Kúı-qudiret

Kúı – qazaqtyń janserigi, muńdasy, syrlasy. Kúıdiń ǵajaptyǵy sol, ol óziń bastan keshirip otyrǵan ómirdiń mán-mańyzyn tyńdaýshyǵa jan-jaqty uqtyrady. Kúı oıǵa jeteleıdi. Adam bolyp ómir súrýge, jaqsylyqqa, izgilikke umtyldyrady. Kúı tyńdap, kúıdi túsingen pende jamandyqqa, aramdyqqa bara almaıdy. Kúı qudireti degen osy. Qasıetti meken Torǵaı to­pyraǵy, Arqa óńiri ejelden án-jyrǵa, terme, tolǵaý, das­tan, aıtystarǵa baı el atanyp, qashanda talantqa kende bolmaǵan qasıetti ólke dep esep­teımin. Aıtýly aqyn-jyraýlarymyzdyń sýyryp salǵan tolǵaýlarymen qatar, el arasynda kúıshilik ónerdiń de úlken mektebi qalyptasqan. Atadan balaǵa asyl mura bolyp jetken uly saryndar kóz­diń qarashyǵyndaı saqtalyp búginde qymbat qazynaǵa aınaldy. Qaımaǵy buzylmaı jetken bul ónerdiń bir shyńy – dombyra kúıleri. Bul mura ǵasyrdan ǵasyrǵa iriktelip, suryptalyp, elenip, túrlenip jetken. Erterekte kónekóz aqsaqaldardyń áńgimelerinen uqqanym, árbir qazaq úıiniń tórinen oryn berilgen qasıetti dombyrany qolyna alyp kúı shertpeıtin otbasy qazaq arasynda kemde-kem bolǵan. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» deıdi dana halqymyz. Jany jaısań, júzi jarqyn, ónegeli is-áreket­terimen jan-jaǵyna nuryn shash­qan abzal jandar aramyzda kóptep sanalady. Jurttyń olarǵa degen yqylasy da aıryqsha. Oıshyl aqyn Abaı babamyz aıtqandaı, «aldyńǵy tolqyn aǵalarymyzdyń» biri, dombyrany ózine serik etip, kúıshilik ónerdiń has sheberine aı­nal­ǵan tulǵa – mádenıet qaıratkeri, kompozıtor Aıtbaı Muzdahanuly týraly áńgime órbitpekpin. Aıtbaı Muzdahanov sonaý bir sum soǵys bastalǵan jyly Qostanaı oblysy, Amangeldi aýdanynyń Qarasý aýylynda dúnıege kelgen. Úlken ákesi Moldash ta, óz ákesi Muzdahan da dáýlesker dombyrashy bolǵan kisiler eken. Ol kisiniń anasy Kábıra ájemiz de ónerden shet qalmaı, jastaıynan án aıtyp eldiń kózine túsip, yqylasyna bólengen jan. Osyndaı ónerli otbasynda dúnıege kelgen aǵamyzdyń kúıshi bolmaýy múmkin emes edi. Kúıshilik óner oǵan ákesiniń qanymen, anasynyń sútimen daryp, súıegine sińdi. Kúmbirlegen kúı áýeni alty atasynan daryǵan, jetinshi urpaǵy Aıtbaı aǵamyzǵa áke sóziniń «Senen keıin bizdiń kúıshilik ónerimiz qyzdarymyzǵa aýysady» dep aıtqan sózi aınymaı kelip, tula boıy tuńǵyshy Anarǵa qonyp áke jolyn jalǵastyrýda. Mýzyka tabıǵat sulýlyǵyn, adamnyń jan tebirenisin, syrtqy sulýlyq pen ishki jarasymdylyqty asqaq sezim­men sýrettep bere alatyn qudiretke ıe kúrdeli óner desek, qasıet qonǵan daryndy kúıshi Aıtbaı Muzdahanovtyń arnaý­ly mýzykalyq bilimi bolmasa da ataqty kúıshilerdiń kúılerin boıyna sińirdi. Ol óziniń eńbek jolyn kindik qany tamǵan jeri Qarasý aýylynda bastap, elektrmehanık, bólimshe bastyǵy, jemshóp sehynyń meńgerýshisi dárejesine deıin kóterilip, eldiń órkendeýine atsalys­ty. Jastyq jalyn jigermen alaýlaǵan jas jigit qanmen berilgen asyl qasıetti basta moıyndamaýynyń saldarynan 13 jasynda sol qolynyń úsh saýsaǵy búgilip, ıkemge kelmeı qalǵan, artynan týǵan ákesinen aıyrylyp júregi qan jylaǵan. Keıin aýyl sharýashylyǵynda eńbek etip júrgen kezde, 1977 jyly oń qolynan aıyryldy. bilegin shyntaqqa jaqyn jerden kestirýge májbúr bolyp, aýrýhana tósegine tańyldy. О́ziniń qateleskenin, qara dombyra kıesiniń shańyraqty saǵalap tynym bermegenin túsinip, kıeli ónerdi úırenýge den qoıǵan. Kesilgen qolynyń shyntaǵyna sym baılap alyp, qara dombyrasyn qaıta ustap, kúı shyǵarýdy jalǵastyrdy. Aýrýhanadan shyqqan soń biraz ýaqyt Torǵaı oblystyq drama teatrynyń dırektory Tóken Eltebaevtan dáris alyp, dombyra tartýǵa mashyqtandy. Sóıtip, oryndalý mánerine, qaǵys túrine, saz áýeni men ekpin yrǵaǵyna qaraı bólinip san alýan taqyrypty qamtıtyn «Ana týraly tolǵaý», «Nevada-Semeı», «Er esimi – el esinde», «Búrkitti baıraq», «Dombyra sazy» syndy kóptegen kúıler, ómirge keldi. Aǵamyzdyń alǵashqy shy­ǵarǵan kúıin Nurǵısa Tilendıev tyńdap: «Qaraǵym-aý, myna kúı­iń dúbirlep tur ǵoı», dep rı­za, bolyp ony baýyryna ba­sady. «Endeshe, bul kúı «Amangeldi dúbiri» bolsyn», – dedi. Sodan aty qoıylmaǵan alǵashqy kúıi «Amangeldi dúbiri» atanyp, Amangeldi aýdanynyń gımnine aınaldy. Qazaq poezııasynyń asa kórnekti ókili, halqymyzdyń daryndy aqyny Qasym Amanjolovtyń «Dombyra, mun­sha sheshen boldyń nege? Kúı tolǵan kókiregiń shejire me? Syr qozǵap ǵasyrlardan jó­nelesiń, Saýsaǵym tıip ketse ishegińe» degen óleń joldaryn ómirine arqaý etken tulǵa qazaq ónerine úles qosqandyǵyn, ózinen buryn­­ǵy dástúr­li kúı, jyrshylyq ónerde bol­maǵan jańa serpinmen, ózine tán ereksheliktermen kı­eli óner tórinen zańdy túr­de oryn alǵandyǵyn kó­re­miz. Áńgimemizge ar­qaý bol­­­ǵan kúıshi-sazger aǵa­myz shyǵarmashylyqpen aına­lys­qan 50 jyl ishinde 2 kitap, 60-qa jýyq kúı, 40 shaqty án shy­ǵaryp, týǵan halqyna syıǵa tartqan. Bul, árıne, túsingen adamǵa az eńbek emes. Aıtbaı aǵamyzdyń shy­ǵar­­ma­shylyǵymen tanys adam­­­­ǵa onyń kóp izdengenin ańǵarý qıyn emes. О́z joly aıqyndalyp, óz stıli ábden qalyptasqanǵa deıin onyń talmaı eńbek etip, dombyra tartýǵa mashyqtanyp, saryla úńilip, dástúrli ónerdiń jaqsy úlgilerinen úırene otyryp, jańa zamannyń jańa tynystaryn qaıtkende de óz tyńdaýshysyna tartymdy, áserli etip jetkizýge bolatyndyǵyn dáleldep, ózi jazǵan jyr men kúı arnasyna arqaý etti. 1977-78 jylda­ry Búkilodaqtyq halyq shyǵarmashylyǵynyń 1-shi jáne 2-shi festıvaldarynda laýreat atanyp, 1977 jyldyń qarasha aıynda Qyzylorda qalasynda Búkilodaqtyq festıvaldiń aıasynda ótken dombyrashylar konkýrsynda bas júldeni jeńip aldy. 1979 jyly «Qurmet belgisi» ordenimen marapattalyp, 1993 jyly Elbasy  Jarlyǵymen «Qazaqstan Respýblıkasyna eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri» ataǵy berildi. О́mirdiń san taraý soq­paqtarynan, san qıly sy­naqtarynan súrinbeı ótip kele jatqan keıipkerimiz – Aıtbaı Muzdahanovty halyq dáýlesker kúıshi, sazger, óner salasy­nyń maıtalmany, barsha ǵumyryn el bolashaǵyna arnaǵan zııaly azamat retinde tanıdy. Sonaý tereń tarıhtan ta­ǵy­lym shertetin shejire men ańyzǵa toly qasıetti Torǵaı óńiri búginde órkendegen ólkege aınaldy. Kúnnen-kúnge kór­keıip kele jatqan Amangeldi aýdanyn yntymaq pen birligi jarasqan, tatýlyqtyń týyn kótergen eńbekqor halyqtyń, izgilik pen jaqsylyqtyń jarshysy dep bilemiz. Osyndaı qasıetti jerde dúnıege kelip, Tor­ǵaıdy bas­­qarǵan tektilerdiń biri, Má­denıet mınıstri bolǵan О́zbekáli Jánibekovpen birge ju­­mys jasaýy aǵamyz úshin taptyrmas ómir mektebi boldy. Onyń ber jaǵynda baba­larymyzdyń erlik isterin jańǵyrtyp, Álibı Jangeldın, Amangeldi Imanov syndy batyr tulǵalardy ulyqtaýǵa arnalǵan «Sarbazdar marshy» búgingi áskerı ánderdiń sapyn bastaıtynyna da kúmán joq. «О́mirge kelgenniń ózi –bir baqyt, artyńa izińdi qal­dyra bilseń – ekinshi baqyt» demekshi, búgingi kúni óner jam­pozyna aınalǵan Aıtbaı aǵanyń jolyn jalǵastyrýshy urpaǵy bar ekenin qyzy Anar dáleldep otyr. Kompozıtor­dyń ur­paǵy da ónerge beıim. Áke jolyn qýǵan Anar Muzdahanova Astana qalalyq fılar­mo­nııa­synyń jeke dombyrashysy, «Daryn» Memlekettik jas­tar syı­lyǵynyń laýreaty, Mádenıet sa­lasynyń úzdigi, ónerden qoly qalt etkende sazgerlikpen aınalysady. Halyq ara­synan shyǵyp, babalar dana­lyǵyn boıǵa sińir­gen dáý­les­ker kúıshi-kompozıtor Aıt­baı Muzdahanovtyń ónerdegi ónege órnekteri osyndaı. Abaı TASBOLATOV, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty