Qarııalary kóp, jastary joq aýyldar

Shaǵyn aýyldardyń problemasy Qyzyljar óńirinde de jetip artylady. 700-ge jýyq eldi mekenniń úshten ekisi osy sanatqa jatady. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary bastalǵan ýrbanızasııa úrdisi áli saıabyrsyr emes. Kerisinshe, kúsh alyp kele jatqandaı áser beredi. Jahandaný dáýiriniń «belbalasy» sanalatyn bul tolqyn osylaı jalǵasa berse, toqtam bolmasa, ulttyq qundylyqtarymyzdyń ózegi, tini – altyn besigimizdiń orny qańyrap, jurtyn sıpap qalýymyz kádik. Jumys saparymen shalǵaıdaǵy bir aýyl­ǵa barǵanymyzda tútini túzý ushqan, shat­tyǵy shalqyǵan shańyraq izdestirgenbiz. Sonda «eń syılymyz», dep 70-ti eńsergen aqsaqaldy tanystyrǵan. Qabaǵy salyńqy eken, áńgimemiz jarasa qoımaǵan. Sóıtsek, keıin estip-bilgenimizdeı, qolynda turatyn ortanshy uly jyly mekenin tastap, kóshý­ge bel baılapty. Ishkilikke salynyp, jap-jaqsy jumysynan aıyrylǵan ol óz qateligin túsinýdiń ornyna qyńyraıa qalǵan. Mundaı qyńyr minezben, aldy-artyn oılamaǵan sholaq sheshimmen eshkimdi jeńbesi, muqata almasy aıdan anyq. Boıynan ál-kúsh ketip, qabaqqa jaýtańdap qalǵan kári áke-shesheniń erteńgi jaıy, tirligi ne bolmaq degen saýalǵa bas aýyrtpaıtyn tárizdi. Azyn-aýlaq maldy satyp, júgin býyp-túıip qoıypty. Onyń turmysty ońaltýdyń, asqar taýdaı panasyn, ázız anasyn tentiretpeýdiń jolyn oılastyrý ornyna, toǵy­shar­lyqqa salynyp otyrǵany kórinip tur. Jaraıdy, qarjylyq jaǵdaıy, turmystyq baqýat­tylyǵy kelisse, qonys aýdarýyn túsiner edik. Aqyldy, sabyrdy umytyp, túlen túrt­ken­deı tura qashqannan kim utpaq? Eshkim de. Qala­daǵy qymbatshylyq odan ári tentire­tip jiber­mesine kim kepil? Al ata-anasy­nyń zeınet­­aqysymen kúneltip, aıaq-qoly balǵadaı bolǵanyna qaramastan, sanda bar, sanatta joq syltyńbaılardyń namyssyzdyǵy qaradaı kúıdiredi. Mundaı keleńsiz kórinisterdiń bir sebebi jumyssyzdyqqa kelip tireletini aıtpasa da túsinikti. Onyń saldarynan qarttary kóp, jastary joq eldi mekender kóbeıdi. Buǵan jol qatynasynyń qıyndyǵyn qossaq, túıtkildi problemalar kóbeıe túsedi. Biraq solaı eken dep qol qýsyryp otyrý órkenıetke umtyl­ǵan el dástúrine jaras­pas bolar. Bardy oraılastyrýdyń, tıim­di paı­dalanýdyń, kiris kózin tabýdyń, sóıtip, turmysty jaq­sartýdyń ornyna boıkúıez­dikke, beı-bereketsizdikke saly­nyp júrgen­der az emes. Aramyzda memleket qoldaýyna súıe­nip, sharýashylyqty urshyqsha úıirip júrgen azamattar kóp­tep kezdesedi. Olardyń zor uıymdastyrýshylyq qajyr-qaı­­raty, bilimi, tájirıbesi ózgelerge úlgi-ónege. Osyn­daı el­jan­­dy­lyq, márttik qasıetter jan jadyratyp, kóńil súısintedi. Más­e­len, Esil aýdanyndaǵy Qaıyrbek Qojasov 57 tútini bar Eńbek aýylynyń 25 turǵynyn jumyspen qamtyp, burynǵy «Baı Eńbek» degen ataǵyna laıyq bolýdy maqsat etken. 3 myń gek­tar jerge astyq ósiredi. «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly nesıe­ge iri qara mal alyp, 200 basqa jetkizdi. Ortasha aılyq jalaqy – 80 myń teńgeniń tóńireginde. Kásipkerdiń qamqo­r­ly­­ǵy­­na dán rıza úl­ken­der jaǵy kóshýdi emes, sútteı uıyǵan ujym­­nyń amandyǵyn tileı­di. Joǵary synyp oqýshy­larynyń aýdan or­talyǵyndaǵy ınter­natqa qatynap oqýy úshin arnaıy kólik bólingen. Aýyl tirliginiń keri ketýiniń bir sebebin О́zbekstannan kóship kelgen Ybyraı Oshanov bylaı túsindiredi: – Birinshiden, Qazaqstandy ǵana emes, dúıim dúnıeni jaılaǵan jumyssyzdyq. Ekinshi­den, mektepterdiń jabylýy. Desek te, aldaǵy kúnnen esh úmit úzýge bolmaıdy. Shyn­dap izdense, qam-qareket jasasa, tyǵyryqtan shyǵýdyń joly qashan da tabylady. Onyń birden-bir kepili – qoǵamdyq paıdaly eńbekpen aınalysý. Oǵan múmkindigi jetpese, baý-baqsha salsyn, kókónis, mal, qus ósirsin. Oǵan múm­kindik mol. Jumysqa ornalasarda aldymen eńbek­aqysyn surap, ony azyrqansa, muryn shúıiretin adamdardy, aýyldan at-tonyn ala qashatyn jastardy esh túsinbeımin. О́tkende oblys ortalyǵynda bir tanysymnyń balasyn kezdestirdim. Aýyldaǵy áke-sheshesin tastap, endi tentirep júr. Mamandyǵy joq oǵan joǵa­ry jalaqyly qyzmetti kim usyna qoıa­dy? Odan da týystarynyń janynda aýyldy ór­ken­detýge at salyssa, nápaqasyn aıyrar edi. Aqjar aýdanynda bolǵanymyzda «Dáýit-Astyq» JShS-niń dırektory Bolat Áýbákirov­tiń osy attas aýylda jańa sport alańyn paı­da­lanýǵa berý rásimine qatysqanbyz. Jas­tarǵa tegin tartý etken. Bul syı qarııalardy qat­ty qýantqan. Jas býynǵa keregi – áleýmettik qam­qorlyq. Klýb, kóńil kóterý ortalyǵy jumys istep tursa, jyly oryndaryn sýytýǵa esh­qaı­sysy da asyqpaıdy. Taǵy bir mysal. Oblys­tyq máslıhattyń depýtaty, Ǵ.Músirepov aýdany «Raısovskoe» JShS-niń basshysy Vladımır Kovalenkonyń qarttar men jastarǵa degen qaıyrymdylyǵynda shek joq. Mektepke jańa qazandyq ornatty. Jylyjaı ashty. Oqýshylar tegin tamaqtanady. Stadıon, hokkeı kortyn, boks zalyn saldy. Kez kelgen merekede tór aldymen úlkenderge usynylyp, aıryqsha qurmetteledi. Qazaq aýyldaryn saqtap qalýdyń, burynǵy ahýalyn qal­pyna keltirýdiń utymdy bir joly – ishki mıgrasııalyq úderis­terge erekshe ekpin berý. Bul turǵydan alǵanda, oblysta júıeli shara­lar atqarylyp keledi. Ońtústik Qazaqstan oblysy Sary­aǵash aýdany bastap bergen kóshi-qon sherýinde qazirdiń ózinde demo­grafııa­lyq ósimniń jaqsaryp, taraýdyń az-aq aldyn­da turǵan shaǵyn aýyldardyń tamyryna qan júgire bastaǵany qýantady. Esil aýdany Bir­lik aýylynda jabylyp qalǵan mektep qaıta ashylyp, ishi aqar-shaqar balaǵa toldy. Osyn­da ornalasqan otba­sylardaǵy aq saqaldy ataı­lar men aq jaýlyqty ájeıler qýanysh­tyń ortasynda júrdi. Bıyl ońtústik oblystardan 110 otbasy kóship kelse, keler jylǵy meje budan da bıik. Ekinshi utqyrly sheshimi – jergilikti bılik oryndary­nyń qarjylyq, áleýmettik qoldaýy. Osy oraıda Sháıin Ramazanova­nyń haty­nan úzindi keltire ketkendi jón kórdik. Eńbek arda­geri Shal aqyn aýdanyna qarasty shaǵyn eldi mekenderge qatysty oń ózgeristerdi tilge tıek ete kelip, aýdan ákimi Erbol Saǵdıevke erek­she yqylas bildiredi. Olaı bola­tyn jóni bar. El azamaty qazaq aýyldaryn damytýǵa baı­lanys­ty qabyldanǵan jergilikti baǵdarlama­­nyń bet­­asharyn Aqanbaraq aýylynan bastap­­ty. Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵy mereıtoıy qarsańynda qarttary kóp, jastary joq eldi mekenderdi túletýdi perzenttik paryz sanapty. Úırenetin osyndaı tájirıbeler keńinen órken jaısa, aýyldarymyzdyń erteńi eńseli bolary anyq. Elbasy N.Nazarbaev «Qazaqstannyń áleý­mettik jań­ǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» baǵdarlamalyq  maqalasynda «Biz jumys­syz­dardyń barlyǵy birdeı jumys is­teýge umtylmaıtyndyǵyn kórip otyrmyz. О́ki­nishke qaraı, adamdar arasynda jańa bilik­tilikti meńgerýden góri bazarda «taksıst» qyz­metin atqarýdy qalaıtyn psıhologııa saqta­lyp otyr», dep atap kórse­te kelip, barshamyzdy el ıgili jolyndaǵy eńbek­ke shaqyrǵan bola­tyn. Olaı bolsa, eki qolyn qaltaǵa salyp, masyl­dyq­qa boı urǵan aýyldyqtar úshin de, tıisti organdar úshin de búginde eńbek sheshýshi ulttyq faktor ekenin uǵynatyn mezgil jetti. Álemniń ámirshisi eńbek qana bar qıyndyqty eńsermek. О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan» Soltústik Qazaqstan oblysy