«Abylaı oryssha jyl esebi boıynsha 1713 jyldyń basynda týǵan»

Sońǵy ýaqytta baspasóz betterinde tarıhshylar men ǵalymdar tarapynan bıylǵy jyly Abylaı han­nyń 300 jyldyǵy nege toılanbaıdy degen pikirler oqtyn-oqtyn kóterile bastady. Conymen birge, zert­teýshiler arasynda Abylaıdyń týǵan jyly týraly ekiudaı (1711 nemese 1713 jyl) pikirlerge áli de túpkilikti baılam jasalmaı kele jatqany shyn­dyq. Bul oraıda, qazirgi ýaqytta Úkimet bir­qatar aby­laı­tanýshy ǵalymdardyń usynysyna súıe­nip, uly babamyzdyń 300 jyldyǵyn 2013 jyly atap ótý jóninde qaýly jobasyn ázirlep jatqanyn estidik. Sol sebepti, biz M.Qozybaev atyndaǵy Sol­tú­s­tik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń pro­fes­sory, «Abylaı han» ǵylymı-zertteý ortaly­ǵy­nyń jetekshisi Zarqyn Taıshybaıdyń osy taqy­ryp­ta jazylǵan maqalasyn jarııalaýdy jón sanadyq. Ústimizdegi 2011 jyl týǵan bette-aq, Abylaı hannyń 300 jyldyǵyn laıyqty atap ótý jóninde pikirler aıtyla bastady. Durys-aq, qoldaýǵa turarlyq. Halqymyz óziniń ataqty uldary men qyzdarynyń múshel toılaryn ár qaharmannyń ózine laıyq atap ótýdi ejelden ádetke aı­naldyrǵan. «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» ǵana emes, múshel ıesiniń halqy úshin jasaǵan eńbegin, artyna qaldyrǵan murasyn keń nasıhattaý úshin, ultymyzdyń rýhanı baılyǵyna jańa qazynalar qosý úshin toılaımyz. Osydan 15 jyl buryn Abaıdyń týǵanyna 150 jyl tolýyn halyqaralyq deńgeıde atap óttik. Oǵan memleket tarapynan kóńil bólinip, bes jyl daıyndaldyq. Ǵy­lymdaǵy, ádebıet pen kórkemónerdegi Abaı beınesi meılinshe molyqty. Endi, mine, eki jarym ǵasyrdan beri esimi erliktiń, táýelsizdiktiń, halqyna shyn berilgendiktiń bala­masyna aınalǵan, ańyz-ápsana qaharmany ǵana emes, qıyn-qystalańda qazaq qaýymy atyna sıynyp, áýlıege aınalǵan Abylaı hannyń da 300 jyldyq múshel toıy kelip qalypty. Uly hannyń týǵan, qaza bolǵan jyldary týraly hattalyp, saqtalyp qalǵan naqty qujat áli qolǵa túsken joq. Sonda da, janama maǵlumattar arqyly múmkindiginshe shyndyqqa jaqyndap, nanymdy tujyrym ja­saýǵa jeteleıtin derekter barshylyq. Qazaq tarıhynda Abylaıdyń týǵan jyly týraly keıinde qalyptasqan 1711 jyly, 1713 jyly degen eki pikir bar. Ekeýi de negizsiz emes, biraq, naq­tylaı túsýdi kerek etedi. Demek, ekeýin salystyra otyryp, qolda bar derekterdi qaıta qarap kórsek, Abylaı qazaq kúntizbesi boıynsha 1712 jyldyń aıaǵynda, oryssha jyl esebi boıynsha 1713 jyldyń ba­synda týǵan jáne 1780 jyldyń kúzinde qaıtys bolǵanyn ań­daımyz. Dálel qandaı? Zertteýshilerdiń súıe­netini Ýálı sultannyń hatyn­daǵy: «Ákem, Abylaı 69-ǵa qaraǵan ja­synda ómirden ótti», degen sózder. Bul arada myna sóılemdi qaǵazǵa túsirgen Ýálı sultan emes, árıne, onyń hatshysy. Orys tiline aýdarǵanda, qazaqsha «alpys toǵyzǵa qaraǵan jasynda» degen tirkestiń maǵynasy «alpys segiz jasta» bolyp shyǵady. Jáne de bul jas qazaqtyń jyl qaıyrý esebimen mólsherlengenin eske alaıyq. Birinshi, múshel, on úsh jas, odan keıingileri on eki jyldan kelip otyrady. Sonda Abylaı tolyq 5 múshel jáne 7 jyl ómir súrgen. 1781 jylǵy 27 qańtarda Abylaı hannyń hatshysy Jaǵda Osmanov Orynbor keńsesine kelip, qazaq hanynyń jaǵdaıy týraly bergen málimetinde mynalar bar: «Abylaı óziniń balalaryn, eldiń bıleri men basty adamdaryn jınap, qazaq jasaqtaryn shaqyrtyp, qyrǵyzdardy shaýyp, ózine qaratpaq boldy. Sóıtti de, 1779 jyldyń kókteminde qalyń qolmen (keıbireýler 12 myń dep aıtady) attanyp ketti. Dál osy kezde qasyna 12 adam qosyp berip, óziniń uly Syzdyq sultandy qytaı patshasyna jóneltti. Ondaǵysy – Qytaımen jasasqan burynǵy kelisim boıyn­sha, eki jaq tórt jylda bir márte elshi jiberisip, amandyq-saýlyq bilip turýshy edi. Sol Syzdyq sultan arqyly Qytaı patshasyna qytaı tilinde hat jazyp, qyrǵyzdardy baǵyndyrýǵa kómekke ásker surady. Abylaı hannyń Ordasynda qytaısha saýatty qalmaq hatshysy bolatyn...». Elshiler sol ketkennen 1780 jylǵy qazanǵa deıin... oralǵan joq. Jaǵda hatshy 1780 jylǵy qazanda Abylaı ordasynan Orynborǵa attanyp ketedi. Ol han Ordasynan Petropavlǵa keterden on bes kún buryn, 1780 jylǵy 25 qyrkúıek sha­masynda Kókshetaýǵa «Abylaı hannyń qasynan (ońtús­tikten) onyń uldary Shyńǵys sultan men Esim sultan, Dat batyr bastaǵan biraz adamdar kelgen». Túrkistannan Kókshetaýǵa deıin salt atpen keminde bir aptalyq jol ekendigin eskersek, Abylaı han 1780 jylǵy 19-20 qyrkúıekte tiri. Olar hannyń joryqtaǵy jeńisterin aıtqan. Keler kóktemde, ıaǵnı, «1781 jyldyń basynda Abylaı sultan Kók­shetaýdaǵy ordasyna qaıtyp keledi» degen. (Reseı ımperııasy syrtqy saıasatynyń muraǵaty. 122/3-qor, 1779-1780 jyldar, 1-is, 75-77 syrt. par.; Jarııalanǵan: «Istorııa Kazahstana v rýsskıh ıstochnıkah HV?-?? ??????. I-HH vekov». VI-tom. A. 2007. S.139-145.). Petropavl bekinisiniń komendanty S.V.Sýmarokov óziniń bastyǵy general N.G.Ogarevke Abylaı hannyń qazasy týraly mynadaı ótinish aıtady: «1781 jylǵy 9 aqpanda Abylaı han óldi dep habar­laǵan ekensiz. Shynynda dál osylaı ma, Qulybek batyrdy sha­qyrtyp alyp, bilip berińiz, anyq-qanyǵyna jetý – biz úshin óte qajet. Barlyq kúsh-jigerińizdi salyp, Qulybek batyrdy Abylaıdyń ólgen jerine jiberip alyńyz. Aby­laıdyń ólgeni ras pa, neden ólgenin anyqtasyn. Qulybek kisi jiberemin dese, jol shyǵynyn tolyq óteımiz, oǵan qam jemesin». (Omby oblystyq memlekettik muraǵaty. 1-qor, 1-tizbe, 226-is, 52-par. Buryn jarııa­lan­baǵan.). Bul hannyń ólimi týraly alǵashqy habar, hattalǵan ázirshe tuńǵysh qujat. Hannyń hatshysy Jaǵdanyń 27 qańtarda Orynborǵa aıtyp barǵanyn jazdyq. Jáne ol Abylaı hannyń qazasyn estimegen, byltyrǵy qazan aıynda Kókshetaýdan shyǵyp, Jaıyq boıyna qaraı kelgen. *** Sonymen, 2013 jyly máresine jetýge tıisti Abylaı hannyń 300 jyldyq músheline úsh jylymyzdy atap, jan-jaqty daıyndyq sharalaryn qazirden bastap ketken jón bolar edi. Uly hannyń ómiri men qyzmeti týraly dáıekti zertteýler júrgizip, nátıjesin jarııa etý qajet. Elbasymyz N.Nazarbaev aıtpaqshy: «...este joq eski zamandardan eles izdep, qaıdaǵy joqty qaýzaǵannan góri, Abylaı taqyryby ol týraly ańyzdy órshitý úshin emes, táýelsizdik úshin kúres­ken tarıhı tulǵanyń ómirinen taǵylym órbitý úshin qa­jet». Abylaıtanýdyń ǵylym retinde bir júıege kelip, salıqaly túrde qalyptasatyn kezi týdy. Osy rette oı bólisý turǵysynda keıbir usynystardy ortaǵa salýdyń reti kelip turǵandaı. Abylaıdyń tarıhy qazaq tarıhynyń, qazaq tarıhy álemdik tarıhtyń ajyramas bólshegi retinde qaras­tyrylǵany durys bolar edi. HVIII ǵasyrdaǵy búkil álem­dik jer bólisi, ımperııalardyń paıda bolýy jáne olardyń ǵalamshardy bóliske sala otyryp, ózara básekege túsýi qazaq dalasyn aınalyp óte almaǵan. Buryn alańsyz kóship-qonyp, tirshiligin jasap jatqan qazaq halqy da osynaý uly ózgeristerge beıimdelip, táýelsizdigin saqtap, jer betinen quryp ketpeýdiń jolyn izdeýi kerek edi. HVIII ǵasyr qazaq tarıhynyń qaıshylyqqa toly asa mańyzdy kezeńi ekenine daý joq. Qazaqtyń uly oıshyly Muhtar Áýezov dál baǵala­ǵandaı, álemdegi tirshilik ataýlyny topan sýynan saqtap qalǵan Nuh paıǵambardaı, qazaqqa kemel oıly, qudyretti kúsh ıesi kósem kerek edi. Qazaqtyń baqytyna qaraı tarıh ondaı tulǵany týǵyzdy. Ol – Abylaı sultan bolatyn. Halqymyz Abylaıdyń esimin umytqan joq, Táýelsizdik alǵan sońǵy 20 jylda Abylaı aty asqaqtap, otan­súı­gishtiktiń, kemeńgerliktiń, erliktiń, kerek deseńiz, sarabdal ustamdylyqtyń óskeleń sımvoly retinde tanylyp, nasıhattalyp keledi. Abylaı hannyń aldaǵy múshel toıyna daıyndyq ús­tinde onyń urpaqtary uly babasynyń ómiri men qyzmetin týǵan halqynyń etene tarıhymen tyǵyz sabaqtastyra otyryp, zertteýge den qoıady. Árbir tarıhı tulǵanyń, onyń ishinde ózimizdiń qazaq saltynda, sońynan aıtylatyn alyp-qashpa, keraǵar pikirler, josyqsyz baılamdar bola­tyny da ras. Abylaıtanýdyń balań shaǵynda ushqary aıtylyp, jazylyp ketken, keıin daýsyz aqıqatqa retinde qabyldanyp kele jatqan paıymdaýlar barshylyq. Qazaq­standyq tarıh ǵy­lymynyń qazirgi deńgeıine laıyq neǵur­lym shyndyq turǵysynda tereń zerttep, baıypty tujy­rymdar jasaý arqyly Abylaı tóńireginde kómeski qalǵan, kúdik týǵyzatyn jaǵdaılardy ashyp, aldaǵy urpaqtarǵa Abylaıdyń beınesin aqıqat túrinde berýge umtylatyn kez jetti. Kórshi memleketterdiń muraǵat­tarynda, ásirese, mysaly, Reseıde Ábilqaıyr hannan keıin, esimi men isi týraly aqpar kóp kezdesetin qaıratker Abylaı ekenin moıyndaı otyryp, sol mol derekterdi áli de jan-jaqty ıgerý qajet. Abylaıtanýdyń qazirgi jaǵdaıyna kóz jibersek, ǵu­lama Álkeı Marǵulannyń: «Aqyndy