlerdi azdyrmaı, tozdyrmaı ustaýyna qatań baqylaý ornatatyn zań talaptaryn engizý kerek degen pikirlermen tolyq kelisýge bolady, dedi Partııa Tóraǵasynyń birinshi orynbasary.
M.Qul-Muhammed sóziniń sońyna qaraı Elbasymyz zań jobasyna der kezinde toqtam jasap, búkilhalyqtyq talqylaý jasaýǵa tapsyrma bergenine erekshe ekpin túsirdi. Sizder – ǵalymdar úlken mektep qalyptastyrǵan, jastar aldynda jıi dáris oqıtyn ustazdar retinde, óner adamdary, halyq ártisteri jurtshylyq arasynda óner kórsetý barysynda, al jazýshylar men aqyndar ózderińizdiń baspasóz betindegi shyǵarmalaryńyzda halyqqa máseleniń mán-jaıyn, aqıqatyn túsindirip, eldi sabyrǵa shaqyrýlaryńyzdy ótinemin.
«Jer-Ana» deımiz. Endeshe, jerdi biz anamyzdaı aıalap, kútip, saqtap, onyń baılyǵyn urpaǵymyzdyń yryzdyǵyna jaratýymyz kerek. Ol úshin jerdi uqsata alatyn adamdardyń qolyna berýimiz kerek. Jer reformasynyń basty maqsaty osy, aǵaıyn, dedi Muhtar Abraruly.
Alqaly jıynda alǵashy bolyp sóz alǵan Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti akademık Murat Jurynov: «Halqymyzdyń jer týraly tilegi maǵan unady», – deı kele, jer qadiriniń sonaý Jánibek pen Kereı handyǵy zamanynan arǵy kezeńde de qymbat bolǵanyna toqtaldy. Alypqashpa qısynsyz ýájderge ere bermeı, jermen jumys isteý kerektigi týraly da aıtyp ótti. Akademık Qazaqstan táýelsizdiginiń eleń-alańynda túrik halqyna jer telimderin ıelik etýge berýden qaımyqpaǵan Turǵyt О́zaldyń kemeńgerligine tánti eken. Túrkııadaǵy álem týrısteri rahattanyp, demalyp qaıtyp júrgen týrıstik oryndar bir kezdegi prezıdent Turǵyt О́zaldyń erligi sanalady. Baýyrlas Túrkııada jer 10 jylǵa jalǵa beriledi. Jalpy jer teliminiń 30 paıyzy jekemenshikter úlesinde.
Kóziqaraqty el azamattarynyń árbir sóılegen bátýaly sózine memlekettik turǵydan túsinikteme berip otyrǵan Muhtar Qul-Muhammed jıyndy dóńgelete júrgizdi.
О́z kezegimen sóz alǵan Parlament Senatynyń depýtaty Nurlan Orazalın, akademıkter Tóregeldi Sharmanov, Edil Erǵojın, Álııa Beısenova, Naǵıma Aıthojına, Dosmuhamed Kishibekov, halyq ártisi Asanáli Áshimov, Eńbek Eri, qazaqtyń bulbul qyzy Bıbigúl Tólegenova, zań ǵylymdarynyń doktory Sultan Sartaev, halyq ártisi Sábıt Orazbaev, jazýshylar Dýlat Isabek pen Sábıt Dosanov, qoǵam qaıratkerleri Isa Baıtýlın men Talǵat Mamashev, jazýshy Beksultan Nurjeke óz oılaryn ortaǵa saldy. Jer kodeksine qatysty pikirtalastyń jón ekendigine qoldaý bildirdi.
Alqaly qaýymǵa memlekettik, halyqtyq mańyzdy máselede óz oılaryn bildirip, belsendilik tanytý úshin Almatyda barlyq jaǵdaı jasaldy. Moderator moratorıı syryn shynaıy uǵyný úshin barlyq satydaǵy buqaralyq aqparat quraldary dóńgelek ústelden tys sóıleýshilerge de óz oıyn búkpesiz aıtý úshin múmkindik berdi.
Muhtar Qul-Muhammed qazaq zııalylarymen bolǵan Almatydaǵy dóńgelek ústeldegi sózin bylaı aıaqtady: «Halqymyzda jerge baılanysty: «Áýeli táńir jerge beredi, jerge berse elge beredi, elge berse erge beredi» degen qanatty sóz bar eken. Búkil jer reformasynyń barlyq mán-maǵynasy babalardan qalǵan osy asyl sózge sıyp-aq tur. Alla taǵala jerdi adamdardyń ıgiligi úshin jaratty, qazaqtyń keń peıiline qaraı kól-kósir mol jer buıyrtty, endi qazaqtar osynshama baılyqty eselep el ıgiligine aınaldyra alatyn jerdiń qadirin biletin erlerge berýi kerek. Búgin bárimiz jıylyp talqylap otyrǵan jer reformasynyń mán-maǵynasy osy dep bilemin».
Talǵat SÚIINBAI,
Aınash ESALI,
Qanat ESKENDIR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY