Atom qaýpin aýyzdyqtaý – adamzattyń armany

Prezıdenttiń baspasóz qyzmeti men  «Egemen Qazaqstannyń» birlesken jobasy

25 JYLDYŃ 25 SÁTI

Bul iste Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev álemdik kóshbasshy bolyp keledi Búgingi tańda adamzatqa, onyń ǵasyrlar boıy qalyptastyryp kele jatqan órkenıetine eń úlken qaýip ­– jappaı qyryp-joıatyn ıadrolyq qarý. Onyń qasiretin tizip shyǵýdyń ózi adamnyń tóbe quıqasyn shymyrlatady. Adamzattyń aqyl-oıy ǵasyrlar boıy damyp, aqyrynda ózin jappaı joıyp jiberýge soqtyratyn qarý oılap tabýǵa alyp keldi. Qazir álemde onyń orasan zor arsenaly jınaqtalyp, jaýapsyz adamdardyń, ekstremıster men terrorısterdiń qolyna tússe, dúnıeni tegis otqa oraýy ábden múmkin. Osynaý álemdik problemany sheshýdiń aldyńǵy shebinde búgingi kúni Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev keledi. Elbasynyń bilikti bastamalary men belsendi áreketterin dúnıe júzindegi progresshil adamdardyń bári de qoldaýda. Qazaqstan óziniń 25 jyldyq tarıhynda osyndaı jahandyq problemaǵa basa nazar aýdaryp, oǵan qarsy birlesýge shaqyryp otyrǵan belsendi memleket retinde de tanyldy. Beıbitshil bastamalardyń basymdyqtary Iаdrolyq zarıadtardyń qýatyn óte kóp qoldanylatyn jarylǵysh zat – trotıldiń kılotonna jáne megatonnalarymen esepteıdi. Bir kılotonna 1 myń tonna trotıl­d­yq kúsh berse, bir megatonna 100 kılo­tonnaǵa teń. Japonııanyń Hırosıma qalasyna 1945 jyly tastalǵan alǵashqy ıadrolyq bomba – «Balaqaıdyń» kúshi 13-18 kılotonnadaı bolǵan, sonyń ózinde ol 50 myńdaı adamnyń ómirin bir sátte qıyp, 45 sekónttiń ishinde bir qalany jermen-jeksen etti. Al KSRO-da jasalǵan eń qýatty «Sar-bombanyń» kúshi 101,5 megatonna trotılge jýyq, ıaǵnı «Balaqaıdan» 700 esedeı kúshti. Osyndaı bomba jarylsa ne qalady? Ony kózge elestetýdiń ózi qorqynyshty. Júzdegen jyldarǵa jetetin onyń radıasııasy adamdarǵa ǵana emes, qorshaǵan ortaǵa da oryn tolmas zardabyn tıgizer edi. «Qyrǵı-qabaq soǵys» jyldaryndaǵy teketireste bir-birine qarsy turǵan álem­niń eki júıesi ondaǵan jyldar boıy óz­derindegi osyndaı qarýlardy jetil­dirý­men boldy. Onyń zardabyn aıtyp, esh­qan­daı perspektıvasynyń joq ekenin kóp­tegen ǵalymdar kórsetip, ıadrolyq zarıad­tar­dy óndirýdi shekteýge, tipti, joıýǵa shaqyr­sa da saıası erik-jigeri joǵary bol­­maǵan  memleket basyndaǵylar bul iske bara al­mady. Sonyń kesirinen, BUU-nyń 2015 jylǵy derekterine sáıkes, álemde qazir 15 700 ıadrolyq oqtumsyq saqtalyp otyr. Tek 1963 jyly ǵana atom qarýyn aýada, sýda, jer ústinde synaqtan ótkizýge tyıym salý týraly AQSh, KSRO jáne Ulybrıtanııa arasynda halyqaralyq kelisimge qol qoıyldy. Biraq jer astyndaǵy synaqtar jalǵasyp jatty. Sonyń ishinde Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda jarylystar Jer-Ananyń ózegin sýyryp, ony orasan zor kúshpen solqyldata berdi. Jalpy, bul jerde 1949 jylǵy polıgon ashylǵan sátten 1991 jyly Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen  jabylǵanǵa deıin 500-ge jýyq jarylys jasalyp, olar adamdar men jan-janýardyń densaýlyǵyn, aımaqtyń ekologııasyn aıaýsyz búldirdi. Qazaqstandaǵy antııadrolyq qozǵalys 1989 jyly ómirge keldi. Ataqty aqyn, qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenov uıymdastyrǵan bul qozǵalys álem nazaryn ózine aýdardy jáne KSRO-ǵa ǵana emes, AQSh, Japonııa, Túrkııa sekildi elderge de tanylyp, Qazaqstannan týyndaǵan alǵashqy belsendi halyqaralyq uıym retinde boı kórsetti. Bılik tarapynan qoldaý tapqan onyń qataryna sherýshilermen qatar, 130 myńdaı shahterler tartylyp, KSRO-da buryn-sońdy bolyp kórmegen dúmpý týǵyzdy. Áskerılerdiń qarsylyǵy qansha myqty bolsa da halyqtyń talaby odan da zor shyǵyp, sol jyly josparlanǵan 18 jarylysty 7-ge deıin azaıtty. Qozǵalystyń qýaty jyl sanap arta berdi. Aqyry, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, áskerı vedomstvo basshylarynyń qarsylyǵyna qaramastan, halyqtyń talabyn qoldap, batyl pozısııa ustanyp, sol kezde res­pýblıka áli táýel­sizdik alyp úlgermese de, 1991 jyldyń 29 tamyzynda ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. 2012 jyldyń 29 tamyzynda Astanada ótken «Iаdrolyq synaqtarǵa tyıym salýdan – ıadrolyq qarýsyz álemge» atty halyqaralyq konferensııada sóılegen sózinde Elbasy N.Nazarbaev bul týraly bylaı dep eske aldy: «Osydan týra 21 jyl buryn bizdiń el halqynyń erik-jigerimen júzege asyrylǵan osy tarıhı aktiniń orasan zor órkenıettik mańyzy bar. Osy turǵyda men úsh mańyzdy jaıtty bólip kórsetkim keledi. Birinshiden, bul Qazaqstan úshin shynaıy egemendik pen táýelsizdikke qaraı jasal­ǵan sheshýshi qadam boldy. Iаdrolyq qarý men radıasııa  qyryq jyldan astam ýaqyt boıy bizdiń jerimizdi azapqa salǵan qatygez de miz baqpas zulymdyqtyń naq ózi edi. Ekinshiden, 29 tamyz kúlli Ortalyq Azııaǵa ıadrolyq qarýdan azat aımaq már­tebesin berýdiń bastalǵan kúni bolyp tabylady. 2006 jyldyń qyrkúıeginde biz aı­maqtaǵy basqa eldermen birge Or­talyq Azııany «ıadrosyz aımaq» dep jarııalaǵan Semeı kelisimine qol qoıdyq. Úshinshiden, Semeı polıgonynyń jabylýy­na baılanysty ıadrolyq qarýdy taratpaýdyń jáne qarýsyzdanýdyń ja­handyq úderisiniń jańa kezeńi bastaldy. 1991 jyldyń 29 tamyzyna deıin ıadrolyq qaýipsizdik salasynda negizi­nen shekteý sharalary qoldanylyp keldi. Qazaqstan birinshi bolyp ıadrolyq synaqtarǵa tolyq jáne sózsiz tyıym salý aktisin, osyǵan oraı «aqyret kúniniń» qarýyn jetildirýdi toqtatýdy júzege asyrdy». Semeı polıgony KSRO-nyń myzǵymas qýatynyń sımvolyndaı áser etken faktorlardyń biri edi. Basqa dúnıeniń bárine de samarqaý qımyldaıtyn bul el ıadrolyq qarýdy jetildirýde aldyna jan salmaǵan. Polıgonǵa eń jańa degen ıadrolyq qarýlar jappaı jetkizilip, oǵan synaqtar jasalyp otyrdy. Sondyqtan dúnıe júziniń nazary Semeı polıgonyna aýyp, odan únemi beıbit ómirge qater kútip otyratyn. Polıgon KSRO-nyń álemdi qorqytý úshin jasqap turǵan qara shoqparyndaı elesteıtin. Jalpy aýmaǵy 304 myń sharshy shaqyrymdy quraǵan bul polıgon kólemi jaǵynan Eýropadaǵy iri memleketterdiń biri – Polshanyń aýmaǵyna barabar edi. Osyndaı alyp synaq alańyn jabý áli táýelsizdigin tolyq almaǵan Qazaqstan basshylyǵyna ońaı bolmaǵany haq. Biraq Prezıdent N.Nazarbaev osy qadamǵa baryp, búkil álemde ıadrolyq ajdahany quryqtaýǵa birinshi bolyp jol ashty. Semeı synaq polıgony jabylǵannan keıin Nevadadaǵy, Jańa Jerdegi, Lob-Nor­da­ǵy jáne Mýrýrodaǵy asa iri polıgondar únsiz qaldy. Sóıtip, 1991 jylǵy 29 tamyz búkil álem úshin ıadrolyq aqyrzamannyń qaýpin keıin­ge ysyrǵan kúnge aınaldy. Al 1993 jyly Búkilálemdik alǵashqy antııadrolyq kongreste Qazaqstan basshysy barlyq ıadrolyq synaqtar men jappaı qyryp-joıatyn qarýǵa moratorıı jarııalaý­dy usyndy. Keıbir memleketter bolmasa, negizgi ıadrolyq derjavalar bul moratorııdi búginge deıin saqtap keledi. Árıne, «ıadrolyq qarýy bar el» degen sózdiń ózindik magııalyq jelikpesi bar. Ol eldiń qýatyn, eshkimge moıynsynbaıtyn, eshkimnen yǵyp, aıylyn jımaıtyn ahýalyn kórsetedi dep baǵalaýshylar kóp. Onyń ústine «ıadrolyq qarýy bar musylman eli» bolýdyń qyzyqtyrǵysh jelik­pesi tipti orasan. Mine, Qazaqstan adam­zattyń bolashaǵy úshin osyndaı ásire­qyzy­ǵý­shylyq pen ásireataqtan bas tartyp, KSRO men AQSh arasynda ıadrolyq strategııalyq qarýlardy qysqartý men shekteý jóninde 1991 jyly qol qoıylǵan kelisimshartqa qosymsha retinde jasalǵan Lıssabon hattamasyna qosylyp, ıadrolyq qarýy bar el mártebesinen óz erkimen bas tartty. О́z aýmaǵyndaǵy ıadrolyq qarýdan bas tartqan soń, 1994 jyly Qazaqstan onyń Reseı aýmaǵyna áketilýine kelisimin berdi. Sonymen qatar Qazaqstan TMD keńistiginde birinshi bolyp Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly halyqaralyq shartqa qosyldy. Al ıadrolyq bestik músheleri – AQSh, Ulybrıtanııa, Reseı jáne artynan Qytaı men Fransııa Qazaqstannyń qaýipsizdigine kepil bolatyny týraly Býdapesht memorandýmyna qol qoıdy. Sóıtip, Qazaqstan óz jerindegi ajdahadan tıimdi  jolmen túpkilikti qutyldy. Sonyń arqasynda elimizge degen senim artyp, álem men Eýropa elderinen ınves­tısııalar kelip, ekonomıkamyzǵa quıylyp jatty. Bizde ıadrolyq qarýdan óz erkimen qutyl­ǵanymyzǵa ókinetin adamdardyń da kezdesip qalatyny bar. Ondaılar mundaı ajdahany ustaýdyń, baptaýdyń, kúzetýdiń shyǵyndary eshqandaı qaıtarymy joq, jelge ushatyn mıllıondar ekenin esten shyǵaryp alady. Qanshama áleýmettik máse­lelerdi sheshýge tıisti qarajat bos­tan-bosqa shashylyp jatatynyn oılamaıdy. Onyń bir mysalyna KSRO men AQSh-tyń 1987 jylǵy Shaǵyn jáne orta qashyqtyqtaǵy ıadrolyq qarýlardy jetkizetin zymyrandardy jappaı joıý týraly shartqa qol jetkizgenin aıtsaq ta jetip jatyr. Sol jyly osy eki el óz­derin­de kóptegen jyldar boıy jınaq­tal­ǵan qaterli qarýlardy joıyp, jasaý shyǵyn­daryn aıtpaǵanda, uzaq jyldar boıy kútip, kúzetip, «áspettep» kelgen qym­­bat dúnıe, sóıtip, bir tıyn paıda ákelý­ge jaramaı buzylyp, bólshektengen edi... Adamzat aqyl-oıy men sanasy ósken saıyn mundaı qarýdyń qajettiligi joq ekenine kózderi jete túsedi. Sondyqtan olardyń bári de bir zamanda túkke kereksiz bolyp, joıylary haq. Elbasynyń osy baǵyt­taǵy gýma­nıstik eńbegi búgingi kúni álem­niń basqa elderiniń lıder­lerinen kósh ilgeri bolyp, Qazaqstannyń beıbitshil kel­betin aıdaı álemge jarııa etýde. Iаdrolyq qarý – adamzattyń  ózine ózi ajal shaqyrýy Prezıdent Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qarýǵa qarsy kúresti jahandyq aýmaqta júrgizý qajettigin aıtýdan tanǵan emes. О́ıtkeni, ıadrolyq qarýdy qoldanǵan soǵys bola qalsa, onda burynǵydaı tyl bolmaı, qasiret jahannyń barlyq shegine jaıylatyny dáleldengen. Sondyqtan bul aımaqtyq qana problema emes, barlyq adamzatty tolǵantatyn qaýip ekendigin árqashan aıtýmen keledi. 2009 jyldyń jeltoqsan aıynda Elbasynyń bastamasymen BUU Bas Assambleıasy 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyq­­aralyq kúni dep jarııalady. Sóıtip, Semeı polıgonynyń jabylǵan kúni búkil álem boıynsha ajdahaǵa qarsylyq bildi­retin kúnge aınaldy. Nursultan Nazarbaevtyń antııadrolyq qoz­ǵalysqa qosqan úlesinde 2010 jyl erekshe boldy. Osy jyly Qazaqstannyń EQYU-ǵa Is basyndaǵy Tóraǵa bolýyn da paıdalanǵan Prezıdent ajdahany aýyzdyqtaý salasynda barynsha belsendi áreketter jasady. Sáýir aıynyń basynda Qazaqstanǵa BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń ózi kelip, Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń ornyn kórdi. Osyndaı ajdahany aýyzdyqtaǵan Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýǵa qarsy kúrestiń basynda turýy zańdy ekenin ol moıyndap, ashyq málimdegen edi.   «Iаdrolyq synaqtardy toqtatý jáne ıadrolyq qarýdan arylý qajettigin málimdeýge eshkim Sizden artyq laıyqty emes, óıtkeni, Sizdiń halqyńyz synaq­tardyń qurbany bolyp sanalady», degen edi Pan Gı Mýn. Osy aralyqta AQSh Prezıdenti Barak Obamanyń bastamasymen Vashıngtonda 50-ge jýyq memlekettiń lıderleri qatysqan alǵashqy antııadrolyq jahandyq sammıt ótti. Osy sammıt barysynda Nursultan Nazarbaevtyń antııadrolyq qozǵalysqa qosqan úlesine joǵary baǵa berildi. «Iаdrolyq qaýipti azaıtý jónindegi