Bob Dılan. Nobeldiń jańa laýreaty kim?

Jyl saıyn Nobel aptalyǵy bastalǵanda ádebıetshiler de, ádebıet súıer qaýym da «Bul joly qaı jazýshy alar eken?» degen saýal tóńireginde túrli joramal jasaıdy. Bıyl da favorıtter ataldy. Joramal da aıtyldy. Kimniń baǵy janady? Otyz kitap jarııalaǵan birneshe jylǵy bas úmitker japon Harýkı Mýrakamıdiń be? Álde «óz álemderin jaratýshy» sırııalyq aqyn Adonıstiń be? Múmkin, taǵy da skandınavtar alatyn shyǵar – pesalary álemniń eń úlken sahnalarynda qoıylyp jatqan Iýn Fosse bar ǵoı? Alaıda... Nobeldiń ádebıet atalymy boıynsha 2016 jylǵy syılyǵy amerıkalyq mýzykant-oryndaýshy Bob Dılanǵa berildi. «Amerıkanyń keremetteı án dástúri aıasynda jańa poetıkalyq til týǵyzǵany úshin». Negizi tańǵalatyn nárse emes. Nobeldiń jarǵysynda «Ádebıet degenimiz tek belletrıstıka ǵana emes, oǵan formasy jáne stıli boıynsha ádebı qundylyǵy bar basqa da shyǵarmalardy jatqyzýǵa bolady» dep jazylǵan. Sonymen Bob Dılan kim? Mýzyka dúnıesindegi gıganttardyń biri. Ony basqa-basqa Djon Lennon, Elvıs Preslı, Pol Makkartnıler bir tutqan. Jas jaǵynan kóbi Bobtan úlken bolǵanyna qaramastan. Sonaý 60-shy jyldardyń basynda áli álemdik tanymal bolyp úlgermegen bıtldar úshin Dılannyń deńgeıine jetý oryndalmaıtyn arman sııaqty kóringen eken. Robert Allen Sımmerman 1941 jyly 24 mamyrda Mınnesota shtatynda evreı saýdagerdiń otbasynda dúnıege keldi. Ata-babalary Reseı ımperııasynda turǵan, alaıda 1905 jyly Odessadaǵy evreılerge qarsy qýǵyn-súrginnen keıin AQSh-qa qonys aýdarǵan. О́mirbaıanynda Bob Dılannyń  ózi naǵashylarym Túrkııadan shyqqan, onda olardyń tegi Qyrǵyz (Kırgız) atalǵan deıdi. Bala kezinde Robert Afrıkadan shyqqan amerıkandardyń mýzykasyn, halyq mýzykasy men roktyń qospasy deýge bolatyn folk-mýzykany jaqsy kórip tyńdaıdy. Solardyń ishinde Výdı Gatrıdiń ánderi oǵan erekshe yqpal etipti. Sol kezden bastap onyń eń súıikti aspaby syrnaı (gýbnaıa garmoshka) boldy. Bob Dılan alǵashqy óleńderin 10 jasynda jasa bastady. Alǵashynda Gatrıdiń ánderin shyrqap júrdi. Oqýshy kezinde kafe-barlarda halyq mýzykasynan ánder aıtty. Ýnıversıtetke túskennen keıin de ánin jalǵastyra berdi. Shamamen 60-jyldary ol tek qana mýyzkamen aınalysýdy sheshti. 1962 jyly Bob Dılan degen psevdonım aldy. Sol jyly shyqqan alǵashqy albomy osylaı atalatyn edi. Ol birtindep folk-mýzykadan folk-rokqa aýysty. 1962-64 jyldary onyń ánderi óz oryndaýynda ǵana emes, kaver-versııalary da amerıkan charttarynda bıikke kóterildi. Sonyń ishinde «Mıster Tambýrın Men» kompozısııasy The Byrds tobynyń repertýaryndaǵy basty ánderdiń biri boldy. Osy kezeńdegi kóp ánderi sııaqty munda da avtordyń ne aıtqysy kelgenin túsiný qıyn. Bul án esirtkiniń áserimen týǵan degen joramal bar. 1964-65 jyldary Bob Dılan qatarynan birneshe albom shyǵaryp, olardy tyńdarman da, synshylar da óte jaqsy qabyldady. Solardyń ishinde Like a Rolling Stone kompozısııasy qazirgi kúni búkil tarıhtaǵy eń jaqsy ánderdiń qatarynda atalady.

