Aısha Abdýllına, Qazaqstannyń halyq ártisi: Men Elbasynyń mańdaıynan súıgen baqytty janmyn

Týǵan el, Aman bolsa jas, kári de, Birge ósken qurby-qurdas, dos bárińe, Týǵan el, endi aman bol! Jarasqan ázil, saýyq aǵa-jeńgem-aı, Alarsyń meni ne dep esterińe, О́sken el, sen de aman bol!.. Bıyl 101 jasqa qadam basqan ataqty halyq ártisi, qazaq ónerindegi aty ańyzǵa aınalǵan tiri tarıh Aısha Abdýllına nebári 16-ǵa tolǵanda qazirgi Qazaqtyń Muhtar Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynda eń birinshi somdaǵan bas­ty róli – «Eńlik-Kebek» koıylymynda Eńlikti oınaǵanda «osy arııany oryndap edim» dep syzylta, naqyshyna keltire otyryp daýsy bir qarlyqpaı ándi áýelete jónelgende, eriksizden basymyzdy shaıqaı berdik, shaıqaı berdik. «Kebektiń beınesin Jaǵda О́gizbaev somdady. Jabaldyń rólin oınaǵan Orazǵalı Jumaǵulov qan maıdannan qaıtpady. Drama teatrda basty rólderdi somdap júrgen dańqty Kúlásh Baıseıitova operalyq teatrǵa aýysyp, ony almastyrý mindeti maǵan tapsyryldy», dedi arııa aıaqtalǵan soń sózin sabaqtaı túsken ol. Mássaǵan!!! Daraboz darynyna qosa, ne degen ǵaja-a-ap este saqtaı alatyn qabilet, sırek kezdesetin qasıet deseńizshi. Aısha apanyń 85 jyl buryn jattaǵan arııasyn, sahnadaǵy serikteriniń aty-jónine, taǵdyry ne bolǵanyna deıin baıandap berýi qatty qaıran qaldyrdy. Byltyr naýryz aıynda Almaty qalasynda ótken «Eńlikgúl» dep atalatyn festıvalǵa qatysyp kópshiliktiń suraýymen Eńlik arııasyn oryndaǵanda ónersúıer qaýym uzaq ýaqyt tik turyp shapalaq urypty. Rasynda da, ol naǵyz baqytty adam. О́ıtkeni, qazaqtyń tarıhyna, óne­rine, rýhanııatyna ǵana emes, ulttyq qundy­lyqtarmen ushtasqan arman-muraty júze­ge asýyna, bolashaǵy baıandy bolýyna ózin­dik óshpes qoltańbalarymen ólsheýsiz eńbek sińirgen, tipti, óz ómirlerin báske tigýden de taısalmaǵan birtýar arystarmen etene aralasty, shapaǵatyn kórdi, batasyn aldy. Sol dáýirde ártistermen qoıan-qoltyq aralasyp jumys istegen klassık jazýshy Beıimbet Maılınniń munyń mańdaıynan ıiskegeni de kóz aldynda. «Qyzyl suń­qar­lardy» qoıyp jatqan kezdegi Sáken Seıfýllınniń sulý beınesi, ol tiktep qaraǵan kezde, qazaq qyzyna tán uıańdyqpen tómen qaraıtyny da esinde. Qaıtalanbas sańlaqtar Qur­man­bek Jandarbekov, Manarbek Erja­nov, Kúlásh, Qanabek Baıseıitovter, Rıshat pen Músilim Abdýllınder, Serke Qojamqulov, Qalıbek Qýanyshbaev syndy alyptarmen birge júrip, sahnada birge oınaǵany qazir oılap otyrsa tarıh. Aısha apa áli eshteńeni umytpaǵan. Árbir qoıylymyndaǵy keıipkeriniń aty-jóni, aıtqan sózi, qaı jyly qaıda barǵany, kimniń ne degeni...bári-bári esinde eken. – Apa, osynyń bárin qalaı umyt­paısyz? – dedik tańǵalǵan biz. – Qalaı umytamyn?! Nege umytamyn? Umyta almaımyn, – dedi Aısha apamyz. Aısha apanyń ónerine bala kezden ǵashyq bolyp óskenderdiń biri – teatr synshysy Áshirbek Syǵaı edi. Pánı dúnıedegi talqany taýsylǵansha sahnanyń syryn asha túsýge ter tókken ol óziniń «Oı tórinde – teatr» atty kitabynda Aısha Abdýllına týraly: «M.Áýezov, V.Shekspır, N.Trenev, N.Gogol, A.Ostrovskıı, Sh.Qusaıynov, Á.Ábishev, K.Goldonı, Ǵ.Músirepov, D.Isabekov, T.Ahtanov, Q.Muhamedjanov, S.Júnisov, O.Bókeı, S.Muqanov, S.Ahmad syndy taǵy basqa qalamgerlerdiń týyndylarynda kósile qaırat kórsetken aktrısa eńbegi áldeqashan teatr tarıhynda altyn árippen tańbalanǵan», – dep jazdy. Al halyq ártisi Asanáli Áshimovtiń Shymkenttegi Jumat Shanın atyndaǵy drama teatrynda ótken Aısha Abdýllınanyń 95 jyldyq merekelik keshinde: «Kezinde qazaq sahna óneri maıtalmandarymen birge júrip, solardan kóp nárseni surap qala almaǵanyma ókinemin. Aısha apaı qazaqtyń mańdaıyna bitken birtýma daryn ıelerimen birge júrdi. Ol – kózi tiri shejire. Sondyqtan keıingi urpaq úshin, tarıh úshin bul kisiden kóp nárseni surap qalýǵa tıispiz», – dep tolqı sóılegeni esimizde. 95 jasyna deıin sahnadan qol úzbegen Aısha Abdýllına osy mereıtoıyn atap ótkennen keıin Qyrǵyzstanda turatyn jalǵyz perzenti Aıgúldiń shańyraǵyna kóship barýǵa sheshim qabyldapty. Bishkek qalasyndaǵy Toqtaǵul kóshesinde ornalasqan 77-úıdiń 69-shy páterin surastyryp júrip taptyq. Esikti kúlimdep kelip ashqan Aıgúl apamyzdyń jasy bıyl 79-da eken. Syrt kózge jasy 60-tyń tóńireginde sııaqty. Jezdemiz Saıd О́mirzaqov jumysqa ketipti. Úıdegi otbasylyq fotoalbommen tanysqanda ol kisiniń de qartaıyp turmaǵany ańǵa­rylady. Seksen jasqa kelse de Bishkektegi joǵary oqý ornynda stýdentterge dáris oqıdy. Olar Máskeýde bilim qýyp júrip tanysypty. Aıgúl apamyz 45 jyl boıy Bishkektegi muraǵatta eńbek etipti. Onyń 15 jylyn dırektor bolyp qyzmet atqarǵan. Zeınetkerlikke shyqqan soń da ǵylymmen aınalysýyn toqtatpaǵan. Ǵylymǵa áýes erli-zaıyp­tylar jáne V.Ploskıh degen avtor úsheýi birlesip byltyr jeltoqsanda Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qurmetine «Qyrǵyzstannyń tarıhyndaǵy Turar Rysqulov» degen derekti jınaqty jaryqqa shyǵarypty. Aısha Abdýllına úsh nemere súıgen baqytty áje. Eki ul, bir qyz. Búginde ózderimen birge turatyn úlken nemeresiniń esimin Arman dep kezinde ózi qoıypty. Odan taraǵan shóberesi, alaqanynan maı jalatqan Dastanymen biz de tanystyq. Uzyn boıly bozbala «Apataı» dep asty-ústine túskenine rıza bolystyq. Jalpy, ol jaqta úlkeni de, kishisi de Aısha apany biraýyzdan «Apataı» dep ataıdy eken. Ekinshi nemeresi Ázız Amerıkada. Bıznespen shuǵyldanady. Kelinshegi Altynaı qazaq, Almatynyń qyzy. Altynaı sol jaqtan jeke balet mektebin ashqan. Úshinshi nemeresi Aısulý Kanadada turady. Ol da otbasyly. Apataıy alys­taǵy nemerelerimen, shóberelerimen ǵalam­tordyń múmkindigin paıdalanyp «skaıp» arqyly jıi tildesip turady. Kózqýanyshtarymen tirideı tildeskenge, aımalap maýqyn basqanǵa ne jetsin?! Átteń, birneshe saǵat ushaqpen sapar shegýge densaýlyǵy kótermeıtinin túsinip, amalsyz kóndigedi. Endi olar keletin jazǵy demalys ýaqytyn asyǵa kútip júr. Ǵasyrdan da uzaq jasaǵan abyz ana, ańyz adam Aısha Abdýllına eshkimniń súıemeldeýinsiz aldymyzdan ózi shyǵyp, «aınalaıyndar» dep, betimizden súıip amandasty. Áli tyń. Ádette, qarttyqtyń belgisi erterek baıqala bastaǵan adamdar jaıly «qaıtsin endi, taǵdyrdyń aýyrtpalyǵyn basynan kóp keshirý ońaı emes qoı», dep oı tastap qoıatynymyz bar. Sol taǵdyr shirkin Aısha apaǵa ábden teperish tartqyzsa da moıymaǵan myq­tylyǵyn aıtsańyzshy. Jalǵyz uly sábı shaǵynda shetinep ketkeniniń ózi pende ataýlynyń basyna salmasyn deıtin aýyr synaq qoı. Anasy Bıbihadıshadan aıyrylǵanda nebári 3 jasta bolǵan. «Anam qaıtys bolǵanda jylaǵanym esimde. Anashymnan aıyrylǵanymdy sábı júregim sezdi me, álde aǵalarymnyń jylaǵanyna qosyldym ba, bilmeımin», dedi bir sát júzi muńaıyp. Anasynyń eshbir sýreti qalmaǵandyqtan túr-túsiniń qandaı ekenin de bilmeıdi. Ájesi jaryqtyq «Sen ákeńe tartqansyń, shesheń óte kórikti edi, oǵan aǵalaryń uqsaǵan», dep otyrady eken. Ákesiniń esimi Tókebaı. Anasy syrqaty asqynyp óler aldynda «Aıshany naǵashy ájesi baqsyn», degen ósıet aıtypty. «Ákesi Tókebaı men ólgen soń úılenip ketedi, alǵan jarynyń qandaı bolary beımálim ǵoı», depti. Aısha apany ósirgen de, adam qylǵan da naǵashy ájesi. Esimi Beıaýan. Negizinde Aısha apanyń dúnıe esigin ashqan kezde qoıylǵan esimi Bıbiǵaısha. Kindik qany tamǵan jer – Almaty qalasy. Balalyq shaǵynda Kúlásh Baıseıitova ekeýi bir kóshede turypty. Almatydaǵy qazirgi Ahmet Baıtursynov atyndaǵy mektepke oqýǵa barady. Tókebaeva Bıbiǵaısha bolyp jazylǵan búldirshin ýaqyt óte kele naǵashy atasynyń uıǵarymymen Aısha Abdýllına atanady. Syn saǵatta Aısha apa da naǵashy jaǵynyń jaqsylyǵyn eselep qaıtardy. Soǵysqa ketken naǵa­shy aǵasynyń eki balasyn asyrady. О́zine jetimdiktiń taýqy­metin tarttyra qoımaǵan naǵashy ata-ájesi de ber­tinge deıin qolynda boldy. Jıenderin jetildirdi. Qudaı qosqan qosaǵy Ánýarbek te soǵysqa qatysqan. Bul áýlettiń de taǵdyry aýyrlaý bolǵan. Ákesi baı bolǵan degen jeleýmen 18 jasynda Ánýarbek qa­maý­ǵa alynyp, naqty taǵar aıyp tabyl­maǵandyqtan, abyroı bolǵanda bir aptadan soń bosatypty. Ánýarbek keıinirek kedeıdiń balasymyn dep, qujat týralap, Lenıngradtaǵy saýda ınstıtýtynda oqyǵan. Soǵysqa baryp kelgen soń oqýyn jalǵastyryp, Lenıngradtaǵy joǵary ekonomıka kýrsyn bitirgen. Almatydaǵy ashanalarda basshylyq qyzmetterdi atqarady. Ýaqtysynda úlken laýazymdy qyzmetke de usynylǵan eken. Alaıda, sol kezde aınalasyndaǵy kúndeýshiler «bul baıdyń balasy, kedeıden shyqqanmyn dep qujat týralaǵan», dep aryz jazypty. Osydan keıin ony jumystan da, partııa qatarynan da shyǵaryp jibergen. Kúıeýiniń aǵasyn 1937 jyly ustap áketipti. Al qaıyn enesi bertinde qaıtys bolypty. – Eneńiz ben qaıynaǵańyzdyń esimi kim edi? – dedik oıymyzda eshteńe joq biz jýrnalıstik qyzyǵýshylyqpen. – Men enem men qaıynaǵamdy qalaı ataımyn? – dep ózimizge qarsy suraq qoıdy. Áńgimege qyzy Aıgúl aralasyp qaıyn­atasy Shákeı, qaıynaǵasy Maǵaýııa, enesi Rahııa ekenin bildik. Ne degen izettilik, ata saltqa degen adaldyq pen shynaıy qurmet deseńizshi. Biz de Aısha apa berik ustanǵan qazaqy dástúrge sáıkes ǵasyrdan da uzaq ǵumyr súrgen abyz ananyń, qazaq rýhanııatynyń tarıhynda ázirge basqalarǵa buıyra qoımaǵan ózindik óneri men ómirbaıany bar kózi tiri ańyz adamǵa kádesyı jasap, batasyn alaıyq, teberik retinde tilegin tyńdaıyq degen izgi nıetpen búginde jańasha betburysy oqyrman kóńilinen shyǵa bastaǵan, endi eki jyldan keıin 100 jyldyǵy keń kólemde toılanatyn «Egemen Qazaqstan» gazetiniń atynan ujym basshysy, Basqarma tóraǵasy Darhan Qydyráli joldaǵan ystyq sálemdi jetkiz­dik, syıymyzdy usyndyq. Aldaǵy 8 Naýryz merekesimen quttyqtaı otyryp basyna aq jaýlyq japtyq, ústine qazaqy oıý-órnekpen zerlengen kamzol kıgizdik. Sóz arasynda «Egemen Qazaqstan» eldiń talap-tilegine, Elbasynyń saıasatyna qaraı baǵyt-baǵdar túzgen eń ta­ralymy kóp basylym ekenin atap aıtyp óttik. Aısha apamyz 97 jasqa deıin ga­zetti kózildiriksiz oqı beretin bolǵan. Sońǵy 3-4 jylda gazet oqýǵa kózi tolyq jete bermeıdi. Teledıdardy da jaqyn­nan kóredi. Bishkekte qazaqsha arna­lardan tek bir arna («Habar» arnasy) kórsetedi. Telearnadan Elbasy N.Nazarbaevtyń sózderin muqııat tyńdaýǵa qumarlyǵyna tańdandyq. Oǵan biz ala barǵan basylym nendeı taqyryptardy qaýzaǵanyna qysqasha sholý jasap bergenimizde, «Egemen Qazaqstan» gazetin qolyna ustap turyp Elbasy Nursultan Nazarbaev týraly tamasha esteliginiń túıinin tarqatty. – Qaıbir joly, 10 jyl boldy-aý shamasy, Elbasy Shymkenttegi kúrdeli jóndeýden ótken Shámshi Qaldaıaqov atyn­daǵy fılarmonııanyń tynys-tir­shiligimen tanysýǵa keldi. Sol kezde bir top zııaly qaýymmen kezdesti. Men sol joly Prezıdenttiń mańdaıynan súıip, batamdy bergen baqytty janmyn. Birge sýretke de túskenbiz. Nazarbaevtaı Prezıdent álemde joq. Qudaı Nazarbaevty qazaqtyń baqyty úshin bergen. Eldi jaqsy basqaryp jatyr, sonyń saıasatynyń arqasynda zeınetaqymyzdy da jaqsy alamyz. Prezıdenttik stıpendııa da alyp júrmiz. El basshymyz aman bolsyn. «Seksenge kelgende el aǵasy, toqsanǵa kelgende el atasy, júzge kelgende el babasy» bolsyn», dep únemi aıtyp otyramyn, deıdi halyq ártisi. Ǵalymjan ELShIBAI, «Egemen Qazaqstan» Shymkent –Bishkek – Shymkent  

Elime, Elbasyna sheksiz rızashylyǵymdy bildiremin

Alla taǵala maǵan bir ǵasyr ómir súrýdi násip etti. Osyǵan shúkirshilik ete otyryp aıtatynym, áýeli Alla, sodan soń kórermenderimniń yqylas-peıiliniń arqasynda osy jasqa jettim. 95 jasqa kelip sahnamen qoshtasar sátte kórermenderimniń biri «Júzge kelińiz, apa!», dep edi. Minekı, júz birinshi kóktemimdi qarsy alyp otyrmyn. «Kóp tilegi qabyl» degen osy. Kóp tilegi qabyl demekshi, kóktem merekesi qarsańynda elime, kórermenderime ózimniń rızashylyǵymdy bildirgim keledi. О́nerdiń qudiretin, qadir-qasıetin baǵamdaı biletin memleket pen halyq qana óner qaıratkerlerin alaqanyna salyp aıalaıtyny anyq. Qudaıǵa shúkir, Qazaq eli Elbasynyń arqasynda osyndaı kemel qoǵamǵa qol jetkizdi. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń mádenıettiń órkendeýine basymdyq berýiniń arqasynda qazaq óneri búginde tórtkúl dúnıege tanyldy. Sondaı-aq, óner qaıratkerlerine arnaıy stıpendııanyń taǵaıyndalýy memleket tarapynan jasalyp otyrǵan qamqorlyqtyń biri ǵana. Sol sebepti men Elbasyna ózimniń rııasyz alǵysymdy jetkizgim keledi. Aısha ABDÝLLINA, Qazaqstannyń halyq ártisi