bastama» atty halyqaralyq qordyń atynan onyń teń tóraǵasy Sem Nann 2006 jylǵy qyrkúıekte usynǵan MAGATE-niń sheńberinde qurylýǵa tıisti Iаdrolyq otynnyń halyqaralyq bankin óz aýmaǵyn­da ornalastyrýǵa Qazaqstan daıyn ekendigin aıtyp, qoldaý bildirdi. Bul Qazaqstannyń ıadrolyq otyndy taratpaý rejimine qosqan súbeli úlesi bolyp otyr. Beıbitsúıgish álem nazary oǵan birden aýyp, Qazaqstannyń baǵaly bastamasyna rızashylyǵyn bildirdi. Álemdik qaýipsizdikti saqtaýǵa qosyl­ǵan osyndaı naqty ister men basta­ma­lar dúnıe júziniń eń qýatty memle­ke­tiniń Prezıdenti Barak Obama tarapynan da joǵary baǵalanyp, Elbasyna álem kóz tikken oqıǵada eń mańyzdy jer­den oryn berildi. О́ziniń sammıttegi sózin­de B.Obama N.Nazarbaevqa qarata: «Jappaı qyryp-joıý qarýlaryn taratpaý jáne ıadrolyq qaýipsizdik isinde ol álemdik basqa lıderlerdiń bárine úlgi», dedi. 50-ge jýyq memleket kóshbas­shy­larynyń arasynda, ýaqyttyń tyǵyz­dyǵyna qaramastan, B.Obama jalǵyz N.Nazarbaevpen ǵana 45 mınótke sozylǵan kelissóz júrgizip, onyń qorytyndysy bo­ıynsha Birlesken málimdeme qabyldandy. Álemdik kóshbasshylar qosylyp túsken sýrette, hattama boıynsha, Nursultan Nazarbaevqa eń qurmetti oryn berildi. Bul týraly pýblısıst Saýytbek Abdrahmanov «Egemenge» maqtanyshpen bylaı dep jazdy: «Esimizde saqtaıyq: bul oqıǵa 2010 jyly 14 sáýirde, Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi jahandyq sammıt ke­zinde boldy. Este ustaıyq: bul kún – Qazaq eliniń arǵy-bergi tarıhyn­daǵy eń keremet kúnderdiń biri, Nursultan Nazar­baevtyń búkil álem kóshbasshylary jı­y­ny­­nyń dál aldynda, qaq ortasynda turǵan sol sáti – qazaqtyń qazaq bolǵaly kórgen qur­met-qoshemetiniń eń úlkeni, memleketimiz she­jiresindegi eń shuǵylaly shaqtardyń biri». Buǵan alyp-qosarymyz joq, tek AQSh-tyń «Shyǵys-Batys» ınstıtýty belgilep, kezinde Vaslav Gavel, Gelmýt Kol, úlken Dj.Býsh sııaqty alyp tulǵalar alǵan Beıbitshilik syılyǵy da tabys etilgenin aıta keteıik. Sammıtte sóılegen sózinde Nursultan Nazarbaev Jalpyǵa ortaq ıadrosyz álem qurý týraly deklarasııa qabyldaý jóninde bastama kóterip (bul bastamany BUU Bas Assambleıasy 2015 jyldyń 7 jeltoqsanyndaǵy qararymen bekitti – J.S.), qaǵıdatty mańyzy bar tórt usynys jasady. Onyń ishinde Qazaqstannyń joǵary baıytylǵan ýrandy tómen baıytylǵan pishinge ákelý arqyly beı­bit ıadrolyq energetıkany damytýǵa óz úlesin qosa alatyndyǵyn jáne óz aýmaǵynda Halyqaralyq ıadrolyq otyn bankin ornalastyrýǵa ázir ekendigin, ekinshiden, ıadrolyq qarýsyz aımaqtar úshin halyqaralyq-quqyqtyq normalar, úshinshiden, áskerı maqsatta bólshektenetin materıaldardy óndirýge tyıym salý týraly halyqaralyq shart qabyldaý qajettigin aıta otyryp, tórtinshiden, Iаdrolyq synaqtarǵa tyıym salý týraly barshany qamtıtyn