Taǵylym

О́tken kúnde belgi joq jeıdi. Olaı bolsa, osydan jarty ǵasyr burynǵy basyńnan ótken keıbir dúnıeler nege umytyl­maıdy? Iá, ol kezde kúsh-qýa­tymyz taý qoparardaı kórine­in, arman-múddemiz asqaq, bıik bolatyn. Jas bolatynbyz. Sondyqtan da shyǵar. Shalǵaıda jatqan eldi mekenge anda-sanda bas tiregen oblystyq, respýblıkalyq deń­geıdegi jýrnalıst, jazarman qaýymǵa qyzyǵa qaraıtynbyz. Aıtqan áńgimelerin uıyp tyń­dap, sóz saptasyna, minez-qul­qyna, júris-tu­rysyna kóńil bóletinbiz. Elikteıtinbiz, solar sııaqty bas­pasóz betinen jıi kórin­gimiz kelip, habar-oshar ja­za­tynbyz. Sóı­tip, birte-birte jergilikti gazet­terdiń shtattan tys tilshisine aınalyp, onyń turaqty avtor­lary­nyń qataryna qosyldyq. Bizdiń aqparat keńistiginen kórinýimiz osylaı bastalǵan. Baspasóz salasyna pálenbaı jyl ómirin arnap, ystyq-sýy­ǵy­na kónip, bul kásiptiń jaq­sylyq-jamandyǵyn, aýyrtpa­lyǵyn bólise bilgen, ot-kóri­gin­de pisip-shyńdalǵan kásipqoı jýrnalısterdiń qaısysynan bolsa da taǵylym alyp, ıgi sharapatyn kórgenimiz shyn. Deı tursaq ta, bulardyń ishinen eki adamdy Ásekeń – jazýshy-jýr­nalıst, maıdanger Ásken Nábıev – pen belgili jýrnalıst Orekeń – Oraq Smaǵulov – aǵalarymdy erekshe atap ótkim keledi. Aqmola oblysynyń sonaý teriskeıindegi Aqsý rýdnıginde qonys tepken «Sovetskaıa» dep ata­la­tyn kóshede negizinen Ke­reı­diń Kúrsary tarmaǵynan ór­bıtin bir-birimen atalas, týys-jekjattar ornalasqandyqtan qa­zaqtar ony «Báısúgir» aýyly deı­tin. Ásekeńniń ákesiniń, aǵa­larynyń úı-ishterimen kórshi tur­dyq. Sondyqtan bolar, jazý­shy aǵamyz Aqsýǵa birde redaksııa tapsyrmasymen, keıde jeke sharýasymen kele qalsa: «Ǵazız aǵaıǵa sálem bereıin», dep bizdiń úıge únemi kirip shyǵatyn. Árıne, másele aǵaıynshyl, týys­shyldyqta ǵana emes. Me­niń gazetke shyqqan birli-jarym habar-osharymdy baıqap: «Redaksııamen baılanysyńdy úzbe, jazyp tur, kómek kerek bolsa aıt, uıalma», dep qoldap, qol­pash­tap, aqyl-keńesin berip ja­ta­tyn. Birde ol gazet taratý naý­qanymen kelgende janyn­daǵy joldasyn: «Sosıalıstik Qazaq­stan» gazetinen. Oraqbaı Sma­ǵulov» – dep tanystyrdy. Elimizdiń bas gazeti – «Sosıalıstik Qazaqstannyń» Aqmola oblysyndaǵy arnaýly ókili retinde osy jaýapty qyzmetti min­siz atqarǵan aǵamyzdyń ár­túrli taqyrypqa jazǵan súbeli materıaldarynan oqýshylar qu­laǵdar edi. Onyń oryndy, dá­leldi jazǵan keıbir syn maqa­lalary ólkelik, oblystyq partııa komıtetteriniń bıýro máji­lis­terinde talqylanyp, tıisti qorytyndy jasalyp, jurtshy­lyqty eleń etkizip jatatyn. Mine, osyndaı maıtalman ga­zet qyzmetkeriniń bizdiń jaqta issaparda júrgende onymen birneshe kezdesýdiń reti túsken. Munyń ózi men sııaqty jýrnalıst bolamyn, gazetke baramyn dep talpynyp júrgen adam úshin úlken mektep bolǵanyn jasyra almaımyn. Orekeńniń kerek-aý degen kisilermen kezdesip, qalaı áńgime-suhbat qurǵanyna kýá boldyq. Tıisti qujattar men derekterdi múmkindiginshe molyraq jınap, muny qalaı paıdalanýǵa bola­tyn­dyǵyn suryptap, qalaı anyq­taıtyndyǵyn baıqadyq. Tolyp jatqan ártúrli aqparatqa durys baǵasyn bere bilýi, sosyn munyń bárin qorytyp, qalaı bir júıege túsiretindigin keıin gazetten oqydyq. Jýrnalıst aǵa­myzdyń qımyl-áreketine úńilip, qajetti degen kóp nárseni kóńilge túıdik, sabaq aldyq. Osyǵan oraı kásipqoı jazarman men jergilikti tilshiniń ara qatynasy týraly bir mysal keltirýdiń reti kelip tur. Aqsý rýdnıgi komsomol uıy­my­nyń sekretarlyǵyna qatary­nan eki dúrkin saılanbastan bu­ryn bes jyl ken karerinde elektrshi bolyp istegendikten ká­sip­oryndaǵy jumys barysynan habarym bar bolatyn. Qoǵamdyq tilshi retinde óndiris oshaǵynda qol jetken tabystardy, eńbek ozattarynyń ónegeli isterimen qatar oryn alǵan kemshilikterdi de gazetke jazyp turatynmyn. Birde tehnıka qaýipsizdigi ere­je­leri­niń qatań saqtalma­ǵan­dyǵynan jáne basshy ınjener-tehnık qyzmetkerleriniń oralym­syzdyǵynan karerde tehnogendik apatqa jol berildi, tehnıkalyq qural-jabdyqtar ken ornyndaǵy zaboıda sý astynda qaldy, sharýa­shylyq kóp shyǵynǵa batty. О́n­diriste qalyptasqan osyndaı tó­ten­she jaǵdaı týraly Orekeńmen aqyldasyp edim, Aqmoladan ádeıi keldi. Bolǵan jaǵdaıdy kózimen kórdi, mamandarmen, basshylar­men kezdesti. Máseleniń mánisine úńildi. Sóıtip, meniń «Jaýapkershilik qaıda?» degen materıa­lym­nyń «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde (31.08.1963) jaryq kórýi­ne muryndyq boldy. Jolymbet ónerkásip-óndiris­tik partııa komıtetiniń sekretary S. Krasnostanovtyń redaksııaǵa jibergen jaýabynda: A.Kákenov jazǵan syn maqalany arnaıy tal­qyladyq, avtor «ken kareriniń jumysynda eleýli kemshilikter oryn alyp otyrǵandyǵyn durys kórsetken. Tekserýde gazette kór­setilgen faktiler anyqtal­dy», dep jazdy. Sekretar joldas mundaı berekesizdikke jol bergen basshylardyń aty-jónin tústep, ákimshilik jazaǵa ushyraǵandyǵyn aıta kelip, «oryn alǵan kemshilikterdi aldaǵy ýaqytta boldyrmaý úshin naqty sharalar belgilendi», – dep habarlady («Sosıalıstik Qazaqstan», 28.11.1963). * * * Tyń ıgerý naýqanyn qarqyn­dy júrgizeıik degen jeleýmen eli­mizdiń batys óńirlerinen Sa­ry­arqa jerine adam kóshi eshelon-eshelonmen tolassyz aǵyldy. Aýyl sharýashylyq kesheniniń, ónerkásip óndirisiniń, qurylys ýchaskeleriniń, basqarý apparat­tary­nyń tutqaly oryndaryna ortalyq jibergen kadrlar jaı­ǵasyp, jergilikti mamandar qyz­metinen yǵystyrylyp, shettetilip jatty. Mundaı ımperııalyq saıasattyń el ishindegi áleýmettik jaǵdaıdyń shıelenise túsýine áser etkendigi sózsiz. Aıtalyq, sol kezde páter bólý máselesi ýshyǵyp, ádiletsizdik beleń ala bastaıdy. Jańadan ashylǵan kásiporyndar men mekemelerge aýyldan kelgen qazaqtar jumysqa ornalasady, qaladan úı alamyz dep úmittenedi. Biraq jaıly qonysqa qoly jetpegen olar bala-shaǵalaryn shubyr­typ, qymbatqa páter jaldaıdy nemese qala shetindegi