2017 jylǵy 9 sáýirde Úndistannyń 9 shtatynda parlament saılaýyn ótkizý josparlanǵan edi. Alaıda, bul kúni Djammý men Kashmır shtatynda jappaı tártipsizdikter boldy. Daýys berýden bas tartyp, úkimetke boıkot jarııalaǵan narazy toptar onnan astam saılaý ýchaskesin qıratyp, ekeýin órtep jiberdi. Tártipsizdik saldarynan segiz adam qaza tapty. Ondaǵan adam túrli jaraqatpen aýrýhanaǵa tústi, júzdegeni qamaýǵa alyndy.
Osylaısha, shtatta saılaý ótpeı qaldy. Ashylǵan myń jarym ýchaskege daýys berýshilerdiń 7 paıyzy ǵana keldi.
Djammý men Kashmır – Úndistandaǵy halyqtyń basym bóligi musylmandardy quraıtyn jalǵyz shtat. Mundaǵy ahýal birneshe aı boıy shıelenisip tur. Byltyr 8 shildede eldiń qaýipsizdik kúshteri «Hızb ýl-Mýdjahıdın» separatıstik toby jetekshileriniń biri Býrhan Mýzaffar Vanıdi óltirgen bolatyn. О́ńirdegi jappaı narazylyq aksııalary sol kezden bastaldy. Sondaı-aq bul jerde quqyq qorǵaýshylar men separatıstik toptar arasynda qaqtyǵystar jıi bolady.
Brıtanııanyń bodandyǵynda bolǵan Úndistan 1947 jyly eki bólikke bólindi. Basym kópshiligi musylmandardan turatyn óńirler bólek el – Pákistan bolyp quryldy. Musylmandardyń Pákistanǵa, al úndiler men sıkhterdiń Úndistanǵa jappaı kóshýi kezinde qaqtyǵystar jıiledi. Shekara bólisý qıynǵa soqty. Júzdegen myń adam qaza boldy, 12 mıllıonnan astamy baspanasyz qaldy. Musylmandardyń basym bóligi Pákistanǵa qonys aýdarǵanymen, bir bóligi týǵan jerlerinde qalýdy jón kórdi.
Sońǵy jyldarǵa deıin Úndistan bıliginiń musylmandarmen qarym-qatynasy jaqsy bolatyn. Budan buryn, kóp ýaqyt bılik basynda bolǵan Úndistan ulttyq kongresi partııasy musylman óńirimen ortaq kelisim taýyp kelgen. Olar zaıyrlylyq ıdeologııasy men dinge bólinbeıtin jalpyúndistandyq biregeılik qaǵıdasyna súıendi. ÚUK úkimeti musylmandardyń da úndiler, hrıstandar men býddıster sekildi respýblıka azamattary ekendigin kórsetý úshin barynsha tyrysty. Islam dini ókilderi úsh ret Úndistan prezıdenti bolyp saılandy. Musylmandar mınıstr laýazymdaryna da jıi taǵaıyndalyp otyrdy.
Alaıda, jergilikti úndiler musylmandarǵa qarsy jıi búlik shyǵaratyn. Olardyń eń irisi Úndistannyń batysyndaǵy Gýdjarat shtatynda 2002 jyly boldy. Úndi ultshyldary musylmandarǵa din qyzmetshileri otyrǵan poıyzdy órtedi degen aıyp taǵyp, olardy jappaı soqqyǵa jyqty. Qaqtyǵys saldarynan 2 myńǵa jýyq adam qaza tapty.
2011 jylǵy halyq sanaǵynan keıin Úndistan úkimeti onyń nátıjesin keshiktirip jarııalady. Sol kezde «bılik málimetterdi ádeıi jasyrýda, sebebi musylmandar Úndistan halqynyń besten bir bóligin qurap otyr, taıaý ýaqytta basyp alady» degen qaýeset tarady. Budan keıin musylmandarǵa qarsy pikir bildirýshiler kóptegen shtattarda boı kótere bastady.
2014 jylǵy saılaýda Úndistan halyqtyq partııasy bılik basyna keldi. Oǵan elde qalyptasqan musylmandarǵa qarsy ahýal óz áserin tıgizdi. Partııanyń lıderi Narendra Modı saılaýaldy naýqanda ultshyldyq saryndaǵy urandardy belsendi paıdalandy.
Búginde musylmandar úshin alańdaýshylyq týdyratyn máseleler jetkilikti. Qazirgi bılik kezinde ózderin emin-erkin sezinetin úndi radıkaldary joǵary minbelerden jıi musylmandardy qaralaıdy. Osylaısha, úndilerdiń ońshyl radıkaldy «Shıv Sena» ulttyq partııasynyń ıdeology, parlament múshesi Sandjaı Raýt musylmandardy daýys berý quqyǵynan aıyrýdy usyndy.
Mundaı sıpattaǵy usynystar kóp aıtylǵanymen, is júzinde Úndistandaǵy jaǵdaı turaqty deýge bolady. Narendra Modıdiń bılikte otyrǵan úsh jyly ishinde birde-bir iri búlik tirkelgen joq. Sońǵy saýalnamalar nátıjesi Úndistandaǵy musylman qaýymynyń ekige bólingenin kórsetedi. Bir bóligi Narendra Modı men onyń úkimetine qarsy bolyp, Úndistan ulttyq kongresiniń bılikke oralýyn qalasa, ekinshi bóligi ony belsendi túrde qoldap jatyr. Olar qazirgi premer-mınıstr Úndistannyń barlyq turǵyndaryna birdeı jaǵdaı jasap, eldiń gúldenýine yqpal etedi dep senedi.
Daıyndaǵan Aıdar О́RISBAEV,
«Egemen Qazaqstan».