Eki dastan, bir oqıǵa

Qalyń oqyrmanmen 80-jyldardyń sońynda qaıta tabysqan Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baıan» dastanyn bilmeıtin adam kemde-kem. Sózimizdi osy «Batyr Baıannan» bastap otyrǵan sebebimiz, HVIII ǵasyrdaǵy aýyz ádebıetiniń iri ókilderiniń biri Úmbeteı jyraý Tileýulynyń «Jantaı batyr» dep atalatyn das­tany bar. Osy eki shyǵarmanyń ekeýi de «Shańdy joryq» atanǵan bir ǵana tarıhı oqıǵaǵa arnalǵan. Maǵjan el aýzynan estigen tarıhı áńgimege aqyndyq qııalyn jalǵap, kórkem das­tan týdyrsa, Úmbeteı jyraý ózi tikeleı ishinde bolyp, kózimen kórgen oqıǵany jyrlaǵan. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin joǵaryda aıtylǵan eki dastannyń qysqasha mazmunyna toqtala keteıik. Oqıǵaǵa arqaý bolǵan – HVIII ǵasyrdaǵy qazaq-qalmaq soǵysynyń bir kezeńi. Sol ýaqyttarda Syr boıynan Arqaǵa qaraı bet burǵan jeti momyn taıpasynyń bir tarmaǵy qanjyǵaly eli Ereımen taýlaryna kelip at­basyn tireıdi. Ol kezde Ereımendi Ýsa Seren bastaǵan 10 myń úıli jońǵar-hoshoýttar jaılap jatypty deıdi búginge jetken óńir tarıhy jaıly aýyzeki derekte. Bógenbaı bastaǵan batyrlar kúndiz-túni urys salyp, osy qalyń qalmaqty Ereımenniń ońtústigindegi Aıýly-Nııazdyń Qarakóline qaraı yǵystyryp tastaıdy. Mal-janyna óris tarylyp, qysymshylyq kórgen qalmaqtar Abylaı hanǵa kisi salyp, onyń balasy Qasym tóreni qonaqqa shaqyryp, qalmaq beginiń sulý qyzyn kórsetelik, alam dese áıeldikke berelik, sóıtip, Qasym arqyly qazaqqa degenimizdi istetermiz dep sheshedi. Abylaı han Ýsa Serenniń bul usy­nysyna kóp oılanyp, aqyry janyna birneshe kisi ertip, Qasymdy qalmaqtarǵa jiberedi. Bul tarıhta bolǵan oqıǵa. Sebebi, ol jóninde Úmbeteı óz dastanynda bylaı dep tolǵaıdy: Qonaqqa qaraýyldan sheshen Qanaı, Súıindikten baspa qý bı Tólebaı. Ýaqtan batyr Sary birge attanyp, Jyraýdy Úmbeteıdeı qosty bolmaı. Joǵaryda «Batyr Baıan» men «Jantaı batyr» dastandary bir oqıǵaǵa arnaldy degen sózimiz dáleldi bolý úshin birer mysal keltire keteıik. Údere qýǵan qazaq qoly qýyp jetken soń, qal­maqtar amalsyzdan Abylaıǵa elshi salady. Elshiniń sózine ılanyp, biraz ýaqyt kútpekshi bolǵan Abylaıǵa «Jantaı batyr» qıssasynda Baıan batyr bylaı dep narazylyq bildiredi. «Han sózin ýaq Baıan unatpady, Qasaryp bári de ony qýattady. «Nanbańyz, shyn baǵynsa ant buza ma? – Desti jurt: ol sumyraı zytat taǵy». «Han ıem, ańqaý deme Ýsany sen, Pıǵylyn o zalymnyń tanydym men. Osylaı kúlip júrip tuzaq quryp, Elińe ajal oǵyn búrkedi erteń. Bul Ýsa shet elderdi san aldaǵan, Bodansyp Qytaıdy da eki arbaǵan. Elshisin qurtý kerek dep qanjaryn Qynaptan sýyryp aldy Sary Baıan», – dese, «Batyr Baıan» dastanynda bul oqıǵa jóninde Maǵjan aqyn Baıan batyrdyń aýzyna mynadaı sózder salypty: – Turdy da dedi: Aldııar, Abylaıym, Mergenniń myltyǵyna qarsy júrmes, Qyrdaǵy adam túgili qulandaıyn. Sózimdi ne kektersiń, ne juptarsyń, Oıyńdy teris deıdi Baıan-aıyń. Talqyǵa salmaı shyndyq tabylmaıdy, Qul ǵana qojany ylǵı qabyldaıdy. Qý qalmaq kúni keshe aldamap pa edi, Shońqıtyp oı Qytaı men ór Qytaıdy, – deıdi. Eki dastandy oqyp otyryp, Maǵjan aqynǵa kezinde «Batyr Baıandaı» jaýhardy jazýǵa osy Úmbeteıdiń «Jantaı batyr» dastany sebep bolmady ma eken dep oılaısyń. Osylaı bolýy ábden múmkin. Sebebi, sol ýaqytta «Jantaı batyr» Omby men eki aradaǵy eldiń ishinde keń tarap, jıi jyrlanǵan qıssa. Jáne Maǵjan aqyn Omby óńirinde ǵumyr keshken, túbi ereımentaýlyq Ǵabdyrahman molla Joldasulymen, keıin Qazaqstan musylmandarynyń qazıy bolǵan ǵulama aqyn Sáken halfe Ǵylmanımen tanys, dos-jar bolǵan. Sondyqtan, Maǵjan Úmbeteıdiń «Jantaı batyryn» estimedi deýge negiz joq. Endi eki dastandaǵy bar aıyrmashylyqty aıtsaq, «Batyr Baıanda» qazaqtar jaýdy qýyp jetken soń, qalmaqtar elshi salǵany aıtylady. Olardyń sózine ılanyp, keıin qaıtpaqshy bolǵan Abylaı hannyń aıtqanyna kónbeı, Baıan batyr qalyń jaýǵa 100 kisimen shabady. Jáne sol shaıqasta Jantaı ekeýi qatar júrip qaza tabady. Qasynda jalǵyz joldas – jas Janataı, Qansyrap zorǵa ǵana kirpik qaqqan. ...Qaıran er, qaısar Baıan, jolbarysym, Alaıda, ýaqyt ótti, qulap tústi Qushaqtap Janataıdaı jan joldasyn, – delinedi. Al «Jantaı batyr» qıssasynda Bógenbaı men Baıan bastaǵan bir myń sarbaz qashqan qal­maqtyń sońynan qýyp jetip soǵysady delinedi. Taǵy bir eskertý, «Batyr Baıandaǵy» «Jana­taı» degen kisi atyn, Jantaı dep uǵyńyzdar. Kezinde «Qazaq KSR ensıklopedııasyna» enip ketken osy qatelikti túzemek bolyp, bir top ereımentaýlyq aqsaqaldar 1960 jyly «Qazaq KSR tarıhyn» redaksııalaǵan akademık Álkeı Marǵulanǵa hat jazady. Olarǵa Álekeń: «Jantaıdyń – qarabujar Janataı bolyp jazylýy Shoqannan tarady. Shoqannyń jazýynda týra Janataı. Osy kúnge deıin bul attar týraly eshkim túsinik bermegen soń, aıtylǵan derekterge súıenbeýge bolmaıdy. Jantaıdy Shoqannyń Janataı dep jazýyna sebep, arab harpiniń tolyq jetkize almaýynan bolsa kerek. Muny tek Jan­taı batyrdyń urpaqtary saqtap kelgen qarııa sózben, tarıhı áńgimelermen ózderińiz ǵana dáleldeı alasyzdar» – dep jaýap qaıyrypty. Kezinde Shyńǵys sultan óziniń qasynda bolǵan qypshaq Satybaldynyń Jamanquly degen jyrshyǵa «Jantaı batyr» qıssasyn aıtqyzyp, ony Shoqanǵa jazdyrtyp alyp, oblystyq shek­ara bastyǵy polkovnık M.Ladyjenskııge tapsyrǵan eken. Joǵaryda atalǵan tarıhı oqıǵa jaıly Sho­qan eńbekterinde de atalyp ótiledi. Bul derekterdi Shoqan da el ishinde aıtylyp júrgen eski áńgimelerdi negizge alyp jazǵany baıqalady: «..Kogda ýznal Djanataı o smertı lıýbımogo svoego brata (Arqandyr – S.B.), sdelal proklıatıe ı poklıalsıa protıv ýbıs: «Ilı ýmrý, ılı napıýs vasheı krovıý!» Velel podat loshadeı, s 500 chelovek vorvalsıa v stavký kalmykov, ıh bylo 10 tysıach, ı ýtonýl v bıtve – bıtva byla strashnaıa, kırgızy shlı na smert. Ýısınbaı s rasporotym jıvotom, derja vnýtrennostı v polah svoego halata, dralsıa ı sprashıval: «A chto, Djanataı batyr, s rasporotym jıvotom mojno lı jıt?». ...Vse palı, ostalsıa Djanataı ı 8 chelovek ı syn ego Tokash. Djanataı slez s loshadı, podal ee syný, govorıa: «Otpravlıaısıa domoı, probeısıa, ıbo ne býdet cheloveka kotoryı prı slýchae mog by za menıa otomstıt». «...V eto vremıa kandjıgalınes Djanataı batyr (Jantaı batyr – S.B.) derjavshıı peredovoı karaýl s otrıadom v 500 chelovek v rasstoıanıı sýtochnoı ezdy, byl ýbıt kalmykamı. Kogda Ablaı ýznal o smertı Djanataıa, plakal neýteshno, govorıa: «ne davavshıı sebıa tochıt, chernyı býlat moı!». Bir ókinishtisi, Abylaı han «qaıraýsyz qara qylyshym» dep ataǵan Jantaı batyr Tólekulyn Ereımentaý eli bolmasa, bylaıǵy jurt bile bermeıdi. Onyń basty sebebi, keńestik kezeńde tarıhymyzdyń durys zerttelmeýinen jáne Jantaıǵa baılanysty joǵarydaǵy shyǵar­malardyń ádebı aınalymǵa túspeýinen dep bilemiz. Osy «Shańdy joryq» oqıǵasyna qatysty Ereımentaý jerinde saqtalǵan, urpaqtan-urpaqqa aýysyp kele jatqan taǵy bir aýyzeki tarıhı derek bar. Bir tańǵalarlyǵy, úsh ǵasyr boıy osy bir derekti hıkaıat atadan-balaǵa aýy­syp, joǵalyp ketpeı kele jatyr. Negizgi jelisi joǵarydaǵy dastandarmen úndes. Biz de osy áńgimeni bala jasymyzdan estip óstik. Ertede úlkender bul oqıǵany aýyzǵa alǵanda: «Jantaıdyń janynda óz týystarynan basqa ýaq rýynan Baıan degen batyr bolypty», – dep aıtyp otyratyn. Ol ýaqytta Baıan tulǵasyna dál búgingideı qyzyǵýshylyq týmaǵan kez edi. Biraq, Baıan batyr esimi qulaǵymyzda qalyp qoıǵan-tyn. Odan basqa, qazir kóp adamdar jańalyq qylyp aıtyp júrgen: «Qalmaqtar joldaǵy qudyqtarǵa ólgen maldyń jemtigin tastap, osy búlingen sýdan ishken qazaqtardyń birazy qara tyshqaqtan qyrylyp qalypty», degen derek te bala jasymyzdan qulaǵymyzda qalǵan. Osy dertten opat bolǵandardyń ishinde Bógenbaıdyń aǵasy Kólbaı da bolǵanyn ertede úlkender aıtyp otyratyny esimizde. Kóne zamannyń jádigeri ispettes, baǵaly tarıhı deregi bar osy áńgimeni ótken ǵasyrdyń 50-jyldary Ereımentaýda Tuqpıdyń О́mirbegi degen shejireshi qart keıingi urpaq bile júrsin dep, arap álipbıimen qaǵaz betine túsirip ketipti (Qoljazba bizdiń qolymyzda – S.B.). О́mirbek ózi jetpisinshi jyldary seksennen asa berip qaıtys bolǵan adam. Sóziniń basynda О́mirbek aqsaqal: «Men bul áńgimeni bala kúnimde Tóre aýylyndaǵy Sákeı atty jezdemniń úıinde jasy seksennen asqan Kenjaly degen qarttan estip edim», – deıdi. Qarańyzdar! О́mirbek