Keıkiniń kúresker kelbeti kórindi (suhbat)

Taıaýda Vengrııa antropologııalyq ınstıtýtynyń professory, Vengr-Turan qorynyń tóraǵasy Andrash Jolt BIROMEN áńgimelesken edik. – Bıro myrza, el aýzynda esimi «Keıki batyr» dep qurmet­pen atalatyn Nurmaǵambet Kókem­baıulynyń bas súıegine Vengrııada restavrasııa jasalǵany belgili. Bir ǵasyr buryn mert bolǵan batyrdyń bas súıegin antropologııalyq turǵydan qalpyna keltirý barysynda qandaı sony tehnologııaǵa súıendińizder? – Majarstandaǵy antropolo­gııa ınstıtýty – elimizdegi eń iri ǵyly­mı ortalyqtyń bir bóligi. Naqty aıtqanda, Vengrııa jaratylys­taný ǵy­lymdary mýzeıiniń antro­po­lo­gııalyq bóliminde 6 antr­opolog jumys isteıdi. Sol ǵalym­dardyń ishinde osy sala boıyn­sha álemdegi eń úzdik mamandardyń biri – Agnesh Kýshtar esimdi áıel. Ol bólim jetekshisi jáne bas antropolog bolyp eńbek etedi. Mine, osy áriptesimiz qaıta qalpyna keltirý jumystaryn jańa ádis-tásildermen júrgizedi. Máselen, bas súıekti alyp qaraıyq. Onyń ózine tán qalpy, bitimi bolady. Bul qalyp boıynsha bulshyq ettiń bederin shyǵarady. Iаǵnı, súıek­tiń syrtyna qaraı otyryp, ony qaptaǵan bulshyq ettiń kóle­min anyq­taı alamyz. Árıne, buǵan úlken tájirıbe qajet. Bul rette súıek­tiń mıllımetrlik ólshemdermen birtin­dep mıkrosýretteri alynady. Osy sýretterge sáıkes, bulshyq ettiń erek­shelikteri beriledi. Sondaı-aq, zamanaýı tehnologııalardyń biri sanalatyn 3D formatymen kompıýterlik tomografııadan ótkizedi. Kompıýterlik óńdeýden ótkende 3D modelimen ja­sal­ǵan materııanyń birin bas súıekke, birin sılıkonǵa uqsas jasaımyz. Bul ekeýi de súıektiń ózi sııaqty bolady. Osylaısha súıektiń jasandy kóshirmesin jasap alyp, bet-álpetin tolyq shyǵarady. Sondaı-aq, taǵy bir ádis – kishkentaı bólikterden quraý. Túp­tep kelgende, antropologııa men medısınanyń zamanaýı tehnologııasymen jasalǵan bul kelbet túpnusqaǵa 95-99 paıyz uqsaıtyn bolyp shyǵady. Mine, osy tehnologııa boıynsha biz Keıki batyr­dyń kelbetin qalpyna keltirdik. Sondaı-aq, bes jyl buryn bizdiń ınstıtýtymyz Ábilqaıyr han­nyń da antropologııalyq bet-álpe­tin jasaǵan bolatyn. «Han molasy» atanǵan Ábilqaıyr hannyń mazary Aqtóbe men Torǵaıdyń arasynda oryn tepken. Búginde Majarstandaǵy antropologııa­lyq ortalyqtyń ozyq tehnologııasy men ǵylymyna álemniń nazary aýa bastady. – Álemdegi antropologııalyq ortalyqtardan majarstandyq ınstıtýttyń ereksheligi nede? – Jalpy, dúnıe júzinde antro­polo­gııalyq ortalyqtar jeterlik. Biraq osy ispetti zamanaýı tehnolo­gııaǵa ıe, sondaı-aq, zertteý obektisi retinde aýqymdy súıekterdi jınaq­taǵan ınstıtýt álemde sanaý­ly. О́ıtkeni, munda zerttelgen súıek­ter barlyq ǵasyrdy qamtıdy. Onyń ishinde orta ǵasyrlardaǵy dala­lyq­tar, kóne ǵundar, kóshpeli madııar­lar da bar. Munyń bári rekonst­rýksııa jumystaryndaǵy ǵy­ly­mı tájirı­beni keńeıte túsedi. О́ıt­keni, biz­de eýropalyq túrler ǵana emes, ortaazııalyq túr-kelbetter de kóp. Bul eýropalyq jáne mońǵo­loıd­tyq túrlerdi bir arnaǵa toǵys­tyra­­dy. Osy turǵydan kelgende Eýro­­pa­nyń, Soltústik Amerıkanyń ant­ro­pologııalyq ortalyqtarynda