Kooperatıvterdiń keleshegi qandaı?

Aýylsharýashylyq kooperatıvterin qurýda óńirler arasynda Qaraǵandy oblysynyń tájirıbesi úlgi bolarlyq. О́tken jyldyń sońynda oblysta et, sút ónimderin óndirýdi jolǵa qoıǵan bes aýylsharýashylyq kooperatıvi ashyldy. Alaıda, aýyl sharýashylyǵy ónimderine salynatyn salyq kólemine qaraı bul kooperatıvter óz ónimderiniń baǵasyn amalsyz joǵarylatýy múmkin. Onyń negizgi sebepterine keıinirek toqtalarmyz, ázirge kooperatıvter qurý isiniń qalaı júrip jatqanyn baıandap ótelik. Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­liginiń josparynsha, bes jyl ishinde elimizdegi 670 myń­daı shaǵyn sharýashylyqty 1584 aýylsharýashylyq koope­ra­­tıvi­­­­ne biriktirý qajet. Naqty Qaraǵandy oblysynda 97 aýylsharýa­shy­lyq kooperatıvin qurý kóz­del­­­gen. Byl­tyrǵy jyldyń so­ńyn­­da res­pýb­lıkadaǵy ob­lys­tar ara­syn­da alǵashqy bo­lyp Qaraǵandy aı­ma­ǵynda 5 koo­pe­ratıv, 230 bor­da­qy­laý ala­ńy ashyldy. 5 koo­pera­tıvtiń quramynda 115 otba­sy­lyq mal bordaqylaý alańy iske qosyl­dy. Bul maqsat­qa oblys­tyq bıýdjetten 1 mlrd 600 mln teńge bólingen. Bıyl bul sharýa­ǵa 3,5 mlrd teńge qaras­tyry­lyp otyr. Aýyl sharýa­shy­ly­ǵy mınıstrliginiń tap­syr­ma­syna sáıkes, bul qa­ra­jat­­qa oblys kóleminde 740 sha­­­ǵyn mal bordaqylaý ala­ńy men 37 koo­peratıv ashý kerek. Mı­nıstr­­lik tapsyrǵan ba­ǵyt­tar boıyn­sha jumystar Qar­qa­raly aýda­nyn­da oıdaǵy­d­aı júzege asyry­lý­da. Mundaǵy byl­­tyrǵy jetis­tik­terdiń biri – Egindi­bulaq­taǵy «Balqantaý-Agro» mal bor­da­qylaý kooperatıvi. Koo­­­pe­ratıv­ke «50 aýyl» tujy­rym­­d­a­masy negizinde 68 mln teńge nesıe berilgen. Endi koo­pe­ra­tıv óńirdegi et óndi­ri­sin da­my­týǵa kúsh salmaq. Atal­ǵan tujyrymdama boıynsha 20 ot­basylyq mal bordaqylaý ala­ńyn ashqan kásipkerler 49,5 mln teńge nesıe aldy. Budan ózge, sáýir aıy­nan bastap jyl sońyna deıin aýdan­da taǵy tórt kooperatıv qurylmaq. Degenmen, aýyl halqy bul jańalyqqa ázirge úrke qarap otyr. Olardyń paıymdaýynsha, kooperasııa týraly zańnama tolyq jetildirilmegen. Sonyń biri – salyq máselesi. Qarjy mınıstrligi aýylsharýashylyq kooperatıvterine qandaı da bir jeńildik jasalady dep otyrǵan joq. Agrarlyq vedomstvo mu­ny túsinip, memleket tara­py­­nan bolatyn qarjylaı qol­daý birinshi kezekte osy koo­pe­ra­tıvterdiń paıdasyna jum­sala­dy dep sendirýde. Atal­ǵan tu­jy­rymdamada koope­ratıvterge bes jyl ishinde túrli baǵyttar boıynsha 122 mlrd teńge sýbsıdııa beriledi delingen. Jeńildikpen nesıe berý, tehnıka men qural-jab­dyqtar lızıngi sııaqty máse­leler osy qarajattyń ishi­nen qarastyrylmaq. Aýyl sharýashylyǵyn qar­jy­laı qoldaý qory júrgizip otyrǵan «Bereke» baǵdarlamasy aýyl halqyn kooperatıvterge tartýda úlgi retinde dáriptelip otyr. Bul baǵdarlamanyń máni – aýyldyq