aıtsaq, Abaıǵa, ba­tyr­dy aıtsaq, Abylaıǵa aparyp tiremeı toqtamaıtyn qazaǵym-aı, batyr bitkenniń bári Abylaıdyń tóńireginde júredi», degenin bir kezde óz qulaǵymyzben estigenbiz. Osy sózdiń astarynda kóp mán jatyr. «Kisige qarap sóz alma, sózine qarap kisini al» (Abaı). Búgingi ustanym, abylaı­tanýdyń qubylasy osy bolýǵa tıis. Ony maqtamaıyq, aqtamaıyq, dattamaıyq ta! Abylaıdyń aldyndaǵy oqıǵalar men qubylystardy, Abylaıdyń zamany men óz isterin jáne Abylaıdan keıingi kezeńderdegi qazaq tarıhyn baıypty baǵamdap, salystyra saralap shyqsaq, Abylaıdyń tulǵasy búkil bolmysymen, barymen de, joǵymen de aldymyzdan shyǵa keledi. Abylaı – bizdiń zamandasymyz. Ult tarıhynyń ǵasyr­larǵa ulasqan uly kóshinde Abylaısyz ótken 230 jyl onsha uzaq ýaqyt emes. Tipti, myna bir ǵajapty qarańyz: qazirgi jaǵdaıda, bir formasııadan ekinshi formasııaǵa qa­dam basyp, tolyq táýelsizdikke ıe bolǵan ótpeli kezeńdegi qa­zaq qoǵamynyń qalpy men talpynystary Abylaı bas­taǵan, Abylaı arman etken dáýirmen úndes, tipti uqsas. Myna álemdik jahandaný jaǵdaıynda ulttyń birligin saqtap, Eýrazııa qurlyǵyndaǵy basqa kórshilerimen jara­syp, solarmen terezesi teń memlekettiń shańyraǵyn kóte­rip, irgesin bekitý bizdiń úlesimizge tıip otyr. Osy oraıda Abylaı hannyń bastaýshy, baǵyttaýshy, ultty uly maqsat­tarǵa uıystyrýshy kemeńgerligi HHI ǵasyrdaǵy urpaq­taryna úlgi bolǵandaı. Sondyqtan, Abylaıdy zertteý onyń zamanyna saı aldyna qoıǵan mindetterdi kóregen­dikpen sheshý ónegesin taldap qaraý, búgingi damý úrdisimen sabaqtastyra baǵalaý qajet dep oılaımyz. Bul turǵyda saqtyqpen qaraıtyn bir jaǵdaı bar sııaqty. Abylaı han týraly estigenin, kórgen bilgenin jazyp qalǵysy keletinder az emes, tipti, tarıhı tulǵaǵa qyzyǵa qaraý turǵysynda, bul talaptanýlar zańdy kórinýi de múmkin. Son­dyqtan, baspasóz betinde Abylaı jáne abylaıtaný máseleleri boıynsha aıtylmaq oı-pikirlerdiń ǵylymı-tanymdyq qunyna nazar aýdarý qajet. Já, buryn ańyz-ápsana, áńgime-dastan túrinde taralyp ketken kóp áńgime boldy. Áli de bar. Tipti, kesheli-búginniń ózinde Abylaı esimine qatysty keıbir jeke derekterdiń tal­ǵamsyz qoldanysqa túsip, shıkili-pisili maqala túrinde shyǵyp jatýy ókinishti. Mundaı josyqsyz jaǵdaı­larǵa jol bermes úshin, baspa, baspasóz basyndaǵy azamat­tardyń neǵurlym jaýapty bolǵany, qajet dese mamandardyń sarabynan ótkizip alyp qana jaryqqa shyǵarǵany durys bolar edi. «Alla degen sóz jeńil, Allaǵa aýyz jol emes», dep uly Abaı eskertken edi ǵoı. Árıne, bul salys­tyrýymyz sonsha oryndy bola qoımasa da, Abylaı jónin­de aıtqanda, jazǵanda jeńil-jelpi áýezege aınaldyrmaı saýatty, ǵylymı negizderi baısaldy maqalalardy kórgimiz keledi. Zarqyn TAIShYBAI, M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń professory, «Abylaı han» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi.