Djozef Stıglıts (Joseph E.Stiglitz) álemge tanymal amerıkandyq ekonomıst. Kolýmbııa ýnıversıtetiniń ustazy. Halyqaralyq bank tóraǵasynyń orynbasary bolǵan. AQSh prezıdenti Klınton tusynda ekonomıkalyq keńesshiler májilisin basqarǵan. Ekonomıka salasy boıynsha Nobel syılyǵynyń ıegeri (2001 jyl). Ǵalym búgingi saıası-ekonomıkalyq úderister jaıynda tereńnen oı qozǵaıdy. Onyń qundy pikiriniń biri qoǵamdaǵy teńsizdik týraly oılary. Ony The Price of Inequality eńbeginde erekshe atap ótedi, dep habarlaıdy Egemen.kz.
D. Stıglıts teńsizdikti ekige bólip qarastyrady. Biri – tabıǵı, ekinshisi – saıası-ekonomıkalyq turǵyda qoldan jasalǵan teńsizdik. Máselen adamdardyń bári ómirde teńdeı bolmaıdy. Aqyl-oıymen, eńbegimen qatarynan ozatyndar bar. Mundaı aıyrmashylyq tabıǵatta bolatyn qubylys. Kerisinshe teńsizdik qoldan uıymdastyrylady. Sonyń saldarynan qoǵamda baılar men kedeılerdiń arasy tym alystaı túsedi. Oǵan máselen, monopolııa, salyqty jasyrý, qarapaıym jumysshylar esebinen belgili bir adamdardyń baıýy sekildi áreketter jatady.
Ekonomısttiń pikirinshe, osy teńsizdiktiń nátıjesinde ómirde barlyq áleýmettik máseleler týyndaıdy. Al baı men kedeıdiń arasynyń tym alshaqtaýyna tabys pen paıdanyń ádil úlestirilmeýi sebep. Ǵalym osy máseleni zertteýge ǵumyrynyń 30-40 jylyn arnaǵan. Sóıtip áleýmettik teńsizdik qoǵamda orta tapty tym álsiretip jiberedi degen tujyrymǵa keledi.
40 paıyzdyq meje: Úkimet halyqtyń naqty tabysyn qalaı ósirmek?
Endi ekonomıstiń oı-pikirlerinen birneshe mysal aıtsaq. Ishki jalpy ónim (IJО́) jaǵynan AQSh álemde birinshi orynda turǵan memleket. Biraq soǵan qaramastan tabys bólinisi óte ádiletsiz. Máselen Qurama shtattardyń 1% azamaty eldiń 30% qazynasyna ıe. Kerisinshe amerıkandyqtardyń 60%-y nashar kúıde ómir súredi. Kópshiliginiń úı alýǵa, qymbat medısına men bilim berý qyzmetin paıdalanýǵa qaltalary kótere bermeıdi. Jalpy mundaı jaǵdaı tek AQSh emes, álemniń kez kelgen eline tán qubylys. Máselen munaıǵa baı arab elderinde de halyqtyń 10% jurty memlekettiń 60% baılyǵyn ıelenedi. Sondyqtan D. Stıglıts mundaı teńsizdikti tabıǵı emes, saıası-ekonomıkalyq sheshimder arqyly qoldan jasalǵan alalaý dep túsinedi.
О́z kezeginde ǵalym belgili bir toptardy baıytyp, qalǵan tómendegi halyqty kedeılendire túsýdiń birneshe sebebin ataıdy. Onyń birinshisi iri kompanııalarǵa ınvestısııa tartady, qosymsha jumys ornyn ashady degen úmitpen beriletin salyqtyq jáne basqa da jeńildikter. Jalpy salyqtyń mańyzdylyǵy eshkimge de jasyryn bolmasa kerek. Deı turǵanmen jerasty qazba baılyǵyn satýmen kún kóretin memleketter salyqtan góri, qazba baılyqtan túsken tabysqa kóbirek arqa súıeıdi. Ondaı elderdiń bıýdjeti negizinen jerasty baılyǵynan túsetin paıdamen toltyrylady. Al qazba baılyǵy joq memleketter tek qarapaıym azamattardyń tóleıtin salyǵyna ıek artady. Sondyqtan ondaı elde turatyn adamdarda «men memleketti salyǵym arqyly óz qaltamnan qarjylandyryp jatyrmyn» degen túsinik basymdaý bop keledi. Sol sebepti D. Stıglıtstiń pikirinshe, olar úkimetten densaýlyq pen bilim berý qyzmetin sapaly etýdi, halyqqa jaıly ómir jasaýdy tolyq talap ete alady.
Jańa Salyq kodeksi halyqqa ne beredi?
Bul rette ǵalym tarıhshy Olıver Vendel Holmestiń «Salyq bizdiń baqytty ómir súrýimiz úshin tólengen ótemaqy» degen sózderin mysalǵa keltiredi. D. Stıglıtstiń oıynsha baılar salyqty basqalardan kóbirek tóleý kerek. Ol birinshiden qaltaly azamattyń ózine qajet. Sebebi onyń salyǵyna memleket qorǵanys pen qaýipsizdikti kúsheıtedi, bilim men densaýlyq saqtaý salasynyń sapasyn jaqsartady, ınfraqurylymdy damytady. Osynyń bári kompanııa basshysynyń ózine paıda bolyp aınalyp keledi. Halqy bilimdi, densaýlyǵy jaqsy, qorǵanysy berik qamaldaı, barlyq ınfraqurylymmen qamtylǵan memlekette júrgizilgen bıznes ıesin mindetti túrde tabysqa shyǵarmaı qoımaıdy. Sol úshin eldiń múddesin birinshi kezekte baılar oılaýy tıis.
D. Stıglıts kompanııalarǵa beriletin salyqtyq jeńildikter arqyly kásiporyn óziniń óndirisin keńeıtip, qosymsha jumys oryndaryn ashady degen senim taza ótirik ekenin aıtady. Blýmberg agenttigi keltirgen statıstıka boıynsha AQSh-ta salyq jeńildigin ıelengen kompanııalar odan túsken paıdany ınvestısııaǵa emes, qor naryǵynan aksııa satyp alýǵa jumsap jibergen. Bul bir ǵana Qurama shtattarda emes, álemniń barlyq elinde bolyp jatqan jaǵdaı. Tipti demokratııaly Eýropanyń ózinde salyqtaǵy alaıaqtyq babymen áıgili IKEA kompanııasy da sottyly bolyp jatyr.
Osy tusta Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen júrip jatqan reformalardyń durystyǵyna taǵy bir márte kóz jetkize alamyz. Aıtalyq Memleket basshysy Qazaqstan halqyna arnaǵan kezekti Joldaýynyń birinde baılarǵa saltanat salyǵyn salýdy tapsyrdy. Bul – bir. Ekinshiden munaıǵa, basqa da qazba baılyqtarǵa táýeldilikten arylý úshin ekonomıkany ártaraptandyrý baǵdarlamasy elimizde qarqyndy túrde iske asyp jatyr. Iаǵnı keleshekte qazynaǵa túsetin tabysty óndiris pen azamattardyń salyǵy quraıtyn bolady. Sondyqtan da búgingi tańda elimizde Prezıdent pármenimen salyq kodeksine úlken ózgerister engeli jatyr. Bul rette Qazaqstannyń árbir azamaty memlekettiń ornyqty damýy úshin salyqtyq tólemderdiń mańyzdy ekenin túsine bilýi tıis. Budan buryn da aıtylǵandaı el qazynasynyń kóp bóligi áleýmettik mindettemelerdi tóleýge jumsalyp ketip jatyr. Investısııalyq jobalardy qarjylandyrýǵa bıýdjette qarjy jetkilikti deńgeıde emes. Eger baılar alymdaryn jasyrmaı, saltanat salyǵyn tólep tursa, kásip ashqan ár azamat el múddesin birinshi orynǵa qoısa, memleket qazynasy arta túser degen oı ǵana ǵoı bizde.
Ekologııalyq túıtkildiń túıini qashan tarqaıdy?
D. Stıglıtstiń pikirinshe, qaltaly azamattardyń shekesin shylqytyp otyrǵan taǵy bir nárse ol túrli mindettemelerdi oryndamaý, ereje-zańdardy bilip turyp ádeıi buzý. Máselen kóptegen kásiporyndar ekologııany saqtaýǵa, eńbek qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qosymsha ınvestısııa bólgisi kelmeıdi. Osy talaptardy oryndamaýdyń nátıjesinde qanshama qarajatty óz paıdalaryna únemdep otyr. Al biraq japa shegetin qorshaǵan orta men qarapaıym jumysshylar. Tipti kóp mekemeler artyq aqsha shyǵarmaý úshin adamdardy turaqty jumysqa alýdyń ornyna frılanser, ıaǵnı erkin eńbekker esebinde paıdalanady. Bul jerde jumys berýshi onyń eńbek qaýipsizdigine, densaýlyǵyna basqa da áleýmettik mindettemelerine jaýap bermeıdi. Mundaı úrdis ókinishke qaraı álemniń barsha elinde keń taralǵan.
Osy atalǵan máselerden arylýdyń jalǵyz joly – ár adam óziniń jeke ar-uıatyna, adamgershiligine kóbirek úńilýi kerek. Bul tusta Prezıdent bastaǵan «Ádiletti Qazaqstan» tujyrymdamasy, «Tolyq adam» ilimi negiziniń qanshalyqty mańyzdy ekendigi baıqalady. Budan ekonomıka, saıasat pen rýhanııat bir-birinen ajyramaı, árdaıym qatar júrý kerektigin túsinemiz. Birine kóbirek mańyz berilse basqasy mindetti túrde álsireıdi.
Shymkent