Sheteldik ınvestorlar Shyǵys óńirine qansha qarjy quımaq?
О́skemende bıyl ekinshi márte uıymdastyrylǵan «Altai Invest-2016» halyqaralyq forýmyna 14 elden 300-den astam ınvestor qatysty. Olardyń ishinde Túrkııa, AQSh, Qytaı, Kanada, Italııa, Ispanııa, Bolgarııa, Aýǵanstan, Slovakııa, Jańa Zelandııa, Reseı, Polsha, Tájikstan jáne Chehııa syndy memleketterdiń dıplomattyq korpýstary men qarjy ınstıtýttarynyń ókilderi jáne áleýetti ınvestorlary bar. Forýmda Shyǵys Qazaqstan óńiri ekonomıkasynyń túrli salasy boıynsha jalpy quny 927 mıllıard teńgeni quraıtyn 84 ınvestısııalyq jobanyń tusaýy kesildi.
Sheteldik ınvestorlarǵa agroónerkásip kesheni, ónerkásip, energetıka, týrızm salalary boıynsha aýqymdy jobalar usynyldy. Sondaı-aq, kólemi 278 gektar bolatyn aýmaqta týrızmdi damytýǵa arnalǵan damý keleshegi zor 46 oryn kórsetildi. Bul jobalardyń barlyǵy júzege asyrylsa, 10 myńnan astam jańa jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Baǵdarlama aıasynda aldymen óńir kásipkerleri ónimderiniń kórmesi men jobalardyń tusaýkeseri ótti. Jekpe-jek saraıyndaǵy tanystyrylym alańynda meımandar Shyǵys óńiriniń brendine aınalǵan taýar túrlerimen tanysty. «AS» balyq óńdeý kásipornynyń jetekshisi Aleksandr Sýhoverhovtiń aıtýynsha, kórme óz ónimińdi jarnamalaýmen birge, ózge elderdiń ókilderimen tájirıbe almasýǵa jáne iskerlik baılanys ornatýǵa taptyrmas múmkindik syılaıdy. Sheteldik qonaqtar shyǵysqazaqstandyq taýar óndirýshilerdiń ónimderine qyzyǵýshylyq tanytty. Ásirese, «Roza» JShS, «Melıssa» JShS sóreleriniń mańynda jurt jınalyp qaldy. Oblys ákimi Danıal Ahmetov forým aıasynda tusaýy kesilgen tyń jobalarǵa toqtaldy. Ásirese, Buqtyrma sý qoımasy arqyly ótetin kópir qurylysyna erekshe nazar aýdaryp, Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń jetekshisi Djanet Hekmanǵa qymbatqa tússe de shyǵysqazaqstandyqtar úshin asa qajet qurylys bıýdjetten qosymsha qarjylandyrylatynyn jetkizdi.
– Iá, bizdiń Shyǵys óńirine qyzyǵýshylyǵymyz orasan. Buqtyrma kópiri – iri joba. Biz ony júzege asyrý baǵytynda jumys istep jatyrmyz. Sonymen birge, О́skemen qalasy úshin qoǵamdyq kólikti jańartý jobasynyń ózekti ekenin de bilemiz, – dedi Dj.Hekman.
Mundaı aýqymdaǵy forýmdy elordada emes, óńirde ótkizýdiń ózindik ereksheligi bar. О́ıtkeni, ınvestısııalyq tartymdy jobalar oblysty jańa deńgeıge kóteredi. Búginde sarapshylar álemdik ekonomıkanyń jahandyq sıpat alyp bara jatqanyn aıtýda. Sondyqtan, forýmdy óńirde ótkizý sheteldik ınvestorlardyń qazaqstandyq qoǵamǵa dendeı enýine múmkindik beredi. Álemdik daǵdarys barlyq memleketterge, onyń ishinde elimizge de salqynyn tıgizdi. Osyndaı qıly kezeńde Qazaqstanǵa ekonomıkalyq ósimdi saqtap qalý ońaı emes. Bul rette Shyǵys Qazaqstan respýblıka qazynasyna eleýli septigin tıgizip otyr. Degenmen, óndirisi órge basqan óńir bıik ári shıkizattyq emes jobalardy júzege asyrý úshin qarjylandyrýdyń jańa kózderin izdestirýde.
Forýmnyń Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy qarsańynda uıymdastyrylǵanyn jetkizgen oblys ákimi Danıal Ahmetov Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń saıasatynyń nátıjesinde Qazaqstanda sheteldik ınvestorlardyń quqyǵyn qorǵaýǵa, turaqtylyqqa jáne ádildikke kepildik berilip otyrǵanyn, ıaǵnı ınvestısııalyq klımatty jaqsartýǵa baǵyttalǵan ózara tıimdi saıasattyń aıryqsha múmkindik ekenin atap ótti. Jańa ıdeıalar, ınnovasııalar men ınvestısııalarǵa jol ashatyn, zamanaýı ekonomıka qurýǵa baǵyttaıtyn bul forýmnyń oblysymyz úshin mańyzy zor. Biz barlyq ınvestorlarmen birge ózara is-qımylǵa kóshýge ázir ekenimizdi aıtamyz ári tıimdi áriptestikke shaqyramyz, dedi forým jumysyn ashqan óńir basshysy Danıal Ahmetov.
Ulttyq Bank basshysy Danııar Aqyshev búginde Qazaqstanǵa qarjy quıýdyń tıimdi jáne paıdaly ekenin atap ótti. Eýrazııalyq odaq elderi arasynda ınvestısııa tartý boıynsha kósh bastadyq. Sońǵy 9 aıdyń ishinde ekonomıkaǵa shet elderden 9 mıllıard teńge salyndy. Sondaı-aq, valıýtalyq shekteý saıasaty barlyq táýekelderdi tómendetti. Qazir biz qor naryǵyn qaıta júkteýdemiz. Bul – elimiz úshin jańa mehanızm. Kóptegen óndirýshilerdiń tilegin eskere otyryp, qor bırjasyn jetildirýdemiz. Qazaqstandyq ónerkásipke qundy qaǵazdardy satyp alý arqyly aqsha quıýǵa bolady. Oǵan qatysýshylar jyl sanap kóbeıe túsýde, dedi D.Aqyshev.
Búginde Shyńjan-Uıǵyr avtonomııalyq aýdany men Shyǵys óńiriniń dástúrli ekonomıkalyq baılanystary birshama nyǵaıdy. Forýmǵa kórshi Qytaı elinen az adam kelgen joq. ShUAR-daǵy Qytaı kommýnıstik partııasy aýdandyq komıteti hatshysynyń orynbasary Erjan Turahun eki el arasyndaǵy jańa baǵyt «Jańa Jibek joly» bolatynyn aıtty. Eki myń jyl buryn bul baǵyt Azııa men Eýropany jalǵastyrdy. Qazaqstan men Qytaı baǵytty jańǵyrtyp, qarjy quıýǵa bolatynyn jetkizdi. Meniń oıymsha, biz bul jobadan birge tabys tabamyz, dedi Erjan Turahun.
Forýmǵa kórshi óńirlerden de mártebeli meımandar kelgen bolatyn. Pavlodar oblysynyń ákimi Bolat Baqaýov Ertis jaǵalaýyndaǵy buqara moıyn burǵan ónimderdi aıtyp berdi. Bul – Shyǵys óńiriniń jergilikti avtokólikteri, qurylys materıaldary men taǵam ónimderi. Al Qaraǵandy oblysynyń ákimi Nurmuhamed Ábdibekov eki óndiristik oblystyń arasyndaǵy taýar aınalymy 190 mıllıard teńgeden asatynyn aıtty. Biz munda beker kelgen joqpyz. Menimen birge kóptegen kásipker keldi. Osy jyly biz 1 trıllıon teńgeniń ónimin shyǵardyq. Eń bastysy, bizde óńdeýshi kásiporynnyń 8,7 paıyzdyq ósimi tirkeldi. Shyǵys Qazaqstannyń aýqymdy ónerkásiptik áleýeti bar. Sondyqtan, sizdermen tıimdi taýar men tehnologııa almasamyz, dedi Qaraǵandy oblysynyń basshysy. Aıtqandaı, D.Ahmetov saýda áriptestigi týraly memorandýmǵa aldymen osy eki oblys ákimderimen qol qoıysty.
Al Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń birinshi vıse-mınıstri Albert Raý qarjyny qaıda quıýdyń tıimdiligi týraly áńgimeledi. Baıandamada aıtylǵandaı, ınvestorlar úshin eń tartymdysy mashına jasaý qurylysy, hımııa ónerkásibi, taǵam ındýstrııasy jáne saýda salasy bolyp otyr. Basym baǵyttar ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyna enetindikten qarjy salýshylarǵa erekshe jeńildikter beriledi. ÚIIDB – Elbasy men Úkimettiń qadaǵalaýynda. Sebebi, 2035 jyly Qazaqstan ındýstrııasy damyǵan elderdiń sanatyna enýi kerek. Qazaqstan damý bankiniń basqarma tóraǵasy Bolat Jámishev óz kezeginde qarjy sektorynda bıznes-klımatty jaqsartýǵa jasalyp jatqan jaǵdaı týraly aıtyp berdi. Biz únemi ınvestorlarǵa arnalǵan úderisterdi jetildirý baǵytynda jumys isteımiz. Máselen, qazirdiń ózinde barlyq ótinimder bizdiń bankke qarapaıym saýalnama túrinde beriledi. Jobalardy aldyn ala saraptaý arqyly biz ony qaryz alýshy shyǵyn shekpeýi úshin ekige bólip qarastyramyz. Jaqynda tutynýshylarǵa arnalǵan elektrondy kabınet paıda bolady. Bul barlyq qujattardy resimdeýdiń ýaqytyn qysqartady. Sýmen qamtý júıesinde memlekettik-jekemenshik áriptestikpen keńinen shuǵyldanbaqpyz. Sheteldik tájirıbeler óte qajet. Sol sebepti basqa elderdiń kásipkerlerinen paıdaly usynystar kútemiz, dedi B.Jámishev.
Shyǵys óńiriniń burynnan kele jatqan áriptesteriniń biri – Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki uzaq merzimdi baǵdarlamalardy júzege asyrýǵa atsalysatynyn taǵy da dáleldedi. Forým barysynda atalǵan ınstıtýt qarjylandyrýy tıis úsh joba bekitildi. Bul – О́skemen men Semeı qalalaryndaǵy turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq jáne jaryqtandyrý júıesin jańǵyrtý jobalary. Shyǵys Qazaqstan oblysy – barsha ınvestorlar úshin úlken múmkindikterdiń kózi. Biz qýat únemdeýshi jáne ekologııalyq qaýipsiz tehnologııalardy engizýge qatysýǵa múddelimiz. О́ńirde shaǵyn jáne orta kásipkerlik jelisi boıynsha 225 jobaǵa qoldaý kórsettik. Bul taraptaǵy ótinimder budan úsh ese kóp boldy, dedi EQQDB dırektory Dj.Hekman.
Forým qorytyndysy boıynsha jalpy quny 255 mlrd teńgege jýyq 38 kelisim men memorandýmdarǵa qol qoıyldy. Bul ótken jylǵydan birshama artyq. Investorlarmen kezdesýdi qorytyndylaǵan oblys ákiminiń orynbasary Dúısenǵazy Mýsın óńirde ınvestorlardyń tıimdi jumys isteýine jasalǵan jaǵdaı bar ekenin jetkizdi.
– Forým óńir ekonomıkasyn damytýǵa arnalǵan paıdaly is-sharalar alańyna aınaldy. Biz barlyq bastamalar men jańashyldyqty qoldaımyz. Qarasha aıynda osy ispetti jıyn Pavlodar oblysynda ótkizilmek. Investorlarmen baılanys tájirıbemiz kórshi oblystyń da kádesine asady, – dedi ol.
О́ńirde 400-ge jýyq týrıstik nysan bar. Onyń barlyǵy bir mezette 22 myńnan astam adam qabyldaı alady. Oblys ákiminiń orynbasary Jaqsylyq Omardyń pikirinshe, oblystyń áleýeti odan da joǵary. Bul pikirmen Eýroodaqtyń «Qazaqstannyń óńirlik damýy» týrıstik jobasynyń sarapshysy, Bolgarııanyń «Solnechnyı bereg» týrıstik kesheni dırektorlar keńesiniń múshesi Sonıa Enılovanyń oıy da úndes. Ol konsaltıngtik kompanııalar arqyly jaǵdaıdy jiti saralap, salany damytýǵa arnalǵan kúsh-jigerdi qalaı jumsaý kerektigin bilip alýǵa keńes berdi. Sheteldik mamannyń aıtýynsha, óńirdiń áleýeti, resýrstary jetkilikti. Kelýshilerdi tartý úshin tek osy áleýet pen resýrsty biriktire, úılestire bilgen abzal. Gıdter, saıahatty uıymdastyrýshylardy daıarlaý máselesi óte ózekti. Búgingi ınvestısııalyq forým basqa elderden týrısterdi tartýǵa jasalǵan alǵashqy mańyzdy qadam boldy. Qazaqstanda kóptegen qazba jumystary júrgizilýde. Biraq bir ǵana arheologııalyq salaǵa baılanyp qalýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, bul salaǵa qyzyǵýshylar óte az. Sondyqtan tarıhı eskertkishterge mádenı baǵyttardy qosý kerek, dedi ol.
«Damý» kásipkerlikti qoldaý qory óńirlik fılıalynyń dırektory Tımýr Ekeev qatysýshylarǵa týrızmdi qoldaý boıynsha qandaı quraldardy paıdalanýǵa bolatynyn túsindirdi. Onyń ishinde sýbsıdııa, memleket kepildigimen qaryz, qarjy granttary jáne basqalar bar. Al memlekettik-jekemenshik áriptestiktiń óńirlik ortalyǵy dırektory Shákárim Buqtuǵutov halyqty áleýmettik mańyzdy nysandarmen qamtýda memleketpen áriptestik ornatqan kásipkerlerge beriletin jeńildikter týraly aıtyp berdi. Úrjar men Katonqaraǵaı aýdandarynyń ókilderi de ınvestorlar nazaryna irgeli jobalar usyndy. Onyń ishinde aýyl týrızmi, omartashylyq, qonaqúıler qurylysy, dámhana jáne shıpajaılar bar.
«Altai Invest-2016» halyqaralyq forýmy aıasynda kásipkerlik men energetıka, agroónerkásip kesheni, týrızm jáne memlekettik-jekemenshik áriptestik salalary boıynsha roýd-shoýlar ótkizildi. Týrızm men memlekettik-jekemenshik áriptestik salalary boıynsha ótkizilgen roýd-shoý men V2V kezdesýleri sońynda forým delegattary yqpaldastyq jónindegi 14 memorandýmǵa qol qoıdy. Forým barysynda Shyǵys Qazaqstannyń týrıstik operatorlary Bolgarııa men Qytaıda ózderiniń jańa naryqtaryn ashty. Agroónerkásip kesheni salasy boıynsha 1,8 mlrd teńgeni quraıtyn 11 memorandýmǵa qol qoıdy. Tartylǵan qarajat kózin jer sýarý júıesin damytýǵa, etti mal sharýashylyǵyn damytý jáne et pen maıly daqyldardy óńdeý jobalaryn júzege asyrýǵa jumsaıtyn bolady. Sonymen qatar, aǵash óńdeý ónerkásibin damytý boıynsha kelisimder jasaldy. Kásipkerlik pen energetıka salasy boıynsha 33,5 mlrd teńgeni quraıtyn 4 memorandým jasaldy. Investorlarǵa oblystaǵy agroónerkásip kesheni, energetıka, týrızm salalary boıynsha 927 mlrd teńgeni quraıtyn 84 joba usynyldy.
– Biz atalǵan kelisimderdiń júzege asýyn qadaǵalaıtyn bolamyz. Sebebi, óńirde týrızmniń damýyna múddelimiz, – dedi oblys ákiminiń orynbasary Jaqsylyq Omar. Al oblys ákiminiń orynbasary Dúısenǵazy Mýsın agroónerkásip kesheni salasyndaǵy roýd-shoý baǵdarlamasyn ashyp, ósimdik jáne mal sharýashylyǵy ónimderin óńdeý óndirisi tartymdy bolatynyn aıtty. Shyǵys óńiriniń elimizde jer kólemi jaǵynan úshinshi oryn alatynyn, 28 mıllıon gektardyń basym bóligi aýyl sharýashylyǵyna arnalǵanyn, Qazaqstandaǵy barlyq aǵash qorynyń 44 paıyzy Shyǵysta shoǵyrlanǵanyn jetkizdi. Bul jyl saıyn mıllıon tekshe metrge deıingi shıkizatty óńdeýge múmkindik beredi. Aýyl sharýashylyǵy boıynsha mańyzdy 16 ınvestısııalyq joba jóninde basqarma basshysy Qonysbaı Tóleýbekov baıandady. Qajetti ınfraqurylym qurylysy jáne shyǵynnyń belgili bóligin qaıtarý baǵytynda memleketten qoldaýǵa ıe jobalar qatarynda Úrjar men Ulan aýdandaryndaǵy et jáne jumyrtqa baǵytyndaǵy qus fabrıkasy, Semeı qalasyndaǵy teri óńdeý zaýyty, Aıagóz aýdanyndaǵy et kombınaty men bordaqylaý alańy bar. Paıdaly jobalar sapynda basqa qalalar men aýdandar da bar. Aıtalyq, О́skemende taǵy bir maı zaýytyn salý kózdelse, Tarbaǵataı men Zaısan aýdandary iri bordaqylaý alańdaryn qurý boıynsha usynystar kútedi. Rıdder qalasy men Glýbokoe jáne Borodýlıha aýdandary sút óńdeýge den qoıyp otyr. Jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Vıktorııa Barsýkovanyń aıtýynsha, sýarmaly jerlerdi ıgerý de ınvestısııa tartýdy qajet etedi. Bul rette atqarýshy organdardyń usynýymen Besqaraǵaı, Zaısan, Katonqaraǵaı, Kúrshim, Tarbaǵataı, Ulan aýdandary men Semeı qalasynda ıgerýge tıis telimder jeterlik. Orman ósirý men aǵashty tereń óńdeý de áli sheti kertilmegen resýrs. Bul salalardyń óńir ekonomıkasyndaǵy qazirgi úlesi 15-20 paıyzdy ǵana quraıdy. Forým barysynda «Lýn Sın» JShS prezıdenti Sýı Lıszıýn óziniń óńirdegi jumys tájirıbesimen bólisti. Onyń aýylsharýashylyq kásiporny Besqaraǵaı aýdanynda byltyr tirkelgen bolatyn. Kóktemgi egis jumystaryn oıdaǵydaı atqarǵan olar soıa, kúnbaǵys jáne baqsha daqyldaryn egipti. 55 jańa jumys ornyn quryp, ónimdi jınaý kezinde 300 adamǵa deıin jumys kózin taýyp bergen. Sýı salyq jeńildikteri men sýbsıdııalaýdyń oń tusyna súısinip otyr. Keleshekte ósirilgen ónimdi óńdeý zaýytyn salmaq.
Forýmnyń plenarlyq bóliminiń qorytyndysy boıynsha Shyǵys Qazaqstan ekonomıkasynyń túrli salasynda jobalardy júzege asyrý úshin jalpy somasy 218 mıllıard teńgeni quraıtyn 9 memorandým men kelisimge qol qoıyldy. Sondaı-aq roýd-shoý forýmy sheńberinde ónerkásip pen energetıka, agroónerkásip kesheni, týrızm jáne memlekettik-jekemenshik áriptestik salasynda 35,3 mıllıard teńgeniń 29 memorandýmy bekitildi. Osylaısha, forým qorytyndysy boıynsha jalpy somasy 255 mıllıard teńgege jýyq 38 qujatqa qol qoıylyp otyr.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
О́SKEMEN