jerlerde jumys­pen qamtý máselelerin sheshýge nesıe berý. Iаǵnı, aýyldyq­tar­ǵa 54 aıǵa jylyna 6 paıyz­dyq ósimmen 4 mln teńgege deıin nesıe usynady. Qara­jat jas mal alyp bordaqy­laý nemese sút óndirisin jol­ǵa qoıý úshin sıyr alý táriz­di tıimdi maqsattarǵa berile­di. Biraq, atalǵan qor­dyń nesıe suraǵandarǵa qoıatyn sharttary bar. Ol úshin aýyl eńbek­keri aldymen jeke kásip­ker retin­de tirkelip, odan keıin taǵy aýylsharýashylyq koopera­tıvi­ne birigýi kerek. Osy shart­tar­ǵa keliskender Qaraǵan­dy oblysynyń tek bes aýyly­nan ǵana tabyldy. Sóıtip, Buqar jyraý aýdanynyń Rostov pen Gagarın aýyldyq okrýgterin­de, Qarqaraly aýdanynyń Egin­dibulaq aýylynda, Jańaarqa aýdanynyń Selınnyı aýyl­dyq okrýginde, Shet aýdanynyń О́s­pen aýyldyq okrýginde ob­lys­taǵy, tipti respýblıka­daǵy al­ǵashqy aýylsharýashy­lyq koo­peratıvteri paıda bol­dy. Olar­dyń quramyna engen 115 eńbek­ker jeltoqsan­nyń aıaǵynda Aýyl sharýashyly­ǵyn qarjylaı qol­daý qory­nan jalpy somasy 278 mln teńge nesıe aldy. Aýyl adamdaryn aldymen qy­zyqtyrǵany – mal alyp ósirýge beriletin qarajat. Buryn óziniń jeke sharýashylyǵynda alańsyz mal ósirip úırengen el endi jeke kásipker retinde tirkelgen­nen keıin tabysynyń tym qury­ǵan­da 10 paıyzyn zeınetaqy qory­na aýdaryp otyrýǵa min­det­ti. Onyń ústine, aýylsharýa­shy­lyq kooperatıvine sa­lyq salý máselesi de áli túbegeıli sheshilmegen. О́z jer telimi bar aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerge qarastyryl­ǵan salyq jeńildikteri bar da, aýyl­sharýashylyq koo­pera­tıv­terinde ondaı jeńildik joq. О́z jer telimi joq kooperatıvter, zańǵa sáıkes, elimizdegi basqa da kásiporyndar sııaqty tolyq kólemde salyq tóleýi tıis. Al bul aýyl turǵyndaryn shoshytpaı qoımaıdy. Búkilálemdik bank­tiń esebinshe, Qazaqstandaǵy sa­lyq salmaǵynyń koeffısıenti 2015 jyly 29,2 paıyzdy quraǵan. Iаǵnı, qordan alǵan nesıeniń 6 paıyzynan bólek taǵy da bir­shama ústeme qosylyp, sharýa adamdary tapqan tabysynyń úshten birin salyqqa jumsaýǵa májbúr bolady. Osy jerde aýyl halqyna nesıe berý úshin olardy jeke kásipker retinde tirkep, koope­ratıvke biriktirýdiń ne qajeti bar degen oryndy saýal týyndaıdy. Sóıtsek, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine kooperatıvter qurý naýqanyna serpin kerek eken de, Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qoryna aýyl halqyn jumyspen qamtýǵa eńbek sińirip jatyrmyz degen eseptilik qajet kórinedi. Qarap otyrsańyz, aýyl halqyna shyn mánindegi janashyrlyq áli de kemshin soǵyp turǵan syńaıly. Ǵasyr buryn kolhoz qurǵandaı kúshtep biriktiretin zaman emes, qazir aýyl halqynyń da kózi ashyq. Igi bastamanyń nátıjesi kóńil kónshiter bolsa, halyq qashanda razy. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» Qaraǵandy oblysy, Qarqaraly aýdany