Kez kelgen ulttyq qundylyqtar áleýmettik is-árekettiń nátıjesi men ǵasyrlar qalyptastyrǵan mádenı muralar jıyntyǵy. Olar materıaldyq jáne sanadaǵy oı men túrli ádet-ǵuryp normalaryn qamtıdy. Biraq, bul bólinis shartty sıpatta bolady, al tutastyq pen olardyń bir-birimen tyǵyz qarym-qatynastary turaqty mánge ıe. Birinsiz-biri joq jáne birin-biri tolyqtyryp otyrady.
Adamzat ómir súrý qamymen júrip mundaı qundylyqtardy oıymen de, qolymen de jasap jatqanyn kúndelikti baıqaı bermeıdi. Alaıda ýaqyt óte kele tarazy basyna túsken is-áreketter men oı-tujyrymdar san túrli synaqtan ótip suryptalyp, jetilip, tolyǵa túsip, shynaıy qundylyqtarǵa aınalady. Sondyqtan da kez kelgen qundylyqtardyń tereń tarıhy bar.
Sonaý saq, ǵun dáýirlerinen bastaý alatyn ulttyq qundylyqtarymyz, ásirese, rýhanı sala zamanyna saı talaı taǵdyrdy basynan keshirdi. Uly dalada ıslam dini taraı bastaǵanda ádet-ǵuryp, salt-sanamyzǵa da áser etti. Bul qubylys dinimizge, soǵan baılanysty dilimizge keıbir ózgerister ákeldi. Biraq, olardyń kóbi dala turǵyndaryna juǵymdy boldy, turmysyna jat bolmady. Erteden kele jatqan haramǵa qol salmaý, ótirik aıtpaý, jemqorlyq, paraqorlyq, ádilettilik sııaqty qasıetter jańa ıslamı mazmunǵa ıe boldy. «Qudaıdan qoryqpaǵannan qoryq», «Ar-uıat – ımannan» degen tárizdi kóptegen sóz tirkesteri maqal-mátelge aınaldy. Bular ulttyq qundylyqtarymyzdy arttyra tústi.
Ultymyzdyń rýhanı qundylyqtaryn tyǵyryqqa tiregen tirlik patshalyq Reseıdiń elimizdi otarlaýymen tikeleı baılanysty boldy. San ǵasyr saralanǵan ádet-ǵurpymyz, salt-sanamyz kúrdeli ózgeristerge ushyrady. Otarshylar jerimizdiń quıqaly óńirlerin ıemdenýmen shektelmeı, tilimizdi, dinimizdi, dilimizdi ózgertýdi qolǵa aldy. О́ıtkeni qandaı bir halyq bolmasyn ony aıqyndaýshy osy úsh erekshe qasıet joıylsa, olardyń ıesin kez kelgen tobyrǵa qosýǵa bolady.
Patshalyq Reseıdiń saıası jalǵasyndaı bolǵan keńestik kezeńde rýhanı ahýalymyz júdeýshilikke ushyrady. Bul ulttyq qundylyǵymyzdyń negizgi tini tilden bastaldy. Jetpis jyldaı ýaqytta qabyldanǵan respýblıkanyń eki Konstıtýsııasynda ultymyzdyń tili týraly bir aýyz sóz bolmady. Umytylǵan joq, sanaly túrde jazylmady. Qaıshylyqty saıasat 1938 jylǵy 13 naýryzda BKP(b) OK men KSRO Halyq komıssarıaty «Ulttyq respýblıkalar men oblystardaǵy mektepterde orys tilin mindetti oqytý týraly» qaýlydan bastaý aldy. Bizdiń basshylar da, «belsendi» qosshylar orys mektebin, oryssha oqytýdy kóbeıtýge, orys tiliniń ústemdigin ornatýǵa jeńderin túre, mańdaılaryn súrte kiristi. Al saıası qýǵyn-súrgindi basynan keship otyrǵan zııaly qaýym aýzyn asha almady, úreıli buqara halyq únin shyǵarmady. Sodan az jylda orys tili ústemdik alyp shyǵa keldi. Munyń zardabyn jetpis jyldaı kórdik, kóp nársege kóndik.
Sheteldik qubylystardy tarıhı, ulttyq erekshelikterimizdi eskere otyryp qabyldaı almaýdyń keıbir qıynshylyqtaryn bastan keshirýdemiz. Sonyń biri – halqymyz úshin asa mándi til keńistigine qatysty bolyp otyr. Tipti, táýelsizdik alǵanymyzǵa shırek ǵasyr bolsa da, memlekettik mártebesi bar ana tilimizdiń máselesi kóbeıe túspese, azaıatyn túri joq.
Búgingi Táýelsizdik talaptary, Máńgilik El bolý maqsaty árbir azamatymyzdyń ata-baba dástúrine berik bolýyn, asyl rýhanı qundylyqtarymyzdy qatań saqtaı bilýdi, ony qazirgi zamannyń óskeleń ıdeıalarymen baıyta alýdy qajet etip otyr. Alǵy shepte ana tilimiz turýy qajet. Egemendiktiń eleń-alańynda eljandy azamattarymyz tilimiz úshin kúresip, onyń memlekettik mártebesine qol jetkizýi teginnen-tegin emes edi. О́ıtkeni til rýhanı qundylyqtardyń «lokomotıvi» qyzmetin atqarady. Onsyz alǵa jyljý múmkin emes.
Ábdijálel BÁKIR,
saıası ǵylymdar
doktory, professor