Úshqońyr úlgisi

Kóptegen elderdi araladym... biraq bári ózim týyp-ósken  qazaǵymnyń jerine,  Alataýdyń bir bókterine jambastaı jyǵylǵan Úshqońyr tóbesine jetpedi.  Balalyǵymnyń,  saǵynyshymnyń altyn qazyǵy sonda eken...

Nursultan NAZARBAEV

Iá, árkimniń óz týǵan jeri ózine ystyq, ózine ardaqty, óziniń Mekke-Medınesi. Meıli ózgeniń týǵan ólkesiniń kókoraı shalǵyny belden asyp, tas-tasty qýalaı aqqan bulaǵy syldyrlap, tabıǵaty tamyljyp tursyn, meıli ol jeli azynap, aptaby qýyrǵan súreńsiz eldi meken bolsyn – balǵyn balalyq shaǵyń ótip, alańsyz shybyq minip, kóbelek qýǵan týǵan jeriń – máńgilik jyrlap óter jyrymyz, máńgilik saǵynyshymyz. О́ıtkeni, adam boıyndaǵy tulǵalyq, azamattyq, perzenttik qasıetter, Otandy súıý, oǵan degen mahabbat  osy týǵan jerden, týǵan elden, týǵan tilden bastaý alady. Týǵan jer, balalyq shaq jaıly áńgime qozǵala qalsa, kez kelgenimizdiń kóńilimiz shalqyp, kózimiz jaınap, saǵynyshymyzdy jasyra almaı jatatynymyz da sodan-aý. Olaı bolmasa, Elbasynyń ózi týyp-ósken aýylyn «Týǵan jerim, raqym nury tunǵan jerim», «Úshqońyr Alataýdyń qoınaýynda, ákemniń izi qalǵan jaılaýynda. Qasqasý gúr-gúr tasyp, gúl erkelep, Arqarlar jaıylatyn aımaǵynda...» dep jyrǵa qosar ma edi?! Shyńdaryn Tóle bıdiń qalpaǵyna, jýasy, qaraqaty men búldirgenin «ájesiniń sheker qosqan talqanyna» teńer me edi?! Elbasy atamekenge atizin sırek salǵanymen, týǵan jeri júreginiń bir túkpirinde júretini, úshqońyrlyqtardy kóre qalsa, aldymen el-jurttyń amandyǵyn, jaǵdaıyn surap jatatyny, sol týǵan elge, jerge degen súıispenshiliginen, qurmetinen, saǵynyshynan týsa kerek. Mine, sol qasıetti de kıeli jerdiń biri – Elbasynyń týǵan aýylynyń búgingi tirshiligi qandaı? Alaqandaı aýyldaǵy 37 ult ókiliniń aırandaı uıyp otyrýynyń sebebi nede? Sáýleti men dáýleti qandaı? Halyqtyń nesibesi neshik? Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń kindik qany tamyp,  erjetip, eseıgen qutty mekeni nesimen maqtana alady?.. Iá, Úshqońyr aýylynyń tarı­hy tym áriden bastaý alady. Ol kezdegi ataýy Shamalǵan aýyly – Almaty oblysynyń batys bóligine ornalasqan Qaskeleń (qazirgi Qarasaı) aýdanynyń quramyna kiredi. Tóbeli qonys Úshtóbe, Maı­tóbe taýynyń shyǵysynan 15 sha­qy­rym, Arshaly­kezeń asýynyń sol­tús­tik baýraıynda kósi­lip oryn tep­ken. Batysynda Uzyn­qarǵaly, shy­ǵysynda Shamalǵan ózenderi aǵyp ótedi. Almaty oblysy áki­mi­niń 2010 jyldyń 10 aqpan­da­ǵ­y qaýlysy negizinde, Shamal­ǵan aýyldyq okrýgi –Úshqońyr aýyl­dyq okrýgine, al Shamalǵan aýyly – Úshqońyr aýyly bolyp óz­ger­tildi. Úshqońyr aýyldyq ok­rýgi­niń jalpy jer kólemi 5898,5 gek­tar­dy quraıdy. Onyń ishinde 1451,5 ga egistik, 1032,0 ga jaıy­lym, 3415 ga taza qonys alqaby bar. Derek boıynsha 1913 jyly munda 140 qana tútin bolsa, búginde 2778 otbasynda yntymaǵy jarasqan 40-qa jýyq ult pen ulys ókilderinen turatyn 17 myń­ǵa jýyq halyq tatý-tátti ómir súrýde. Shynynda da, alaqandaı aýyl­da osynshama ulttyń uıyp oty­rýynyń syry bar. Bizdiń bala kezimizde týǵan aýylym Aqterekten Uzynaǵash arqyly Almatyǵa bir ret qatynaıtyn avtobýs ol kezde búgingideı saırap jatqan tas jol joq, Qarǵaly, Shamalǵan, Qas­keleń eldi meken­derine aıal­dama jasaı­tyn. Sonda ǵoı taza qazaq aýylda ósken (eki-úsh úı orysymyz bar, olardyń ózi qazaq­sha sóıleıdi) bizderge jolaı shama­sy taý halqynyń ókilderi bolýy kerek avto­býsqa kóp minetin. Al aýyldan shyq­paǵan bizderge bas­qa ult ókilderin kórý tańsyq jaıt. Olaryńyz avtobýsqa otyrǵan soń qazaqsha da, óz tilderinde de saı­rap qoıa beretin. Qazaq tiliniń qaımaǵyn buzbaı sóılegende bir-birimizge qarap tańǵa­la­tynbyz. Sóıtsek, Úshqońyr aýyly soǵys kezinde solaqaı saıasattyń qurbany bol­ǵan talaı ultqa qorǵan bolyp, ózderi jetisip otyrmasa da, bir bólme úıiniń buryshyn, eki bólmesi bolsa bireýin beripti. Jartyny ja­ryp, bútindi bólip aýyzdarynan jy­ryp tamaǵyn berip, sol aǵaıyndar­dy baýyryna basqan eken. Bir qyzyǵy, sol aýyl­da turatyn qazaq bala­lary da birge oınap júrip olardyń da tilin úırengen. Qazir úshqońyr­lyq­tar­ǵa ózderine etene jaqyn bolyp ket­ken basqa ult ókilderimen bir-biriniń ana tilinde sóıleý túkke turmaıdy. Al til bilý de baı­lyq. Sondyqtan bul aýylǵa jolyńyz túse qalsa, qazaqtaryńyz túrik, bolgar, t.b. tilder­­inde saırasa, al kerisinshe olar qazaq tilinde sóılep jatsa tańǵalmańyz. Olarǵa úırenshikti jaıt. Shynynda da, qazaq degen el bar ekenin jahanǵa pash etip, jar­­­ǵaq qulaǵy jastyq­qa tımeı, búginde qaryshty qadam­men órken­dep, damyp, gúldenip kele jat­qan Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń týǵan aýy­ly qandaı eken degen saýal bári­­mizdi qyzyq­tyrary sózsiz. Biz­de de sol oımen álemge aty másh­húr aýylǵa atbasyn tiredik... «Kúmbezdi el – kórikti» demek­shi, kire­beris­tegi aýyldyń ajaryn ashyp, ári sán berip, ımandylyqqa sha­qyryp menmun­dalap turǵan oblystyq «Qarasaı batyr» meshiti – búgingi sáýlet óneriniń sán-sal­tanatymen salynǵan 2530 sharshy metrge ornalasqan kórkem de aı­shyqty ǵımarat. Osynda bahadúr batyr Qarasaı Altynaıulynyń qasıetti qara shańy­raǵy saqtalǵan. Munda alys-jaqynnan kelýshiler qatary áste tolastamaıdy. 2008 jyldan meshit janynan Úshqońyr medre­se­si ashylyp, qanshama ımandy shá­kirt daıyndaýda. Medrese ki­tap­­hana, dárishana, kompıýter za­ly, ja­taq­hana, medısınalyq kó­mek pýnk­ti, ashanamen qamta­ma­syz etilgen. Eldiń erteńi – jastar. Al bilim­siz qaı eldiń de bolashaǵy joq. Bir qýanarlyǵy, Úshqońyrda bala sany jyldan-jylǵa kóbeıý­de. Sonyń arqasynda mektep sany da ósýde. Búginde 4500 ós­ke­leń urpaqqa tııanaqty bilim be­re­tin 5 mektep, 838 stýdenti bar 2 kolledj, bir memlekettik, bir jeke­menshik balabaqsha bar. Sol mektepterdiń ishinde Elbasy oqyǵan Qarasaı batyr (burynǵy Fýrmanov) mek­tebiniń orny da, jóni de bólek. Munda oqýshynyń sapaly bilim alýyna qajettiniń bári bar. Ási­rese, ondaǵy aýyl tarıhy men El­ba­synyń ómiri, eńbek jolynan syr shertetin «Shapaǵat» tarıhı-ólketaný murajaıynan talaı qundy jádigerlerdi kóre­siz. Keń de, jaryq sport zaly, 200 oryndyq ashanasy, 185 adam­­ǵa laıyqtalǵan akt zaly bar bilim uıasynda myńnan asa shákirt oqyp, tárbıelenýde. Úshqońyr aýylyndaǵy oqyp jatqan shá­kirtter ózderine úlgi bolar eli­miz­diń Tuńǵysh Prezı­denti sııaqty kóshbasshy bolýǵa umtylady. Aýylda turǵyndar densaý­ly­ǵyna da jaq­sy den qoıylǵan. О́ıtkeni, densaýlyq bar baılyqtyń negizi bolyp sanalady. Mun­da aýyl turǵyndarynyń densaýlyǵyn tekserip, emdep, aýrýdyń aldyn alýǵa baılanysty barlyq jaǵ­daı jasalǵan. 4 ǵıma­rattan tura­tyn, ıaǵnı 50 tósektik stasıonar, kúnine 300-350-deı adam qabyl­daıtyn emhana, ashana, kir jýý bólimsheleri bar jańa aýrýhana paıdalanýǵa berilgen. Ondaǵy 144 qyzmetkerdiń 29-y dáriger, 61-i medbıke. Stasıonarda terapııa, balalar, ishki aǵzalar bólimshesi bolsa, emhanada terapevt, pedıatr, tis dárigeri, akýsher-gınekolog, hırýrg, nevropatolog, oftalmolog, psıholog dáriger, 10 tósektik kúndizgi bólim bar. Emdeý orny FGDS, ÝZI, kompıýterli EKG, rentgen, flıýrografııa, bıoptron, elek­troforez, ÝVCh, ÝFO, elektroson, dar­sanval, avtomatty gematologııalyq, jar­ty­laı avtomatty bıohımııalyq analıza­tor, vıdeoskopııalyq apparat sııaqty zamanaýı medısınalyq jabdyqtarmen qamtyl­ǵan. Árıne, aýyldyq jer úshin bul úlken múm­kindik. Bas aýyryp, baltyr syzdaı qalsa, kórshi aýyldardaı Almatyǵa sabylmaıdy. Mádenıet úıi, Jastar ortalyǵy aýyl­dyń ajaryna ajar qosqany óz aldyna, úshqońyrlyqtardyń rýhanı ósýine de qaltqysyz qyzmet jasaýda. Úsh­qońyr aýyldyq okrýginiń ákimi Ádilbek Dala­baev­tyń aıtýynsha, munda aýyz sý, kógildir otyn máselesi sheshilgen, alty júzden asa baǵanalar samala­daı jarqyrap tur. Okrýgtegi «Sıgma» JShS 3171 aýla­ǵa gaz tar­typ, halyqtyń 93 paıyzy kógil­dir otyn­men qamtamasyz etilgen. Kúl-qoqys­tar­dy shyǵaratyn «Tazalyq» JShS 950 aýlanyń, 11 jaýap­ker­shiligi shekteýli serik­tes­tik pen bilim berý mekemeleriniń kúl-qo­qys­­taryn shyǵaryp, arnaıy oryn­ǵa tasymaldaıdy. Atalmysh eldi meken Alma­ty­daı úlken megapolıske tıip tur­ǵandyqtan halyqtyń kásipkerlikpen aınalysýyna óte yńǵaıly. Mundaǵy «BN» araq-sharap zaýyty, «Aqmeken» aıaq-kıim maıyn óndirýshi mekemesi, « Baqyt-Nur», «Izat» kirpish zaýyty, «Kerýen» agrofırmasy, nan ónimderin óndiretin «Bısartov» pen «Hachıeva» fırmalary tur­ǵyn­dardy jumyspen qamtyp otyrsa, sonymen qatar, okrýgte 51 dúken, 6 dárihana, 1 meıramhana, 1 ámbebap saýda ortalyǵy, 1 janarmaı beketi, 7 shashtaraz jumys isteıdi. Okrýg boıynsha mal basynyń sany – 3525 iri qara, 388 jylqy, 6553 qoı, 37 shoshqa, 6400 ártúrli qus ósiriledi. 3 aýyl­sharýashylyq kásiporny, 306 sharýa qojalyǵy bar. Jýyrda ǵana Qazaqstanda tuń­ǵysh ret qospasyz jasalǵan ta­bıǵı taza shyryn shyǵara bas­taǵan «Agrofırma» kúnine 500 lıtr tátti ónim óndirýde. «Agro­fırmanyń» dı­rektory Sábıt Nurtazınniń aıtýyn­sha, otandyq sapaly taýar tikeleı alma shyrynynan qant ta, konservant ta qosylmaı óndiriledi. Keleshekte bul ónimdi TMD aýmaǵyna eksporttaýdy jolǵa qoımaq. Búginde óndiris kesheninde 29 adam turaqty jumyspen qamtylyp otyr. Qazirgi daǵdarysqa qarsy aýyl­da el áleýetin kóterýge arnal­ǵan birneshe áleýmettik dúken ashyl­ǵan. 600-ge jýyq múgedek pen 252 ardaqty ana, 291 kópbalaly otbasylar, sondaı-aq, jaǵ­daıy tómen otbasylaryna 8 áleý­mettik burysh ashylyp, olarǵa arzan azyq-túlikpen kómek kór­setiledi. Máselen, «Shubarat» sýper­mar­ketine kirseńiz, ishi de, syrty da qaladaǵy saýda oryndarynan esh aıyr­masy joq, qyzmet kórsetý mádenıeti de joǵary, sórelerde bazar narqynan tómen otandyq azyq-túlikter samsap tur. Aspazdyq dúkendegi unnan, et qosylyp jasal­ǵan ónimder 20-30 paıyzǵa arzan. Dúkenniń bas dırektory Gúl­jan Tólegenqyzy mundaǵy baǵa Almatydaǵy «Magným» kóterme-saýda ortalyǵynyń baǵasymen birdeı ekendigin alǵa tartady. Ekonomıkalyq jáne saıası reformalardy júzege asyrý jolynda halyqty bir shańyraq astyna uıystyryp, turaqtylyq pen ultaralyq kelisimdi nyǵaıtýda «Nur Otan» búginde kóshbastaýshy jáne jalpyhalyqtyq partııaǵa aınalyp otyr. – Aýylymyzda 1475 zeınetker, 1 UOS, 37 aýǵan soǵysynyń arda­geri, 54 tyl eń­bek­keri turady, – deıdi Úsh­qońyr aýyldyq okrýginiń ákimi Ádil­bek Dalabaev. – Kópultty qazaq­stan­dyqtardyń qoldaýshysy men súıenishine aınalǵan «Nur Otan» partııasynyń 13 jobasy aıasynda aýqymdy jumystar júrgizilýde. Atap aıtqanda, ótken jyly «Ardagerlerdi ardaqtaıyq» partııalyq jobasy aıasynda Jeńistiń 70 jyldyǵyna arnalǵan 4 mere­kelik is-shara ótkizip, oǵan soǵys, eńbek jáne tyl ardagerleri, belsendi azamattar men aýyl jastary qatystyryldy. «Er esimi – el esinde» atty dóńgelek ústelge UOS ardageri V.Shýstov aqsaqaldy shaqy­ryp, 90 jas mereıtoıymen quttyqtap, arna­ıy syı-sııapat kórsettik. Mektep oqý­shy­lary tarapynan basqa da ardagerlerge qam­qorlyq kómekter jasalyp turady. Aýǵan so­ǵysynyń ardagerlerimen «Aýǵan­nyń asýynda ot keshkender» taqyry­bynda kezdesý ótti. Ákimniń aıtýynsha «Kedergisiz keleshek» jobasy aıasynda da Úshqońyr aýyldyq okrýginde tura­tyn 38 múgedekke jan-jaq­ty qoldaý kórsetilip, tıisti is-sharalar uıymdastyrylǵan. Onyń ishinde «Kásip túbi – násip», «Ult den­saýlyǵy» dóńgelek ústeli, «Aza­mat­tardy áleýmet­tik qoldaý», «Inkl­ıýzıvti bilim berýdi damytý», «Múmkindigi shekteýli tulǵa­lar­­dyń quqyqtary» taqyry­byn­da semı­nar-keńester ótken. Sonymen qatar, pandýstar salý jáne beıimdeý jumys­tary jal­ǵas­tyrylyp, úıden bilim alatyn oqýshylarǵa jan-jaqty qol­daý kórsetilýde. «Baqytty otba­sy» jobasy boıynsha semınar, «Mereıli otbasy» ult­tyq, «Ákem, anam jáne men!» baı­qaý­lary uıymdastyrylyp, oǵan úlgili otbasylary qonaqqa shaqyrylǵan. Ákimdik tarapynan kópbalaly shańyraq­tarǵa demeýshilik kómekter kórsetilip, jaǵdaıy tómen otbasylarǵa kómir men otyn berilgen. Aýylda 5 ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan 8 tuldyr jetim bala bar. Joba aıasynda «Jetim kórseń jebeı júr» qamqorlyq aksııasy, «Balalardy áleýmettik qoldaý» semınary, «Balaǵa meıirim syıla» sýret kórmesi, «Men baqytty balamyn» atty mádenı is-sharalar ótken. «Bizdiń aýyl», «Myqty bıznes – qýatty memleket», «Stop qylmys» jobalary boıynsha da aıtarlyqtaı jumystar at­qarylýda. «Partııanyń 50 tul­ǵasy» jobasy boıynsha Iаıa Fazyl­uly turmysy tómen otba­sy­larǵa qaıyrymdylyq kómek berse, Qara­saı batyr atyndaǵy orta mek­teptiń dırektory Dınara Álim­janova 3 synyp oqýshysy Dıas­ty qamqorlyǵyna alyp, káme­let­ke tolǵansha arnaıy esep-shotyna qarjy aýdaryp keledi. «Jastar – Otanǵa» jobasy aıasynda 35 is-shara uıym­das­tyryldy. Aýyl jastary men kolledj stýdentterinen quralǵan «Jas Otan» jastar qanaty qo­ǵam­dyq birlestiginiń belsendi músheleri birlese jas­tar saıasatyn, «Jasyl el» baǵ­dar­lamasyn jandandyra otyryp, debat orta­lyqtaryn quryp, aýdandyq pikir­saıystarda jetis­tikterge jetip júr. «Sátti qadam» jobasymen Qarasaı batyr atyn­daǵy orta mek­tepte «Tilashar» mere­kesi uıym­dastyrylyp, aýdan­dyq Tuń­ǵysh Prezıdent qory 1 sy­­nypqa qabyldanǵan 50 oqýshyǵa ar­naıy syılyq tabys etti. – Búgingi tańda «Jemqorlyqqa qarsy áreket» jobasy negizinde aýylymyzda «Senim telefony» men «Senim jáshiginiń» jumysy jolǵa qoıylǵan. «Jasóspirimder arasynda qylmystyń aldyn alý» pikir­talas, «Sybaılas jem­qor­lyqqa jol beril­mesin!» ta­qy­rybynda saýaldama júrgizildi. Bi­lim mekeme­leri arasynda «Quqyq­­­tyq saýattylyqty kóterý mem­le­ket­tik zańsyz áreketke jol bermeý» taqy­ry­bynda debat uıym­d­astyryldy, – deıdi qara­paıym minezimen elge jaqqan ákim. «Jas kelse iske» degen, orda buzar jastaǵy ákim Ádilbek Qambarulynyń izdengishtigi, istiń kózin biletin uıymdas­tyrǵysh qabileti aýyldastarynyń kóńili­nen shyǵady. Osy qyzmetke kelgen úsh jylda óziniń tııanaqty jumysymen biraz sha­rýanyń betin qaıyrdy. Sonyń bir parasy byltyr aýylda memlekettik jol kartasy baǵdarlamasymen 287 adam jumys taýyp, eńbekke aralasqan. Shaǵyn jáne orta kásippen aına­lysýǵa nıet bildirýshiler sany­nyń artýyna oraı atqarýshy bılik aýylsharýashylyq jer­lerin tıimdi paıdalanyp, damy­týǵa qoldaý kórsetpek. Ol úshin buryn­nan kele jatqan sý arna­laryn iske qosý maq­satynda aýdan, oblys ákimderine ótinishin bil­dir­gen. Eger osy jaıt sheshi­min taýyp jatsa, onda aýyldaǵy bir­qatar máseleniń túıini tar­qa­maq. Endigi bir jaǵymdy jańa­lyq, Úshqońyr aýylynda Tuń­ǵysh Prezıdent parki men murajaıy salynbaq. Onyń al­ǵashqy qadasyn qaǵýǵa Qara­saı aýdanynyń burynǵy ákimi Amangeldi Dáýrenbaev, Elbasy­nyń otbasy músheleri – Bolat Ábish­uly men Ánıpa Ábishqyzy qaty­syp, jerlesterin osy bir úl­ken istiń bastalýymen quttyqtady. Osy rette Úshqońyr aýyl­dyq ardagerler keńesiniń tóraǵa­sy Iа.Ishıgovtiń de aıtary bar. Ol ótken jylǵa ókpe joqtyǵyn, óıtkeni, týǵan aýyly úshin tabys­ty da tarıhı jyl bolǵanyn tilge tıek etti. – «Birinshiden, – dedi aýyl aqsaqaly, – Qazaqstan hal­qy Assambleıasynyń jyly boldy. О́zderińiz bilesizder, Úshqońyr aýylynda 40-qa jýyq etnos ókilderi tatý tátti, túsi­nis­­tikte ómir súrýde. Ekinshiden, aýy­lymyzda úlken ózgerister boldy. Úsh shaqyrymǵa arnaıy sý kanalyn tartqyzyp, ózenge ákelip quıǵyzdy. Ár kóshedegi qajetti jerler­ge kópir salyndy. Kún sanap aýyldyń sán-saltanatyn art­tyrǵan ásem úıler men ǵıma­rattar kóptep boı kóterýde. Bir­neshe kóshe jol­dary­na, trotýar­larǵa asfalt tósel­ge­nine halyq alǵysyn aıtyp otyr...». Iá, Úshqońyr – meımandos, mereıi tasyǵan aıaýly meken. Búgingi zamanǵa ıkemdelip, kórkeıip, sáýleti men dáýleti artyp, berekesi ortaımaǵan úshqońyrlyqtar birlikterin osylaı bekemdeı túsken. Úlken-kishisine izet bildirip, syılastyǵy jarasqan eldi mekende Elbasynyń týyp-ósip, balalyq shaǵyn ótkizgen qara shańyraqtyń da tútini túzý shyǵyp, oty óshpeı mazdap tur. Bir qaraǵanda, úlken joldyń boıyna oryn tepken qarapaıym aýyl adamdary tańmen talasa turyp, biri malyn jaıǵap, biri baqshasyn baptap qońyrtóbel tirshilik keshse, al keshkilik el orynǵa otyrǵanda telearnalarǵa úńilip, Qazaqstandaǵy beıbit te baqýatty ómirdi óz qolymen jasaǵan Elbasynyń jerlesteri bolǵanyna keýdelerin maqtanysh sezimi kernep, sol adamnyń ishteı amandyǵyn tilep otyrǵany... Gúlzeınep SÁDIRQYZY,  «Egemen Qazaqstan» Almaty oblysy, Qarasaı aýdany