orta­azııalyq túrlerdi qalpyna keltirý tájirıbesi joqtyń qasy deýge bolady. Sondyqtan, Qazaqstan tarapy bul jumysty bizdiń ınstıtýtqa senip tapsyrdy dep oılaımyn. Bilikti antro­polog Agnesh Kýshtar bul ju­mys­ty sońyna deıin jetkizdi. Bir aı buryn biz bas súıekti qazaqstandyq dele­ga­sııaǵa tabys ettik. Iаǵnı, Keıki batyr­dyń bas súıegi men bet-álpetiniń antro­pologııalyq qorytyndysyn Qazaq­stan­nyń orta­lyq memlekettik mýzeıi­niń basshysy Nursan Álimbaı myrza qabyldap aldy. Bul bas súıekti Reseı­den Qazaq­stanǵa alyp kel­geni, odan res­ta­v­rasııa jasaý úshin Ven­grııaǵa jiberilgeni belgili. – Restavrasııa kezinde kúresker batyrdyń bas súıegi ekeni sezildi me? – О́mirde Keıki batyr sııaqty tabandy adam óte sırek kezdesedi. Ol qazaq halqynyń naǵyz batyr, erjúrek perzentteriniń biri. Onyń eljandylyǵy qazaq halqynyń basyna qıyndyq túsken kúrdeli kezeńmen órildi. Sondyqtan, Keıki­deı qaharman uldardyń kúres­ke toly ómirinen alatyn ónege az emes. Ultqa qaýip tóngen qaterli shaqta ol osy synnan ótýdi ǵana emes, eldiń eńsesin túsirmeýdi, qazaq­­tyń múddesin qorǵaýdy, namy­syn bermeýdi, rýhyn bıik ustaý­dy maqsat etti. Búginde mundaı jaý­­­júrek jigitter az. Biz restavra­sııa jumys­tary barysynda Keıki batyrdyń boıyn­daǵy batyr­lyq qasıetterin qoly­myzdyń taby­nan ǵana emes, sanamyzdan da ótkiz­gendeı boldyq. Ol shyn máninde naǵyz batyr tulǵaly adam bolǵan. Mine, osy qaıta qalpyna keltirý jumystarynyń nátıjesi arqyly halyqtyń jigerin janıtyn úlken eskertkish músindi somdaýǵa ábden bolady dep oılaımyn. – Siz birneshe jyldan beri qazaqtar men majarlardyń týys­tyq qarym-qa­ty­nasyn zert­­tep kelesiz. Eki halyqty qan­­­­daı ortaq dúnıe baılanys­tyrady? – Birinshiden, Qazaqstan óte úlken aýmaqta ornalasqan. Qazaq halqy túrli taıpadan, rýdan quralady. Sondyqtan, erte ýaqytta bul aýmaqta etnıkalyq oqıǵalar kóp boldy, kóptegen ulystar meken etip, bir-birine quramdas retinde ornyqty. Madııarlar ońtústik Oralǵa jaqyn mańda kóship-qonyp júrdi. Jal­py, halyqtardyń etnogenezindegi tildik aıyr­mashylyqtardy qalpyna keltirý óte qıynǵa túsken bolar edi. О́ıtkeni, til almasady, ózgeredi. Kóshpendiler tili de osy kúıdi ótkerip, zamanǵa saı damydy. Alaıda, biz tarıhqa genetıka men antropologııalyq dálelder arqyly tereń boılaı alamyz. Etnogenez ilimi ǵasyrlardy attap ótedi. Vengrııanyń ortalyq antropologııalyq ınstıtýtynda 600-den astam bas súıek IX ǵasyrǵa, ıaǵnı kóshpendi madııar­lar Kavkazǵa kelip, alǵashqy qaǵa­nattyqtaryn qurǵan kezeń­ge tıesili. Bul súıekter Or­talyq Azııadan tabylǵan súıek­terge jaqyn. IX ǵasyrdaǵy madııarlardyń antropologııalyq minezdemesi keıinnen birtutas qazaq ultyn quraǵan sol kezdegi túrli ulystarǵa óte uqsas bolyp keledi. Aral men Balqash teńizderi arasynda jáne Altaıǵa deıingi aralyqta kóship-qonyp júrgen halyqtyń túr-sıpaty men bolmysyna osydan myń jyldan astam ýaqyt burynǵy madııarlar qatty uqsaıdy. Bul olardyń ortaq tarıhy men etnogenezi bolǵanyn kórsetedi. Sondaı-aq, hromosomalyq taldaýlarǵa qarasaq ta, genetıkalyq eńbek­terge kóńil aýdarsaq ta qazirgi madııar jerinde ortaazııalyq tur­ǵyndarǵa tán kóptegen muralar saqtalyp qalǵan. Qazaq halqy da osydan 1500-2000 jyl buryn qazirgi álpetinen sál basqashalaý bolǵan. – Máselen? – Máselen, osydan 1 myńdaı jyl buryn qazaq jerine soltús­tikten mońǵol tektes kóptegen halyqtar keldi. Ertedegi qazaqtar men madııarlarda asa alshaqtyq bolǵan joq. Keıinnen madııarlar batysqa ketti de, eýropalyq násilmen kórshi turyp, sondaǵy mádenıetpen almasty. Dese de, madııarlar ózderiniń baǵzydaǵy kelbetin saqtap qaldy. Al qazaqtar sibir men soltústik-shyǵystan kelgen halyqtarmen aralasyp ketkendikten, qazirgi túri basqashalaý reńge ıe bolǵan. Degenmen, qazaqtardyń ár óńirge tán erekshelikteri bar ekenin de umytpaýymyz kerek. Qazaqtar óte qýatty mádenıetke ıe el, tipti, baıtaq terrıtorııasyna qara­mastan, dıalektiler múlde joq deýge bolady. Sondyqtan úlken halyq retinde rý-taı­palarynyń bir-birinen ge­netı­kalyq, an­tropologııalyq erek­she­li­k­teri bolǵanymen, jalpy alǵanda, bir­tu­tas el ekeni kórinip turady. Al rý-taı­pa she­ji­resin biletin, ana tiline je­tik adam qazaqy qal­pyn saqtaıtyny da osy eldiń ereksheligi bol­sa kerek. Orta­lyq Azııadaǵy kóptegen ha­lyqtar túr­li jaǵ­daımen Batysqa jyljyd­y. Olar­dyń ara­synda madııarlar da bar. Ata-ba­ba­la­ry­myz bir-birine óte jaqyn boldy. Biz bir­ge, kórshi turdyq. Sondyqtan, má­de­nıetimizde ǵana emes, genetıkalyq tur­ǵy­dan týysqandyǵymyz da uqsas. Burynǵy tarıhymyz ony berik baılanystyratyn. – Siz Madııar-Turan qoryna jetek­shi­­lik etesiz. Atalǵan qor nemen shuǵyl­da­­nady? – Madııar-Turan qory eki ba­ǵytta jumys isteıdi. Birin­shiden, ǵylymı baǵytta genetıka, antropologııa, tarıh, etnografııa jáne halyq mýzykasyn zertteýshilermen birge eńbek etemiz. Ekinshiden, kóne madııar­lar órkenıetine tán at oıyndarymen, kókparmen, sadaq atýmen, qarý-jaraq jáne kıiz úı jabdyqtaryn jasaýmen, ha­lyq mýzykalyq aspaptarynda oınaýmen, ult­tyq bılerdi bıleýshilermen birge jumys isteı­miz. Iаǵnı, quryltaı sııaqty úlken is-sha­­ra­larymyzda mamandarymyz jıynnyń tu­­jyrymdamasyn bekitip berse, ekinshi mamandarymyz ǵylymı keńeste kesip-pishilgen dúnıeni jurt­shylyqtyń nazaryna shy­ǵaryp usynady. Men ózim Ma­jarstanda turamyn. Bizdiń qorymyz Býdapesht qalasynda tir­kel­gen. Osy qoǵamdyq uıym arqyly kúlli túr­­ki dúnıesiniń qundylyqtarymen tanysamyz, ózimizdi de tanystyramyz. Osy baǵytta bir jyl buryn Almaty qalasy ákimdigimen birge «Uly Dala rýhy» atty shara ótkizdik. Onda kóshpendilerdiń turmys-tirshiligi men mádenıetinen kórsetilimder boldy. Sondaı-aq, ǵylymı baǵytta Qazaqstannyń barlyq mýzeılerimen baılanys ornatyp, ondaǵy súıekterdi zerttep, biryńǵaı antropologııalyq bazaǵa jınaqtaýdamyz. Bul óte mańyzdy jumys. Mundaı baza Majarstanda bar. Onda ár ǵasyrǵa sáıkes jekelegen ult­tar men ulystar boıynsha máli­metter jınaqtalǵan. Osy ne­gizde Ortalyq Azııanyń antropo­lo­gııalyq bazasyn túzýdemiz. Bıyl Astanada ótetin EKSPO-da kóne madııarlar órkenıetin kórsetýdi kózdep otyrmyz. Áńgimelesken Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»