Túrmege túsken jannyń jaǵdaıy jaqsy bolmaıtyndyǵy barshaǵa málim. Esik, terezesi torlanǵan tar bólmede birneshe adam bolyp nemese dálizdeı sozylǵan jaıda qatarlasa tizilip jatatyn sottalǵandar arasynda nebir qylmyskerdiń júretindigi taǵy belgili. Tar qapasta sandaǵan jyldy birge ótkizetin olardyń ózindik erejeleri jáne bar.
Árıne, adamǵa qaıda júrse de ómir súrý kerek. Al bas erkinen aıyrylǵan jan belgisiz ortanyń jazylmaǵan erejesin amalsyz ustanýy tıis. Sondyqtan túzeý mekemesi sottalǵandy túzeıdi degenge de qazir ekiniń biri sene qoımaıdy. Demek, bas bostandyǵynan aıyrylyp, temir torǵa toǵytylǵan adamnyń taǵdyry tálkekke túsedi degen ras sóz.
Endeshe, jazaǵa tartylyp sottalǵandardyń jıylǵan ortasy jańa qylmyskerlerdi týyndatatyn ortaǵa aınalyp ketpeı me? Oǵan sebep te joq emes. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, kánigi qylmyskerlerdiń qataryna áli qylmys álemine dendemegenderdi qosyp, qosaqtaı berýdiń qanshalyqty paıdasy men zııany bar ekenin qazir qoǵam jaqsy biledi. Biraq naqty qylmys jasaǵandardyń júgensiz júrgeni zańǵa qaıshy ǵoı. Sonda, aldymen, bas bostandyǵynan aıyrylǵan adam óziniń ne úshin mundaı jazaǵa tartylǵanyn naqty uǵynýy, sezinýi jáne oǵan moıynsunyp, jaza tártibin tolyq qabyldaýy tıis. Babalarymyzdyń: «Adasqannyń aıyby joq, qaıtyp úıirin tapqan soń» degenindeı, qylmys jasap, biraq aıybyn uǵynyp, qoǵamǵa túzý azamat bolyp oralǵysy keletinderge qoldaý bildirgen durys. Qylmystyq saıasatty izgilendirýdiń negizi – osy.
Árıne, túrme aty qanshalyqty úreıli estilgenimen, adamdardyń da adamy bar degendeı, olardy táýbesine keltiretin, áıteýir, bir amal bolýy qajet. Jáne ol adam tar qapasqa qamalǵanymen, onyń adamı quqy báribir saqtalýy tıis. Mine, osy joǵarydaǵy aıtylǵan barlyq ózekti máselelerdi sheshý úshin elimizdiń penıtensıarlyq júıesi jyldan jylǵa jańa úlgiler men tıimdi ózgeristerdi qoldanyp keledi. Sonyń biri – probasııa qyzmeti.
Probasııanyń eki túrine, ıaǵnı onyń sotqa deıingi jáne penıtensıarlyq probasııa degenge toqtalyp ótken durys. Sotqa deıingi probasııa kúdiktiler men aıyptalýshylarǵa áleýmettik-quqyqtyq kómek kórsete otyryp, olardyń minez-qulqyn túzeýge baǵyttalǵan. Munyń kámeletke tolmaǵandarǵa, múgedekterge, 58 jastaǵy jáne odan asqan áıelderge, júkti áıelderge, úsh jasqa deıingi jas balalary bar áıelderge tikeleı qatysy bar. Onyń maqsaty – qylmystyq ahýaldy izgilendirý bolyp tabylady. О́ıtkeni, naqtylap aıtqanda, penıtensıarlyq probasııa túri qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerinde bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jazasyn ótep júrgenderge qoldanylady. Bul jańa eki úlginiń endirilýine baılanysty elimizde esepte turǵandardy baqylaýdyń sapaly amaly men júıesi qalyptasty. Bul óz kezeginde jazalardy oryndaý júıesin «Nelson Mandelanyń qaǵıdalary» dep atalatyn, ıaǵnı sottalǵandardy ustaýdyń 1955 jyly BUU Kongresinde qabyldanǵan jeńil talaptaryna sáıkes keltirý bolyp tabylady.
О́zekti máselelerdi sheshý jolynda elimizdiń penıtensıarlyq júıesi eleýli ózgerister jasady. Júrgizilgen reformalar dınamıkalyq jáne keshendi sıpatqa ıe boldy. Quqyqtyq qamtamasyz etýde birqatar jumystar júzege asyryldy, zańnama jetildirildi. Sottalǵandarǵa medısınalyq qyzmet kórsetý tolyq kólemde júrgiziletin boldy jáne turmystyq jaǵdaılary, tamaqtaný jaqsaryp, túzeý mekemeleri kúrdeli jóndeýden ótkizildi.
QAJ komıteti bas bostandyǵynan aıyrý oryndaryndaǵy quqyqtyq tártipti kúsheıtý, sondaı-aq qylmystyq jazalardy oryndaý úderisin ári qaraı jetildirýge baǵyttalǵan uıymdastyrýshylyq-praktıkalyq jumystaryn «100 naqty qadam» Ult jospary aıasynda iske asyryp keledi. Bul oraıda, ótken jyly Qylmystyq-atqarý júıesi «Probasııa týraly» zań jobasyn ázirledi. Sonymen qatar, Prezıdenttiń 2016 jylǵy 8 jeltoqsandaǵy Jarlyǵymen bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan jáne probasııa qyzmetinde esepte turǵan azamattardy áleýmettik ońaltýdyń 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan keshendi strategııasy, al Úkimettiń 2016 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy qaýlysymen osy strategııany iske asyrý boıynsha is-sharalar jospary bekitildi.
Sonymen qatar, eki jyldan beri quqyq qorǵaý organdary jańa qylmystyq, qylmystyq-prosestik jáne qylmystyq-atqarý zańnamalaryn praktıkada qoldanýda. Jalpy, osy jańalyqtyń arqasynda, ıaǵnı zańnamalardy izgilendirý jáne birqatar baptardy qylmystyq sıpattan aryltý sottalǵandardyń sanyn birden azaıtýǵa sep boldy. Qylmystyq atqarý júıesinen alǵan málimetterimizge saı, byltyrǵy jyly bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan 13 myńnan asa adamnyń 74 paıyzy izgilendirý aktilerin qoldaný tártibimen bosatylsa, 4,5 myń adam shartty túrde merziminen buryn bosatylypty jáne 5 myńǵa jýyǵynyń jazasy neǵurlym jeńil jaza túrine aýystyrylǵan. Sonyń nátıjesinde 2015 jylmen salystyrǵanda, túzeý mekemelerindegi adamdardyń sany 10 paıyzǵa, al jańa zańnamalardy qoldaný kezeńinde 25 paıyzǵa azaıǵan. Bul óz kezeginde 7 túzeý mekemesin jabýǵa, sol arqyly jalpy materıaldyq-turmystyq qamtamasyz etýdiń jaqsarýyna jol ashty.
Jazasyn óteýshilerdiń arasynda tárbıe jumystaryn júrgizýge, bilim berýge jáne olardy bostandyqqa daıarlaýǵa da erekshe nazar aýdarylatyn boldy. Túzeý mekemeleriniń aýmaǵyndaǵy 104 bilim berý ornynan ótken jyly 1200-ge jýyq sottalǵan jalpy orta bilimi týraly kýálik alsa, budan basqa 3 myńǵa jýyq sottalǵan adam túrli mamandyqtar boıynsha oqyp, tıisinshe kásip ıgerdi. Jeke kásip aıasynda 52 sottalǵan kádesyı, jıhaz jasaý, aıaq kıim tigý, qus ósirý boıynsha óz isterin ashty.
Mekemelerde metall buıymdary, keńse jáne mektep jıhazdary, qurylys materıaldary, tigin buıymdary shyǵarylady, aýylsharýashylyq ónimderi óndiriledi, mal, ósimdik sharýashylyǵy damýda. Budan ózge, QAJ-dyń 47 mekemesinde eńbek naryǵyna qajetti 35 jumys mamandyǵy, ıaǵnı aǵash ustasy, sylaqshy-malıar, santehnık, elektr-gaz dánekerleýshi, tiginshi, aspazshy, t.b. boıynsha kásibı daıarlyq qamtamasyz etildi, osynyń aıasynda 2016-2017 oqý jyldary 3139 sottalǵan bilim alýdy bastady. Búgingi kúni sottalǵandardyń jumyspen qamtylýy 68 paıyzdy quraıdy, bul ótken jylǵa qaraǵanda 15 paıyzǵa artyq. Osynyń arqasynda sottalǵandar jalpy somasy 970 mln teńge zalaldy ótegen. Buǵan qosa, sottalǵandar arasynda týberkýlezben aýyrý kórsetkishi 2015 jylmen salystyrǵanda 28,5 paıyzǵa azaıypty.
Memleket basshysy qol qoıyp, búgingi tańda iske asyrylyp jatqan «Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna baılanysty raqymshylyq jasaý týraly» Zańnyń da orny bólek. Prezıdent óz sózinde: «Raqymshylyq – memleket tarapynan jasalatyn izgi qadam» degen bolatyn. Qylmystyq kodekstiń 78-babyna sáıkes, raqymshylyq jasaý týraly aktini Qazaqstan Parlamenti jeke-dara aıqyndalmaǵan adamdar tobyna qatysty ǵana shyǵarady. Qylmystyq teris qylyq nemese onsha aýyr emes nemese aýyrlyǵy ortasha qylmys jasaǵan adamdar raqymshylyq jasaý týraly aktiniń negizinde qylmystyq jaýaptylyqtan bosatylýy múmkin. Aýyr nemese asa aýyr qylmys jasaǵany úshin sottalǵan adamdarǵa taǵaıyndalǵan jazanyń merzimi qysqartylady. Raqymshylyq arqasynda jazasyn ótegen nemese ony odan ári óteýden bosatylǵan adamdardan sottalǵandyǵy alynyp tastalýy da ábden múmkin eken. Búgingi kúngi kórsetkish boıynsha elimizde atalǵan zańnyń kúshi 24 myńnan astam adamǵa qatysty qoldanylady. Olardyń arasynda kámeletke tolmaǵan balalar, múgedekter, egde jastaǵy erler men áıelder bar. Álbette, qylmystyq-atqarý júıesinde alda oryndalatyn mindetter áli de kóp.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan»