Ult rýhanııaty gýmanıtarlyq ǵylymnan ne kútedi?

– Árıne, táýelsizdik jyl­daryn tutastaı qamtyǵanda qoǵam­dyq ǵylymdar salasynda jetis­tikterimiz barshylyq. Biraq sonyń ózi de rýhanı-máde­nı áleýetti barynsha kóte­rip, ıntellektýaldy ult qalyp­tas­tyrý oraıynda azdyq etip jatqany anyq. Bul arada birshama toqyraý bar sııaqty.

Al bizge kerek nárse – qazaq halqynyń adamzat tarıhyndaǵy orny qaı jerde, qaısy dárejede ekendigi, Qazaq handyǵynyń bul rette ne bergendigi. Osy suraqtar naqty jaýap tappaı jatyr. Jáne bir jaǵdaı, osy kúnge deıin biz tarıhty halyq jasaıdy degen jaıdaq uǵymmen keldik. Bul, árıne, durys. Biraq sol halyqty basqaryp, ulan-ǵaıyr isterdi júzege asyrǵan uly tulǵalar qaıda? Qazaq handyǵyn Kereı men Jánibekten bastaımyz. Mine, osy handar jáne odan keıingileri handyqty qurý, irgesin bekitý jolynda qandaı ister atqardy? El basqarýdyń qandaı úrdis, ádis-tásilderin qoldandy? Bılikti qalaı júzege asyrdy? Qandaı joryqtar jasady? Qandaı jańalyqtar ákeldi? Osylar bizde tolyq emes. Júıelenbeı keledi. Hronologııalyq sıpatta naqtylanbady. Sondyqtan, Qazaq handyǵy haqynda aıta qalsaq, ondaı memleket bolǵan ba dep áli kúnge deıin kúmán kel­ti­redi. Ondaı kúmándi seıiltý úshin jalpy Qazaq handyǵynyń, árbir hannyń tarıh arenasyndaǵy rólin jan-jaqty ashyp kór­se­tetin irgeli eńbekter kerek.

– Qazaq handyǵynyń tarıhyn halyq arqyly emes, tulǵalar boıynsha taratyp jazsa qaıter edi? Iаǵnı bul jerde burynǵy «Tarıh jáne halyq» degen tujyrymdy qoıa turyp, endi ár kezeńde sabaqtasqan tulǵalar arqyly «Tarıh jáne tulǵa» degen tuǵyrdy negizge alǵan jón sııaqty. Aıtalyq, Jánibek hannyń tusynda qazaq qandaı edi? Haqnazar, Toǵym, Shyǵaı, Táýekel, Esim, Salqam Jáńgir handardyń tusynda she? Áz Táýke, Ábilqaıyr men Abylaı handar. Olardyń kórshi eldermen terezesi teń dárejedegi dıplomatııalyq qarym-qatynastary. Iаǵnı ár hannyń atqarǵan isterin naqty derek, faktilerdi keltire otyryp aıǵaqtasaq, bizdiń tarıhymyz anyqtalady, bir júıege túsedi. Mem­leketimiz bolǵandyǵy dá­lel­denedi. Sol zamandaǵy qaı­rat­kerler, hannyń qasyndaǵy nóker­leri, bekteri men bı-sheshenderi, ­jyraýlary, sardar batyrlary, sol ýaqyttaǵy handyq keńes, mem­lekettik qurylymy, áske­rı qýaty, buqara halyqpen baı­la­nysy – osynyń bári kórinis taýyp jazylýy kerek. Sóıtkende ǵana bul qazaq memlekettiliginiń tarıhy bolyp shyqpaq.

– Gýmanıtarlyq ǵylym­dar­dyń úlken bir salasy til emes pe?

Bylaı qaraǵanda, munda da til tarıhyna qatysty eńbekter joq dep aıta almaımyz. Jeke-jeke monografııalar jaryq kórdi. Ǵu­baıdolla Aıdarov, Rabıǵa Syz­dyqova, Marhabat Tomanov, Ar­sen Ibatov, Qulmat О́mirálıev – bári de til tarıhyna qalam terbedi. Alaıda, akademııalyq túrde júıelengen «Qazaq tiliniń tarıhy» degen úlken, irgeli eńbek áli shyqqan joq.

Osy arqyly biz sonymen bir­ge tarıhı-mádenı sanamyzdy kú­sheıter edik. Sol túpnusqadaǵy qazaq sózderiniń árqıly úlgi­lerin terip alyp, ár ǵasyrda mynandaı sóz­derimiz bolǵan, myna sózder myna dáýirge tıesili, mynadaı sózder sondaı kezeńderde qosy­lyp otyrǵan dep qazaq tiliniń tarıhı sózdigin jasasaq, tilimiz­diń damý evolıýsııasy da alaqan­daǵydaı kórinip turmas pa?

– Reseı ǵalymdary tildiń ta­rı­hı sózdigin jasaý isin ke­ńes­­tik kezde qolǵa alǵan eken ǵoı.

Onyń ústine, tilimizge qazirgi kúnderdiń ózinde kóptegen jańa sóz­der kirip jatyr. Kóne sóz­derimiz jańalanýda. HHI ǵa­syr­da mynandaı sózder kirdi dep ajy­ratyp aıta alamyz. Kórdiń be, «Qa­zaq tiliniń tarıhı sózdigi» shyq­paıynsha, biz qazaq tiliniń búkil bolmysyn ashyp kórsete almaımyz.

– Osy arada áńgimemiz áde­bıet aýylyna oıysa bastaǵan sııaqty.

Biraq qazirgi másele basqada. Búginde biz ádebıetti qalaı túsinýimiz kerek, qalaı zertteýimiz kerek? Ádebıettiń negizgi tabıǵı bolmysy qaıtkende ashylady? Bizdi tolǵandyratyn jaılar osy­­lar. Menińshe, ádebıetti tek ómir­diń aınasy dep qaramaý kerek. Ádebıet – avtordyń óz bol­my­syn, ózin tanytýdyń bir joly, quraly. Ár aqyn, ár jazý­shy, ár dramatýrgtiń jan syryn aqta­rýy, oryssha aıtqanda, samo­vy­rajenıesi.

Ahmet Baıtursynov: «Men kórkem ádebıetti ol shyǵarmanyń adam sezimine áseri qandaı – sonymen baǵalaımyn» degen eken. Áne, kórdińiz be, ıdeıalyq tur­ǵydan emes. Sonymen bir­ge, óz shyǵarmasynda avtor ózin ǵana emes, qoǵamda júrip jat­qan úrdisterdi, qoǵamnyń sana­syn, kórkemdik-estetıkalyq dáre­jesin, jalpy, áleýmettik jaǵ­daıyn sýrettemeı tura almaıdy. Sóıtip, solarǵa, bir jaǵynan, óziniń kózqarasyn bildiredi. Ekin­shi jaǵynan, qoǵamnyń ómirin, bolmysyn kórkem beıneleıdi.

– Joq. Qaı shyǵarmany alsaq ta, ondaǵy shyndyq ár avtordyń sýbektıvti kórýi, jeke pikir-paıymy dep bilemiz. Buryn áde­bıet pen óner týyndysy halyq­qa túsi­nikti bolýy kerek deıtin­biz. Durys. Ol talaptan áli de ta­ban aýdarmaımyz. Biraq, soǵan qa­ramastan, qazir ádebıetti túsine bilý qajettigi alǵa shyǵady.

– Onyń ústine, ásirese, jas­tar, kitap oqymaıtyn zamanǵa tap bolǵan joqpyz ba?

– Al endi halqymyzdyń eshqashan kónermeıtin, ýaqyt quzyryna quldyq urmaıtyn folklorymyz bar emes pe?

Kóne mádenıet degendi qa­laı túsinemiz? Oǵan qandaı janr­lar kiredi? Ol tanymdyq qyz­met atqardy ma? Turmystaǵy ádet-ǵuryptarymyzdy qalaı aı­­shyqtady? Mysaly, bala dúnıe­­ge kelgende mindetti túrde shilde­hana jasaldy. Onda jaqsy tilek, bata aıtylady. Án salynyp, kúı tartylady. Halyqtyń shyǵarmashylyǵy oryndalady. Ananyń sábıin áldılep terbetken besik jyry da solaı. Balam sondaı bolsynshy degen armanyn madaqtap aıtady. Munyń bári belgili bir yrymmen, jón-josyqpen atqarylyp, turmystyń, salt-sananyń bir bólshegi retinde kórinis tabady. Bireýdiń kisisi ólse de sol, kóńil aıtylady. Qaraly joqtaý. Al folklordy óner degenimizde onyń sezimge áser etetin este­tı­kalyq, tárbıelik sı­paty alǵa shyǵady. Osy jaǵyn osy tur­ǵydan tereńdeı zertteý búgin­niń de, keleshektiń de sharýasy.

– Dál osy baǵytta atqa­rýǵa tıisti bir úlken mindet – folk­lordyń ındeksin ıgerý. Ame­rı­kanyń Stıf Tompson degen ataqty folklorıst ǵalymy búkil álem folklorynyń taqyryptyq, sıýjettik motıvterine ındeks jasaǵan. Bir ókinishti jeri, sonyń ishinde qazaq folklory azyraq qamtylǵan. Biraq bizdiń ǵalymdarymyz osyny negizge ala otyryp endigi jerde qazaq folklorynyń halyqaralyq deńgeıdegi sıýjettik ındeksin jasaýymyzǵa ábden bolady. Fo­lklorymyzdy álemge tany­tý úshin, neǵurlym joǵary deń­geıge kóterilý úshin bul óte qat, qajet nárse. Tompson ın­dek­simen bezbendegende folk­lory­myzdyń álem boıynsha qaı deńgeıden kórinetindigi, álbette, ult rýhanııaty úshin asa mańyzdy kórsetkish bolmaq.

– Sonda, qoryta aıtqanda, bizdiń qoǵamdyq ǵylymdardyń erekshe mıssııasy nede dep oılaısyz?

Munyń bárin nege aıtyp otyrmyz? Sebebi, gýmanıtarlyq ǵylym óziniń jetistigimen de, kem­shi­ligimen de rýhanı ómirge áserin tıgizedi. О́ıtkeni, tarıhymyz bolsyn, ana tilimiz, ádebıet pen ónerimiz bolsyn – bulardyń bári rýhanı ómirdiń tiregi, ult diliniń ózegi. Eger bular durys bolmasa, bulardy zertteýimiz durys bolmasa ulttyń rýhanııaty jú­deıdi. Sondyqtan, osy jaǵyn álsi­retip almas úshin ulttyq qundy­lyq­tarymyzdy saqtap, saralap, qadirin arttyryp, ult­tyq ta­rıhymyzdy jańa ba­ǵytta zert­tep-zerdeleýimiz, ádebıe­timiz ben folklorymyzdy jańa­sha baǵamdaýymyz, baı tilimiz­diń múmkindikterin meılinshe keńeıtýimiz kerek-aq. Qazaqtyń rýhanı qazynasy sonda bereke­lene túspek. Osy rette ult rýha­nııaty gýmanıtarlyq ǵy­lym­nan tyń serpilis, batyl qadamdar, jańashyl jańǵyrýlar kútedi.

– Áńgimeńizge rahmet.