Túrkııa-О́zbekstan qatynasy túrki álemine jańa lep ákele me?

17 qarasha kúni Túrik Respýblıkasynyń Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan resmı saparmen О́zbekstannyń Samarqan qalasyna keldi. Resmı aqparat kózderi eki kúnge sozylatyn sapardyń maqsatyn eki el qatynastaryn nyǵaıtyp, jańa deńgeıge kóterý retinde baǵalap otyr. Atalǵan sapar tek Túrkııa-О́zbekstan qa­rym-qatynastary jaǵynan ǵana emes, sonymen qatar, túrki áleminiń keleshegi, atap aıtqanda, Túrkııanyń Ortalyq Azııamen baılanystary turǵysynan da ma­ńyzdy deýge bolady. Joǵary deń­geı­degi kezdesýlerdiń ótkizilýi túrki ále­min­de halqynyń sany, mádenı jáne mem­le­kettilik dástúrleri jaǵynan iri elder bo­lyp sanalatyn Túrkııa men О́z­bek­s­tan­nyń saıası qatynastaryna jańa serpin beredi. Bul óz kezeginde syrtqy saıasatta tepe-teńdik prınsıpin ustanatyn, túrki áleminde ózindik orny bar Qazaqstan úshin de aıryqsha mańyzdy bolmaq. Túrkııa Prezıdenti Pákistan men О́zbek­stanǵa resmı sapary aldynda Ankara qa­lasynda buqaralyq aqparat qural­da­ryna bergen suhbatynda О́zbekstanǵa sa­par­dyń eki baýyrlas el arasyndaǵy qa­rym-qatynastarǵa jańa serpin beredi dep úmittenetinin málimdedi. R.Erdoǵan sońǵy ret budan 13 jyl buryn, ıaǵnı 2003 jyly Premer-mınıstr retinde О́zbekstanda resmı saparmen bolǵan edi. Sol saparynda eki el arasynda «Máńgilik dostyq jáne yntymaqtastyq kelisimine» qol qoıylǵan bolatyn. Túrik zııaly qaýymy ókilderi úlken úmit­pen qarap otyrǵan О́zbekstan saparyna Túrkııa prezıdenti bastaǵan delegasııa quramynda vıse-premerler V.Kaınak pen T.Túrkesh, Otbasy jáne áleý­mettik saıasat mınıstri F.B.Saıan Kaıa, Syrt­qy ister mınıstri M.Chavýshoǵly, Ekonomıka mınıstri N.Zeıbekchı jáne Energetıka jáne tabıǵı resýrstar mı­nıstri B.Albaırak bar. Samarqanda Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan О́zbekstannyń Prezıdenti qyzmetin ýaqytsha atqarýshy Shavkat Mırzııoevpen kezdesip, kelissóz júr­giz­­­di. Sapardyń О́zbekstandy 25 jyl bas­­­­qar­ǵan tuńǵysh prezıdent Islam Ka­rımovtiń qaıtys bolýynan keıin jáne el­de 4 jeltoqsanda ótetin kezekten tys pre­zı­denttik saılaý qarsańynda uıym­das­ty­ry­lýy aıryqsha mánge ıe bolyp otyr. Sapar barysynda Túrkııa Prezıdenti bir jaǵynan I.Karımovtiń qaıtys bolý­y­na baılanysty kóńil aıtyp, marqum jerlengen Shahı-Zında mazaryn zııarat etýge, ekinshi jaǵynan, О́zbekstan bas­shylyǵymen kezdesip, bir-birimen ja­qyn­yraq tanysýǵa múmkindik aldy. Eki Pre­zıdent shaǵyn jáne keńeıtilgen quramda kezdesýler ótkizdi. Qos memleket basshylarynyń joǵary deńgeıdegi ótkizgen kezdesýleri barysynda Túrkııa men О́zbekstan arasyndaǵy eki­jaqty qarym-qatynastardyń qazir­gi ahý­aly, keleshegi men basty baǵyt­ta­ry qarastyrylyp, aımaqtyq jáne ha­lyq­aralyq kún tártibindegi máseleler boıyn­sha pikir almasyldy. Túrkııa men О́zbekstan qatynastary ár­túrli kúrdeli kezeńderdi bastan ótkizgeni belgili. Túrkitildes qos memleket arasynda belgili máselelerge baılanysty, ózbek oppozısııasyna qoldaý kórsetildi degen kúmánmen keıbir túsinispeýshilikter oryn alǵany taǵy málim. Túrkııa tarapy bul saparda eki baýyrlas el arasynda 2000 jyldarda oryn alǵan máselelerdi ońtaıly sheship, ekijaqty yntymaqtastyqty jańa deńgeıge kóterýge nıet etip otyr. 1991 jyly О́zbekstan Respýb­lı­ka­sy­nyń táýelsizdigin alǵash tanyǵan memleket – Túrik Respýblıkasy. I.Karımov óziniń pre­zıdent retindegi alǵashqy saparyn Túrkııaǵa jasaǵany taǵy bar. О́zbekstan prezıdenti I.Karımov Túrkitildes elder mem­leket basshylarynyń sammıtterine de qatysqany belgili. Túrkııa men О́zbekstandy ortaq tarı­hı, mádenı jáne tildik baılanystar birik­tiredi. Túrkııada burynnan beri turatyn, birazy Anadolynyń jergilikti turǵynyna aınalǵan jáne táýelsizdik jyldarynda kóship barǵan etnostyq ózbekter óz mádenı tamyrlaryn umytpaı, tarıhı otan­dary – О́zbekstanmen baılanysyn jal­ǵastyryp keledi. Osyǵan oraı eki el arasyndaǵy vıza máselesi de óz sheshimin kútýde. Sarapshylar tarapynan Túrkııa Pre­zı­dentiniń sapary tek О́zbekstan úshin ǵana emes, túrki álemimen yntymaqtastyq turǵysynan da mańyzdy kezeńniń basy dep baǵalanyp otyr. Sońǵy kezde Túrkııa «Eýrazııaǵa ashylý» saıasatyn qoldap kele jatqany belgili. Muny keıbir túrik sarapshylary Túrkııanyń jańa «Shyǵys saıasaty» dep te ataıdy. Bul qazirgi shıe­le­nisken halyqaralyq jaǵdaıda Túr­kııa­nyń Batysqa táýeldiligin azaıtyp, tepe-teńdikti saqtaý úshin qajetti qadam eken­digi belgili. Sóıtip, Ankara qaıtadan Ortalyq Azııaǵa basymdyq bere bastaǵan syńaı tanytýda. Túrkııanyń Ortalyq Azııaǵa prag­ma­tı­kalyq mán berýiniń astarynda Taıaý Shyǵystaǵy oqıǵalardyń janama áseri bolýy múmkin. R.Erdoǵannyń aldymen Pákistanǵa, keıin О́zbekstanǵa kelýiniń de ózindik máni bar. Túrkııa Tashkentke DAISh sııaqty terrorlyq toptarǵa qar­sy kúresýde yqpaldasý jóninde usynys ja­saýy yqtımal. Osy turǵydan, eki el DAISh pen aımaqqa qatysy bar eks­tre­­mıstik toptar arasyndaǵy baıla­ny­st­ar­dy jáne Aýǵanstan faktoryn esep­ke ala otyryp, qaýipsizdik salasynda yntymaqtastyqty tereńdete túsýge múd­deli. Iаǵnı, Túrkııa men О́zbekstannyń yn­ty­maqtasýy, О́zbekstannyń qaýipsizdigi jáne Túrkııanyń aımaqtaǵy múddeleri turǵysynan da mańyzdy. Sh.Mırzııoev basshylyǵy sońǵy kezde kórshiles elder Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Túrikmenstan tarapymen jıi kezdesýler ótkizip, ekijaqty jáne aımaqtyq yqpaldastyqty arttyryp, óńirlik máselelerdi sheshýge nıet ta­nytyp otyrǵany málim. Túrkııa da osyn­daı ońtaıly sátti paıdalanyp, О́zbekstanmen qarym-qatynasqa sony ek­pin bergisi keledi. Túrik tarapy bul jo­ly Ankaranyń negizgi basymdyǵynyń saý­da-ekonomıkalyq baılanystardy damytý ekenin basa aıtady. Osy kezge deıin túrik-ózbek ekijaqty ekonomıkalyq qarym-qatynastary saıası máselelerdiń kóleńkesinde qalyp kelgeni aıqyn. Eki el arasynda ár túrli salalarda 90-ǵa jýyq kelisimshartqa qol qoıylǵan. Iаǵnı, saıası sebeptermen shektelip kelgen qa­tynastardyń áleýeti birshama joǵary deý­ge bolady. О́zbekstan men Túrkııa arasyndaǵy saıası-ekonomıkalyq qatynastardyń kúr­deliligine qaramastan, eki el arasyn­daǵy taýar aınalymy 2015 jyly 1,2 mıllıard dollar kóleminde boldy. 2014 jyly Tashkentke saparmen kelgen Premer-mını­str A.Davýtoǵly taýar aınalymyn Túrikmenstandaǵydaı 5 mlrd dollarǵa jetkizýdi usynǵan edi. Qazirgi kezde О́zbekstanda toqyma, qurylys, azyq-túlik, qonaqúı isi, qurylys zattary, plastık, dári-dármek jáne qyzmet salalarynda túrik kapıtalymen jumys isteıtin 700-ge jýyq kompanııa tirkelgen. Al Túrkııada ózbek kapıtalymen 114 kompanııa jumys isteıdi. Túrkııa tarapy О́zbekstanǵa toqyma, den­saýlyq, týrızm, teri óndirisi salala­rynda, sondaı-aq, terrorızmge qarsy kú­res­te óz usynystarmen kelýi múmkin. Túrik kásip­kerleri halqy 30 mıllıonnan asatyn О́zbekstanda qosymsha múmkindikter men úlken áleýet baryna senedi. Keıbir derekke súıensek, Túrkııa О́zbekstannyń syrtqy saýdadaǵy negizgi seriktesteriniń biri. Mysaly, О́zbekstanda maqta óndirisi jáne Túrkııada toqyma óndirisi birlesip, ortaq jobalarmen jumys isteı alady. Túrkııanyń О́zbekstandaǵy qurylys pen qyzmet salalaryna ınvestısııa quıýǵa qyzyǵýshylyq tanytýy Tashkentke de tıimdi. О́zbekstanmen bilim, mádenıet jáne gýmanıtarlyq salalarda da baılanystardy damytý – Ankara men Tashkentke ózara paıdaly. 2016 jyly Reseı men Túrkııa qarym-qa­­tynastarynyń jaqsarýyna Qazaqstan Pre­­zı­denti N.Nazarbaev úlken úles qos­­­qa­ny belgili. Osy qyrkúıek aıyn­da El­basynyń Samarqanǵa arnaıy sa­par­­men barýy jáne О́zbekstannyń Prez­ı­denti qyzmetin ýaqytsha atqarýshy Sh.Mırzııoevpen kezdesýi, keıin taǵy Sh.Mırzııoevpen jáne Túrkııa prezıdenti R.Erdoǵanmen telefon arqyly sóılesýi Túr­kııa men О́zbekstannyń jaqyndasýyna óz septigin tıgizdi dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Bul óz kezeginde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń mámileger saıasatker jáne túrki álemindegi kóshbasshy ekenin taǵy bir márte dáleldeıdi. Janat MOMYNQULOV, túrkitanýshy