Bob Dılan 1963 jyly

Budan keıin Bob anglo-kelt halyqtarynyń dástúrli mýzykasyna negizdelgen kantrı stıline aýysty. Ártúrli stılmen áýestengen mýzykant 30 jasynda shyǵarmashylyq toqyraýǵa ushyrady. 1970 jyly shyǵarǵan albomy sátsizdikke ushyrady. Alaıda arada birneshe aı ótpeı jaryq kórgen New Morning atty jańa albomy brıtan charttaryn bastady. 80-jyldary Dılan dinı taqyryptaǵy ánder jaza bastady. Biraq onysy jaqsy qabyldanbady. Al 1997 jyly shyǵarǵan Time Out of Mind albomy keremet tabysqa jetti. Bul albomy úshin ol 3 Gremmı aldy. Sonyń ishinde «Jyl albomy» ataǵyn ıelendi. 2000 jyly Výnderkındter fılmine jazǵan mýzykasy úshin Oskar syılyǵyna ıe boldy. 2000 jyldary Dılannyń ánderinen onyń djazǵa qyzyǵa bastaǵany baıqaldy. 2008 jyly oǵan «tanymal mýzykaǵa, amerıkan yqpaly jasaǵan keremetteı yqpaly, teńdesi joq poetıkalyq qudiretke ıe lırıkalyq kompozısııalary úshin» Pýlıtser syılyǵy berildi. 2010 jyly Love and Theft albomy onjyldyqtyń úzdigi atandy. 2012 jyly prezıdent Barak Obama Bob Dılandy Prezıdenttiń Bostandyq medalimen marapattady. Jazýshy ári jýrnalıst Hanter Tompson óziniń ataqty «Las-Vegasta úreı men jırenish» romanyn Bob Dılanǵa arnady jáne ózi ólgende jerleý rásiminde Mıster Tambýrın Men áni aıtylyp turýyn ósıet etti. Time jýrnaly HH ǵasyrdaǵy oqıǵalardy qorytyndylaı kele Dılandy ǵasyrdyń eń yqpaldy tulǵalary qataryna qosty. Bob Dılan 2015 jyly da Nobel syılyǵyna usynyldy. Bobtyń balasy Djeıkob Dılan da rok-mýzykant. Bob Dılannyń basty ereksheligi – únemi úzdiksiz izdeniske ári tolassyz jańarýǵa umtylatyny. Dılan týraly búginge deıin júzdegen kitap jazylyp, ondaǵan fılm túsirilgen.  Al 2004 jyly onyń avtobıografııalyq eńbeginiń alǵashqy tomy jaryq kórdi. Alaıda, mýzyka mamandarynyń aıtýynsha, ol áli de jumbaǵyn ashpaǵan oryndaýshy. 75 jastaǵy Dılan búginge deıin mýzyka álemindegi «eń-eń» degen júldelerdiń bárine qol jetkizip úlgergen. «Gremmı» syılyǵynyń 9 márte ıegeri. Al Nobel syılyǵyn mýzykant Bob Dılanǵa tabystaý sebebin Shved akademııasynyń turaqty hatshysy Sara Denıýs bylaısha túsindiripti. «Amerıkalyq oryndaýshy aǵylshyndyq ádebıet dástúrine erekshe ári sony lep alyp kelgen uly aqyn. Árıne, bul tańdaý bir qaraǵanda, kútpegen jaǵdaı bolyp kórinýi múmkin.  Alaıda, onyń kompozısııalarynan Gomer men Safonyń izin baıqar edińiz. Sebebi, olar da ózgeshe poetıkalyq mátinderdi jazdy.  Sondyqtan, men Bob Dılannyń  bul marapatqa ıe bolýyn onyń osyndaı qasıetimen baılanystyrar edim. Dılannyń bul syılyqty ıelenýi –  ádil sheshim». Mıllıondardyń júregine jol tapqan áıgili mýzykantqa Nobel syılyǵyn tabystaýdyń saltanatty rásimi Stokgolm qalasynda 10 jeltoqsan kúni ótedi.  Bıyl júlde 8 mıllıon shved kronyn, ıaǵnı 923 myń AQSh dollaryn quraıdy eken. Láıla Edilqyzy