sharttyń is-áreketke kirisýi úshin barlyq memleketterdi ony jedel ratıfıkasııalaýǵa shaqyrdy. Qazaqstan Prezıdentiniń osynaý antııadrolyq bastamalary men olardy júzege asyrýdaǵy naqty isteri Vashıngtonda bolǵan sammıtten keıingi úlken jıyndardyń bárinde de atalyp otyrdy. AQSh astanasynan keıin Seýlde bolǵan sammıt arasyndaǵy eki jylda ǵana Nursultan Nazarbaevtyń birneshe mańyzdy bastamalary iske asty. Máselen, búkil álemde joǵary baıytylǵan ýrannyń úlken bóligi joıyldy. Qazaqstan osy máselede «Úlken segizdikpen»  (G-8) jahandyq áriptestikke kiristi. Al Seýldegi sammıtte Elbasy jańa bastamalar kóterdi. Atap aıtqanda, ıadrolyq materıaldardy qorǵaý jónindegi konvensııaǵa engizilgen ózgerister 2014 jyly kúshine enýi úshin barlyq qatysýshylarǵa qujatty tezirek ratıfıkasııalaýdy usyndy. Japonııanyń «Fýkýsıma» AES-inde bolǵan apatty eskere otyryp, ıadrolyq qýatty qoldanýda ámbebaptyq, ashyqtyq jáne jedeldik sııaqty úsh qaǵıdatqa negizdelgen qaýipsizdiktiń kepilderin saqtaýǵa shaqyrdy. Osylardyń negizinde ıadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etetin zańmen mindetteletin standarttardy qabyldaý kerektigin aıtty. Astanada 2012 jyly bolǵan «Iаdrolyq synaqtarǵa tyıym salýdan – ıadrolyq qarýsyz álemge» atty halyqaralyq konferensııada Nursultan Nazarbaev halyqaralyq «ATOM» jobasynyń iske qosylatynyn jarııalady. Osynda aıtqan sózinde «Iаdrolyq qarý – adamzattyń ózine ózi ajal shaqyrýy» deı otyryp, Nursultan Ábishuly: «Iаdrosyz álem – barsha adamzat umtylýǵa tıis bizdiń ortaq maqsatymyz. Tek birlese qımyldaǵanda ǵana biz óz álemimizdi qaýipsiz jáne jaq­syraq ete alamyz. Jahandyq qoǵamdastyqty oǵan túbegeıli jáne túpkilikti tyıym salý jóninde neǵurlym batyl is-qımyl­darǵa ıtermeleý úshin bizdiń ıadrolyq synaqtardyń qaıǵyly zardaptaryn taǵy da álemniń esine salýǵa múmkin­digimiz bar. Dál osy maqsat úshin Qazaqstan búginde halyqaralyq «ATOM» jobasyn iske qosyp otyr», dedi Elbasy óziniń konferensııadaǵy sózinde. «Synaqtardy joıý – bizdiń mıssııamyz» degen bastamanyń aǵylshyn tilindegi «Abolish testing – our mission» aýdarmasynyń bas áripterinen turatyn bul jobany adamzattyń ozyq oıly adamdarynyń bári qoldady. Joba sheńberinde jer betindegi ıadro­lyq qarýǵa qarsy kez kelgen adam álem úkimetterin ıadrolyq synaqtardan birjola bas tartýǵa shaqyrǵan onlaın-petısııaǵa qol qoıyp, Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly sharttyń tezirek kúshine enýine qol jetkize alady. Qazir oǵan 120 elden 300 myńǵa jýyq adam qol qoıǵan. 2014 jylǵy Ýkraınadaǵy saıası daǵ­darysqa baılanysty Eýroodaq, AQSh jáne Reseı Federasııasy arasyndaǵy geosaıası ahýaldyń turaqsyzdyqqa bet alýymen ıadrolyq qaýipsizdik máselelerinde birshama tejelis oryn aldy. Biraq Seýl, Gaaga men Vashıngton qalalarynda kezek­ti antııadro­lyq sammıtter ótti. Qazaq­stan Prezıdenti olar­dyń jumysyna bel­sen­dilikpen qatysyp, óziniń jańa usy­nys­­taryn ortaǵa saldy. Sońǵy sammıt sheń­berinde 2016 jyldyń 5 sáýirinde Prezı­dent Nursultan Nazarbaev­tyń AQSh-tyń «The Hill» atty saıası aptalyǵynda maqal­asy jarııalandy. Onda Prezıdent:  «Sam­mıt­terdiń jumysyn qorytyn­dylaı kele, ha­lyq­aralyq qoǵamdastyq ıadro­lyq táýe­kel­­der azaıýdyń ornyna kóbeıip kele jat­qanyn moıyn­daýy kerek. О́sip kele jatqan transult­tyq uıym­dar men aımaqtyq kıkiljińder nazar aýdar­maýǵa bolmaıtyn jańa problemalar týdyrýda», degen edi. Vashıngtondaǵy sońǵy sammıt sheń­berinde Nursultan Nazarbaevtyń keń aýqymda talqylanǵan «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesi jarııalandy. Onda Prezıdent HHI ǵasyrda Adamzat demılıtarızasııa jaǵyna qaraı sheshimdi qadam jasaý qajettigin, bulaı bolmaǵan jaǵdaıda ǵalamshar radıoaktıvti materıaldardyń orasan zor úıindisine aınalatynyn aıta kelip: «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» atty keń aýqymdy baǵdarlama qabyldaý qajettigine úndedi: «Bul jahandyq strategııa ulttyń soǵystar men janjaldar vırýstaryn joıý jónindegi úılesimdi jáne jaýapkershilikti is-áreketterin aıqyn­daýy tıis. Bul qujatta úsh basty qaǵıdatty naqty mazmundaý kerek. Birinshiden, qazirgi kezdegi birde-bir soǵysta jeńimpaz bolmaıdy jáne bola da almaıdy, onda bári de jeńiledi. Ekinshiden, jańa soǵysta jappaı qyryp-joıatyn qarýlar – ıadrolyq, hımııalyq, bıo­lo­gııalyq jáne ǵylym jetistigi negizinde oılap ta­bylýy yqtımal basqa da kez kelgen qarý túrlerin qoldanýdan qashyp qutylý múmkin bolmaıdy. Bul búkil adamzattyń qyrylýyna alyp keledi. Jáne osyǵan kimniń jaýap beretinin anyqtaýǵa kesh bolady jáne jaýap beretin adam da tabylmaıdy. Úshinshiden, memleketter arasyndaǵy barlyq talas-tartystardy retteýge tek beı­bit­shilik pen qaýipsizdik negiz bolyp, ózara qurmet jáne ishki iske aralaspaý qaǵıdattaryna negizdelgen beıbit únqatysýlar men konstrýktıvti kelissózder bolýy kerek», dedi Qazaqstan Prezıdenti. Barlyq ashy shyndyq qamtylǵan bul qujat barsha álemniń nazaryn aýdaryp, áli de talqylaný ústinde. Aıta ketetin jaıt, Vashıngton saparynda Elbasy N.Nazarbaev pen AQSh Prezıdenti B.Obama Qazaqstan men AQSh arasynda ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly birlesken málimdeme jasady. Osy maqalada aıtylǵan barlyq isteri álemdik qater – ıadrolyq qaýiptiń betin qaıtarýǵa asa zor úles qosyp otyrǵan Prezıdentimizdiń osyndaı ǵalamdyq áreketi Qazaqstannyń beıbitsúıgish turpatyn  dúnıe júzine keńinen tanytyp otyr. Álemniń beıbitsúıgish, progresshil basym bóligi ony tegis moıyndaýda. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»