Erterekte eshki ósirip kúneltýdi kásibine aınaldyrǵan aýyldyń bir qyzy qoı kórmesek te, qı kórdik, eshkili aýyldyń qyzy edik degen eken. Sol aıtqandaı, eshki ósirý ata kásibimizdiń bir tarmaǵy bolyp kelgeni ras. Biraq keıingi kezderde eshkige degen kózqaras ekinshi kezekke ysyrylyp, qoı sharýashylyǵynyń kóleńkesinde qalyp qoıdy.
Tipti onyń sany men ósimine de kóz juma, eleýsiz túrde qaraýdy ádetke aınaldyryq. Pálenbaı aýdanda nemese pálenbaı sharýashylyqta osynshama qoı, eshki bar dep eshkiniń sanyn qoıdyń esebine qosyp jiberetin jaǵdaıymyz da bar. Osy durys pa? Osy olqylyqtardyń ornyn toltyrý jolynda Aqtóbe aımaǵynda jarqyn jobalar jasalǵan. Ásirese, munda sútti eshki sharýashylyǵyn qurý isindegi qadamdar atap aıtýǵa turarlyqtaı. Aqtóbe oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetine súıensek, óńirde 21 asyl tuqymdy eshki ósiretin sharýashylyq qurylǵanyna kóz jetkizemiz. Bul ilkimdi is óz bastaýyn 2015 jyldyń qarasha aıynan alady eken.
Bul jerde máseleniń basty mánisi mynada. Eshki keshegi keńestik kezeńde, tipti táýelsizdikke qol jetkizgen tustyń ózinde elimizdiń qaı túpkirinde de az bolmaǵan. Búgingi kúni de onyń sany jetkilikti desek, artyq aıtqandyq emes. Alaıda, bulardyń bári asyldandyrylmaǵan, genetıkalyq suryptaý satysynan ótpegen, turqy men ónimdiligi tómen, usaq, jaı eshkiler edi. Al qazirgi kezde oblysta tek biryńǵaı asyl tuqymdy eshki ósirýge baǵyt ustalǵany burynǵy kezben salystyrǵanda jańǵyrtylǵan salanyń ózgesheligin ári artyqshylyǵyn aıǵaqtaıdy.
Osy oraıda óńirde asyl tuqymdy eshki ósirýmen aınalysatyn «Shekshek ata» kooperatıvi aýyzǵa birinshi kezekte iligedi. Osy ispen bettesýge bel býǵan usaq óndirisshilerdiń atalǵan kooperatıvtiń tóńiregine toptasýǵa baǵyt ustaýy da qaıtadan jandanǵan isti jatsynbaǵanynyń dáleli. Atalǵan kooperatıv pen asyl tuqymdy eshki ósiretin kásip ıeleri negizinen eshki sútin óndirýge baǵyt ustap otyr. О́nimdi óndirý bar da, ony óńdeý ári ótkizý isi taǵy da bar emes pe. Tipti sońǵy eki másele aldyńǵysyna qaraǵanda áldeqaıda kúrdelirek bolýy da ábden múmkin.
Oblystaǵy bilikti mamandardyń biri Nurlybek Álimbekovtiń aıtýynsha, eshki sútiniń ótýinde eshqandaı kidiris joq. Turǵyndar tarapynan mal óniminiń bul jeńsik túrine degen suranys kúnnen-kúnge artyp kele jatqany baıqalady. Kooperatıv músheleri tek eshki sútin óndirýmen shektelmeı, irimshik, aıran, qatyq, súzbe jáne qurt sekildi ártúrli ónimder shyǵaryp, ony ishki rynokqa jibere bastapty. Bul úshin oblys ortalyǵyndaǵy saýda oryndarymen tıisti kelisimsharttar jasalǵan. О́ziniń dámdik quramy men qasıeti jóninen eshki súti ana sútine eń jaqyny bolyp shyǵatynyn dıetolog ǵalymdar áldeqashan dáleldep bergen. Sondyqtan, ony sábı rasıony esebine qosatyn bolsa, bul onyń qalypty ósip-jetilýine negiz qalaıdy. Búgingi kúni kooperatıvte óndiriletin eshki sútine elimizdiń ózge óńirlerinen, tipti taıaý shetelderden de túsip jatqan suranystar bar. Osyǵan oraı eksportqa ónim shyǵarýdyń joldaryn da oılastyryp otyrmyz. Bul úshin birinshi kezekte ónim óndirý aýqymyn keńeıtýdi ári ázir ónimdi joǵary servıstik talaptarǵa saı jabdyqtaýdy jón kóremiz, deıdi asyl tuqymdy eshki ósiretin kooperatıvtiń quryltaıshysy Amantaı Úmbetaı.
Qazirgi kúni óńirde asyl tuqymdy sharýashylyqtardyń odan ári damýyna qolaıly jaǵdaı týǵyzýdyń keshendi josparlary bekitilgen. Sonyń aıasynda qunarly mal azyǵy men osy usaq tuıaqty jandyqtar súısinip jeıtin kóp jyldyq ekpe shóptiń kólemin ósirý kózdelgen. Sonyń ishinde mal azyǵy úshin onyń ár basyna 5000 teńgedeı qarjylaı qoldaý berilgen. Onyń qatarynda «Shekshek ata» kooperatıvi de bar. Bir bas asyl tuqymdy eshkini satyp alýdyń ózindik quny 300-350 myń teńgeden kem túspeıtinin eskersek, munyń tym az ekeni de birden kórinedi. Degenmen, onyń mólsheri az-kóp ekendigine qaramastan, kómektiń aty qaı kezde kómek ekenin aıtqan jón.
Bul asyl tuqymdy maldar Reseıiń Orynbor oblysynan jáne Bashqurtstannan satyp alynyp, jetkizilipti. Túptep kelgende, asyl tuqymdy eshkiler respýblıkanyń ózge óńirlerinde de kezdesip júrgeni kúmánsiz. Sondyqtan da osy istiń basy-qasynda júrgender buǵan deıin qurylǵan jylqynyń, iri qaranyń jáne qoıdyń palatasy sekildi Qazaqstanda da derbes asyl tuqymdy sútti jáne túbitti eshkiniń respýblıkalyq palatasy qurylǵanyn jón sanaıdy. Áıtpese, onyń túbegeıli memlekettik qoldaýǵa ıe bolýy da ekitalaı deıdi olar. Sondaı-aq, mamandardyń pikirinshe, mundaı qurylym asyl tuqymdy eshkilerdi satý men ónimderin ótkizýge de qolaıly jaǵdaılar týǵyzbaq.
О́ńirde búgingi áńgimemizge arqaý bolyp tartylǵan asyl tuqymdy eshki sharýashylyǵynda ósim baıqala ma? Bul saýalǵa birjaqty jaýap berý qıyn-aq. О́ıtkeni, oblysta burynǵy ata kásibimizge tán, sińisti bolǵan istiń qaıta oralǵanyna kóp ýaqyt óte qoımaǵan. Bar bolǵany bir jyldyń o jaq, bu jaǵynda ǵana. Degenmen, ony qoıdyń sanyna qosa salmaı, arnaıy statıstıkalyq esepke engizý jóninde qam-qaraket jasalǵanynyń ózi az olja bolmasa kerek. Bul rette bıylǵy jartyjyldyqtyń qorytyndysyndaǵy esepke jıyrma bir sharýashylyqtaǵy eshki ósimi túgeldeı kirip úlgermegenine de túsinistikpen qaraýǵa bolatyn sekildi. О́simtal túliktiń jaı-kúıi tutastaı ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha jınaqtalatyn egjeı-tegjeıli esepte belgili bolady dep kútilýde.
Mine, Aqtóbe aımaǵynda ata kásibimizdiń qaıtadan jańǵyrtylǵan bir tarmaǵy – eshki ósirý isiniń búgingi jaı-kúıi men keıbir qyrlary osyndaı.
Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan»
Aqtóbe oblysy
Sýretti túsirgen
Haıreden RAÝShANOV