HH ǵasyrdyń 70-jyldary seksennen asyp baryp ómirden ozǵan kisi. Iаǵnı, ol 1800-jyldardyń aıaǵynda dúnıege keldi degen sóz. Sonda bul áńgimeni estigen ýaqyty 1900-jyldardyń eń basy, shamamen 1900-1905 jyldar bolýy kerek. Al áńgime aıtýshy Kenjaly qart sol kezde seksennen asqan adam bolsa, onda ony 1800-jyldardyń basynda ómirge kelgen dep shamalaımyz. Iаǵnı, Kenjaly qart osy hıkaıatty Bógenbaı zamanyn kózimen kórgen adamdardyń óz aýzynan estigeni aıdan anyq. Sondyqtan, bul áńgime eshqandaı alyp-qospasy joq, tarıhta bolǵan oqıǵa dep senimmen aıta alamyz! Áńgimeniń qysqasha mazmuny bylaı. Qazaq­tar jaǵy Ereımenniń taýlaryn bosatyp alǵasyn Qorjynkólde jıyn ótip, qazaq-qalmaq arasynda bitim jasalady. Buǵan Abylaı han bastaǵan Orta júzdiń ıgi jaqsylarymen qosa, qalmaq hany Ýsa Seren de qatysypty deıdi. Jıynda Qasym tóre: «Qalmaqtardy qańǵyt­paı, qonys berý kerek», degen usynys aıtady. Buǵan ashýlanǵan Jantaı batyr: «Sen telimge túsken qalmaqtyń qyzy Topyshtan týyp ediń, naǵashyńa búıregiń buryp tur ma, qalmaq bizge el bolmaıdy, birjola ári qaraı asyryp tastaý kerek!» – dep qarsy shyǵady. Bul sózdi jalpy, Orta júz batyrlary quptaǵanymen, Abylaı han men Bógenbaı eldi ýaqytsha bitim jasaýǵa kóndirip, qalmaqqa Ereımenniń syrtqy betindegi teris qystaýlardan qonys berip, beıbit tirlik etýge kelisim jasap, eki araǵa Jantaıdyń nemere inisi Arqandyr batyrdy sholǵynshy etip qoıady. Arqandyr birde ań qýyp júrgen nemereles týysy Úısinbaıdyń astyndaǵy júrdek naryna kózi túsip, qyzyǵyp, surapty. Buǵan Úısinbaı: «Qalmaqtyń asyl tuqym myń túıesi bar, jigit bolsań baryp almaısyń ba?» – deıdi. Bul sózge namysy kelgen Arqandyr tapa-tal túste qalmaqtyń myń túıesiniń ishinen toǵyz nardy aıdap alady. Aqyry, osynyń aıaǵy qan­tógiske ulasyp, qalmaqtar dalada jalǵyz-jarym júrgen Arqandyrdy óltirip, bir túnde aýa kóship qashady. Sýyq habar qulaǵyna tıgesin qaharyna mingen Jantaı batyr az ǵana kisimen Qorjyn­kóldegi Bógenbaıdyń aýylyna kelip: – Bóke, qyldyń da, tyndyń! Qalmaqtar túbi bir qastyq qylady dep edim ǵoı, aqyry sony istedi. Tez atyńa min! – deıdi qaharlanyp. – Saılanyp bara jatqan jaý az ǵana qolǵa aldyra ma, sál aıalda, daıyndyq qylaıyq, – degen Bógenbaı sózin ashýly Jantaı qulaǵyna ilmeı: «Ne qyrylyp kelem, ne qyryp kelem!» – dep attanyp ketipti. Jantaı ketken soń Bógenbaıdyń báıbishesi Baıaý anamyz: – Álginiń aýzynan «qyrylam» degen sóz burynyraq shyqty, bir qaterge urynyp júrer, Bóke, jyldamyraq shyǵyńyz! – dep aqyl qo­sady... Joǵaryda atalǵan eki dastannan osy áńgi­meniń bir ózgesheligi, bunda Baıan batyr Abylaı men Bógenbaı bastaǵan qoldyń ishinde emes, kerisinshe, Jantaı batyrmen birge bolady. Jantaı ashýǵa minip, shaǵyn qolmen Qorjyn­kólden attanyp ketken soń aldynan 40 kisimen Baıan batyr qarsy jolyǵady. Jáne Baıannyń janynda Jantaıdyń óziniń nemere inisi, Kúńbastyń uly Úısinbaı batyr bar eken. Osylar tynbaı jortyp, Balqash kóliniń ońtústik-shyǵysynda qalmaq kóshin qýyp jetedi. Qalyń qalmaqtyń kózine kóp bolyp kórinip, shańdy molaıtý úshin attarynyń quıryǵyna bir-bir qushaq qaraǵan baılap alyp shaýypty, «Shańdy joryq» ataný sebebi osydan eken dep Úmbeteı jyraýdyń «Jantaı batyr» jyrynda da, biz sóz etip otyrǵan qoljazbada da aıtylady. Sóıtip, osy shaıqasta batyrlar tegis opat bolyp, Jantaıdyń kishi uly Toqash qana qorshaýdan shyǵyp ketedi. Abylaı men Bógenbaı bastaǵan qalyń qol bulardyń sońynan jetse, qalmaqtyń aldy uzap ketken eken. Qazaqtar jaýdyń sońynda qalǵandaryn biraz qyrǵynǵa ushyratyp, keıin qaıtypty deıdi. Qaza bolǵan Jantaı, Baıan, Myrzakeldi, Úısinbaı, Naımanbaı batyrlardyń, taǵy basqa jaýyngerlerdiń súıekterin taýyp, sol jerdegi Kúrkildek, Shúmekti dep atalatyn ózenderdiń qıylysyndaǵy bir jartastyń túbine saýyt-saımandarymen birge jerlep, basyna tas ornatady. Estýimizshe, Kúrkildektiń ózeni áli de solaı atalady, Aıagóz aýdany aýmaǵynan Balqashqa qaraı aǵady eken. Sol zamannan umytylmaı búginge jetken myna­daı bir aýyz óleń de bar: Jylqysy er Jantaıdyń ala sandy, Kúrkildek, Shúmektide qala saldy. О́ldi dep batyr Jantaı estigende, Basy Qanys, tórt qatyn qara saldy. Qanys – Jantaı batyrdyń báıbi­shesiniń aty dep otyratyn ertede qarııalar. Osynyń bárin qozǵap otyrǵanymyzdyń sebebi, aldyńǵy jyly Pavlodarda Baıan batyrǵa eskertkish ornatylyp, «Baıan batyr» atty kitap jaryqqa shyqty. Atalmysh kitapta batyrdyń zıraty Qaraǵandy oblysynyń Shet aýdanyndaǵy Qarabulaq degen aýyldan tabylǵany aıtylady. Jáne kitapta sol aımaqtan shyqqan aqyn Samat Musabekovtyń «Eseı-Dos» degen dastanynan shamaly úzindi beripti. Onda «...Deripsaldy, Baıǵozy, Baýbek taǵy. Arpalysqan jaýlarmen synbaı saǵy. Qara soıyl, qara kúsh Jantaı bulaq. Dáýirinde bulardyń ósken baǵy» degen bir shýmaq júr. Bundaǵy «qara soıyl, qara kúsh Jantaı» degen kim? Álde, «Jantaı bulaq» degen jer aty ma, bolsa nege olaı atalǵan degen oıǵa qaldyq. Osynyń bárin tarazylaı kelip, Jantaı batyr da sol jerde jatyr ma eken, álde mirbek Tuqpıulynyń jazbasyndaǵydaı, Baıan batyr ekeýi Kúrkildek pen Shúmektiniń qosylǵan jerinde jerlendi me eken degen ári-sári oıda qaldyq. Bıyl, Alla sátin salsa, bir top ereımentaýlyqtar qoldaǵy jazba derekke súıenip, Jantaı, Myrzageldi, Úısinbaı, Naımantaı batyrlardyń jerlengen jerin izdep shyqpaqqa nıettenip otyrmyz. Múmkin, azdy-kópti derek biletin adamdar bolsa, osy maqalany oqyǵasyn, bizben habarlasa jatar dep oılaımyz. Saılaý BAIBOSYN, Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri Aqmola oblysy, Ereımentaý aýdany