lashyq­tarda turyp, kún keshedi. Qalada jańa úıler salynyp jatsa da olarǵa mundaı jaqsylyqtyń aýyly kórine qoımaıdy. Mine, osyǵan baılanysty Oraqbaı aǵa Smaǵulov endi Aqmoladaǵy kezek boıynsha úı berý men bólýdiń naqty jaǵ­daıyn jan-jaqty zerttep, «Aq­moladaǵy talapaı» degen feleton jazady. «Sosıalıstik Qa­zaq­stannyń» syny qoǵamda to­synnan jaryl­ǵan bomba sııaq­ty áser etedi. Jurt bir-biri­nen estip, feleton shyqqan gazet nómirin dúńgirshekten izdep júrip sa­typ alady. Mu­ny estip-sezgen ártúrli mekemeler men uıymdar materıaldy qolma-qol aýdartyp, onyń maz­muny Qazaqstannyń soltústik bes oblysyna jaıǵasqan ólke aýmaǵyna tez taraıdy. Feleton partııa, sovet uıymdarynyń jınalystarynda arnaıy talqyǵa túsip, kezekpen úı bólý tártibin buzǵan laýa­zym­dy sheneýnikterge sógis ja­rııalanyp, orynsyz zardap shekken jazyqsyz jandardyń birsy­pyrasy ózderine tıisti páter­lerin ıemdenedi. Osyǵan oraı qoǵamdaǵy eń ótkir áleýmettik máselege janashyrlyq bildirip, ony baspasózde jarııalap, aqı­qat týyn asqaqtata bilgen jýrnalıst Oraqbaı Smaǵulovtyń ózi de, ony baıtaq elge habar­laǵan «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń de abyroı-bedeli el ishinde aspandaı túskeni sózsiz. Ony aıtasyz, bul feleton­nyń jańǵyryǵy shet elge jetken. Olaı deıtinimiz, Reıter men Bı-bı-sı agenttigi osy materıal jóninde aqpar taratyp, habar­dyń redaksııalyq ańdatpasynda onyń avtory «Sosıalıstik Qa­zaq­stan» gazetiniń menshikti tilshisi, belgili qazaq jýrnalısi» dep jazǵan. Orekeń muny bilmeıdi. Solaı bola tursa da bir kúni memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń jergilikti basqar­ma­syna shaqyrylady. – Smaǵulov joldas, fele­tondy bizge qarsy shet elderdiń Reıter men Bı-bı-sı sııaqty agenttikterine nege berdińiz? Qandaı maqsatpen? Buǵan kim kómektesti? Muny óz erkińizben istedińiz be, álde bireý májúbir­ledi me? Kim-kimdermen baıla­nys jasadyńyz?.. Orekeńniń óńi túgil, túsine enbeıtin suraqtar. Jýrnalıst aǵamyz budan beıhabar bolsa, ne aıtýshy edi? Keıin buǵan tergeýshiniń ózi­niń de kózi jetken. * * * Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi Oraqbaı Smaǵulov aǵa­myz barlyq ǵumyryn qazaq bas­pasózine arnady. 1950 jyldyń 1 aqpanynda «Sosıalıstik Qa­zaq­stan» gazetiniń tabaldy­ry­ǵyn ımene attaǵan ol osy qara shańyraqta tapjylmastan taba­ny kúrekteı jıyrma bes jyl istedi. Eńbek jolyn ádebı qyzmetkirlikten bastap menshikti tilshi, bólim meńgerýshisi qyzmetterin atqardy, redkollegııa múshesi boldy. Sodan soń 1975 jyldan zeınetke shyq­qanǵa deıin «Qazaqstan kommýnısi» (qazirgi «Aqıqat») jýr­nalynda bólim basqardy. Zeınetker bola júrip, QazMÝ-de biraz ýaqyt dáris berdi. Qazir Oraqbaı aǵamyz ara­myz­da joq. Solaı bolsa da, qazaq baspasózin órkendetýge eleýli úles qosqan maıtalman jýr­nalıstiń asyl beınesin keıingi urpaǵy umytpaıdy, árda­ıym esinde saqtaıdy dep oı­laımyz. Amantaı KÁKEN. Astana.