«Myńbasy» atanǵan Dýma depýtaty

Muraǵat derekterinde ja­zyl­ǵandaı, Tileýli Allaber­gen­uly aýqatty, baı otbasynan shyqqan. Dinı nanymǵa berik, alǵyr, tap­qyr adam bolǵan. Buǵan qosa keńpeıildiligi, meı­irimdiligi, jo­marttyǵy, je­tim-je­sirlerge qaı­­yrym­dy­lyǵy el arasyna keń ta­rap, halyq ara­synda qurmetke bó­­lenedi. Son­dyqtan halyq ony kók­ke kó­terip, Áziret Sultan ke­­­se­nesinde ótken kezek­ti aıt na­ma­zy kezinde oǵan «Myń­ba­sy» ata­ǵyn beredi.

Tileýli Myńbasynyń kózin kórgender ony orta boıly, qara­tory kelgen, ótkir kózdi jan edi dep sýretteıdi eken. Jú­rekti, alǵyr, sheshen, ár nár­seni aldyn ala boljaı bi­letin kóregen adam bolǵan de­se­di. Myńbasylyq oryn­ǵa da ózi­niń osyndaı se­giz qyr­ly, bir syrly ǵajap mi­ne­zi­men jet­se kerek. Osy qyz­me­tin, óziniń jeke baılyǵyn, áke­si Allabergen baıdan qalǵan qy­rýar mal-múlikti, jer-sýdy Tileý­li Myńbasy eldiń ıgi­line paıdalanǵan. Qalanyń ár jerinen kedeı-kepshik, ash-ja­­lańashtarǵa arnap ystyq ta­maq beretin arnaýly oryndar saldyrǵan. Qyzdar, balalar úshin arnaýly mektepter ashyp, mu­ǵalimderine kómek jasap, ja­laqy tólep turǵan. Tileýli Myń­basynyń osyndaı joǵary adam­ger­shiligi, parasattylyǵy halyq ara­synda onyń bedelin arttyra tús­ken. Ol kezde ár otbasyna min­detteletin tútinpul degen sa­­­lyq bolǵan. Sony tóleýge sha­­­­masy kelmegen otbasynyń qa­­­­ryz­yn qaladaǵy baılardyń moı­­nyna ilip, tólettirip otyrypty. Myńbasynyń jeke ba­sy­nyń qasıetin, ádildigine tán­ti bol­ǵan baılar da Tileýlini qur­met­tegendikten, aıtqanyn eki et­pegen.

Tileýli Myńbasynyń 1907 jyly Reseıdiń II Dýmasyna Syrdarııa ýálaıatynan depýtat bolyp saılanýyna da halyq arasyndaǵy osyndaı bıik bedeli áserin tıgizgen bolýy kerek. Bul máslıhatqa Túrkistannyń mańaıyndaǵy aımaqtardyń bol­ys-bıleri, baılary, zııaly aza­mattary jınalyp, Dýma de­pý­­­tattaryn zor daıyndyqpen qar­­s­y alyp, Tileýli Myńba­sy­nyń úıinde kúndiz-túni jıyn ót­kizedi. Osy jıynda Tileýli Myń­basynyń Dýmada sóıleıtin sózi, Dýma minberinen qoıatyn má­selesi pysyqtalady. Keıin Dý­mada sóılegen sózinde saýat­syz qazaq jastaryn ásker qa­ta­ryna shaqyrmaý, qazaq ba­la­­lary úshin mektepter ashý, qa­­zaq aýyldarynda emdeý me­k­e­melerin ashý, taǵy sol sııaq­ty halyq arasynda ózekti bo­lyp otyrǵan máselelerdi kó­­te­redi. Bir súısinerligi – Tileýli Myńbasynyń orta­ǵa sal­ǵan pikirleriniń alash­tyń ar­daq­ty azamattary Álı­han Bó­keı­han­nyń, Baqyt­jan Qara­taı­dyń oılarymen ush­ta­sa­tyny. Bas­taýysh sy­nyp­tyq qana bi­li­mi bar el aǵa­sy oı­la­ry­nyń qa­zaq­tyń Á.Bókeıhan sııaq­­­ty da­nyshpan uldarynyń ar­man-ti­legimen bir arnada to­ǵy­sýy Ti­leýli Myńbasynyń kó­ki­re­gi kúm­birlegen jan bolǵanyn ań­ǵar­tsa kerek.

Tileýli Myńbasy alpys jas­­ty alqymdaǵanda áıeli qaı­tys bo­lady. Bul áıelinen Ma­qan atty ul bala súıedi. Ma­qan Tileýliniń ózine tartyp, al­­ǵyr, batyr bolyp erjetedi. El arasynda onyń óje­ttigi, aqyl­dylyǵy jóninde áń­gimeler keń taraıdy. Biraq uly erterek qaıtys bolyp ketedi de, Tileýli Myńbasy kúıikke shy­­damaı aýrýǵa ushyraıdy. Keı­ingi áıelinen bir ul, bir qyz súı­­genimen, olardyń qyzyǵyn k­óre almaı kóz jumady. Ul men qy­z­­­dan taraǵan urpaq qazirgi kez­­de ósip-óngen úlken áýletke aı­­naldy.

Búgingi kúnge deıin nyspysy ǵana belgili bolyp kelgen qaı­­ratker Tileýli Myńbasyǵa q­a­­­tysty el aýzynda aıtylyp júr­gen áńgimelerdiń uzyn-yr­­ǵasy osyndaı. Táýelsiz el atan­ǵa­nymyzǵa shırek ǵasyr tolyp oty­r­ǵan búgingi kún bıi­ginen ót­ken tarıhymyzdy shol­ǵan kez­de jetken jetistikterimizge osyn­daı aıaýly aǵalarymyzdyń da si­ńir­gen eńbegi zor degen oı tú­ıe­­miz.

Tileýli Allabergenulynyń esimin ulyqtap, ótken tarıhy­myz­daǵy bizge beımálim tus­ta­ryn ashýda tarıh ǵylym­da­ry­nyń doktory, professor О́mir­zaq Ozǵanbaevtyń sińirgen eń­begi zor.

Osyndaı tynymsyz eńbegi ar­qyly urpaq sabaqtastyǵyn saq­­taýǵa úles qosyp jáne jas ur­paqtyń boıyna tarıhı-ta­nymdyq qundylyqtardy dary­tý baǵytynda atqarǵan ǵa­lym­darymyzdyń eńbegin ult ta­rı­hynyń naǵyz joq­taý­shy­lary dep tanýymyzǵa bolady.

Jeńisbek Máýlenqulov, Ońtústik Qazaqstan oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy