«Shattyq syılar shıpaly sý» – memlekettik mańyzdy qanatqaqty joba

«Kókshetaýmıneraldysýlary» AQ bıyl óziniń 20 jyldyǵyn atap ótedi. Qazaqstan Táýelsizdiginiń tól qurdasy ári soltústik óńirdegi sýsyn ındýstrııasynyń qarlyǵashy sanalatyn zamanaýı kásiporyn qazirgi tańda Kókshetaý qalasy boıynsha salyq túsiminiń 40 paıyzyn, respýblıkamyzdaǵy alkogoldi óndiris salyǵynyń 35 paıyzyn qamtamasyz etýde. Áleýmettik baǵdar ustanatyn seriktestik 1500 adamǵa turaqty nápaqa kózin ashýmen qatar, qýatty da salamatty qoǵam ornatý, adamdardyń ómir capasyn jaqsartý mindetin abyroıly paryz sanaıdy. Bul oraıda talaı báıgeniń tórinen kóringen ónegeli isterden taratyp kóp áńgime aıtýǵa bolatyn edi. Biraq, biz «Balalarǵa shattyq syılar shıpaly sý» atalatyn qanatqaqty joba jaıly oı qozǵaýdy jón kórdik. Aksıonerlik qoǵam 2009 jyldan bastap «Balalarǵa shat­tyq syılar shıpaly sý» atala­tyn áleýmettik mańyzdy qanat­qaqty joba sheńberinde Astana qalasynyń mektepteri men balalar baqshalaryna bıogendi «Turan» aýyz sýyn jetkizýde. О́ziniń fızıologııalyq tolyq­qan­dylyǵymen erekshelenetin «jan­dy sý» adam densaýlyǵyna oń yqpal etetindikten, jobanyń oqý oryndarymen baılanys­ty­rylýy memlekettik mańyzdy másele bolyp sanalady. Bul Elbasy N.Nazarbaevtyń «Bola­shaqtyń irgesin birge qalaı­myz!» Joldaýyndaǵy «Ult saý­lyǵyna» qatysty basymdyq­tar­dyń biri. – Kókshetaýda otyryp ju­mysty Astanadan bastaýy­myz­dyń negizgi sebebi, Elorda - ja­sampazdyq pen jaqsy isterdiń jarshysy. Umtylystarymyz ben izdenisterimiz de bas qala­myz­dan órbip, óńirlerimizdi qoz­ǵa­lysqa túsirýde. Muny kom­mer­sııalyq múddemen shekteýge bolmaıdy, – deıdi QR Mıneral­dy resýrstar akademııasynyń kor­respondent-múshesi, «Kókshe­taý­mıneraldysýlary» AQ ǵylymı jumystar jónin­degi vıse-prezıdenti Evgenıı Pıatov. Sondaı-aq, biz ujymdy tol­ǵa­nysqa túsirgen myna bir mysaldyń kókeıdegi oıdy jedeldetip jibergenin de bilemiz. Osydan eki jyl buryn Astana qalasyndaǵy aýrýhanalardyń birinde bir jastaǵy sábıdiń ómi­rin saqtap qalý úshin hırýr­gııalyq ota jasaý qajet bolady. Biraq, onyń qanyndaǵy gemoglo­bınniń tapshylyǵynan dáriger­ler buǵan kirise almaǵan. Dári-dármek pen medısınalyq qural­dar erıtrosıt quramyn­daǵy ty­nystyq pıgmentti shuǵyl kó­terýge múmkindik bermedi. Daǵ­darys sátinde konsılıým múshe­leri, baspasózde jazylǵanyn­daı, tirshilik pen tabıǵattyń tutas júıesin biriktiretin, ıaǵnı, adam aǵzasyndaǵy gemoglobındi turaqtandyratyn «Turan» bıogendi sýyn paıdalanýdy uıǵara­dy. Aqyrynda operasııa sátti aıaqtalyp, sábıdiń ata-anasy­nan, dárigerlerden Kókshetaýǵa alǵys hattar keldi. Kásiporyn «Jandy sý», ǵy­lymı tilmen aıtqanda, fızıo­lo­gııalyq tolyqqandy sý «Turan­dy» Zerendi aýdanyndaǵy Keń­ót­kel jerasty sý qorynan ala­dy. Bul termın qutyǵa quıyla­tyn sý óndirisindegi memlekettik normatıvti qujattarda zań­dy túrde bekitilgen. «Aýyz sý qaýipsiz jáne sanıtarlyq-epıdemıologııalyq talaptarǵa saı bolýmen qatar, onyń qura­mynda adam aǵzasynyń qalypty jumysyn qamtamasyz etetin birqatar bıologııalyq belsendi mıkroelementter bolýy qajet,-deıdi Evgenıı Aleksandrovıch. Bizdiń ónimimiz, ásirese, jas organızmniń damýyna septik ja­saıtyn tabıǵı qospalarǵa baı. Qazaqstan, Reseı, Ýkraına ma­man­darynyń zertteýleri «Tu­ran» sýyn turaqty paıdalanǵan jaǵdaıda adamnyń kóńil-kúıin, uıqysyn, tábetin jaqsartyp, qan qysymyn, asqazan-ishek jo­ly qyzmetin qalyptastyrýǵa bolatynyn kórsetti. Buǵan qo­sym­sha, búırekte jınalǵan tuz­dy eritip shyǵarýǵa, qandaǵy gemoglobın quramyn turaqtan­dy­rýǵa jáne aǵzany temir tap­shy­lyǵynan qorǵaýǵa septik ja­saıdy». Aıtylǵandardyń sońǵysy «Ba­lalarǵa shattyq syılar shı­paly sý» qanatqaqty jobasyn túzip, ony júzege asyrýda ma­ńyzdy tutqa bolǵan kórinedi. Medısına, respýblıkany tutas­taı alǵanda, balalardyń mıkronýtrıent (taǵam quramyndaǵy qorektik zattar) tapshylyǵynan zardap shegetinin anyqtap otyr. Ony tolyqqandy tamaqtanýmen qatar, sapaly tabıǵı sýdy paıdalaný arqyly tolyqtyrýǵa bolady. Al, «Turan» sýynyń keseldiń aldyn-alý, qannyń azdyǵyn joıý másele­sindegi orny aıryqsha. Jalpy, jo­banyń basty maqsaty – óske­leń urpaq densaýlyǵyn nyǵaı­tý­ǵa, ult saýlyǵyn qalyptastyrýǵa sapaly sýdyń tıgizetin áserin qo­ǵam nazaryna usyný. – Bizdiń jobanyń QR Den­saýlyq saqtaý mınıstrligi, QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Qazaq taǵamtaný akademııasy, QR Balalardyń quqyǵyn qorǵaý komıteti, Astana qalasynyń bilim basqarmasy tarapynan qoldaý tap­qanyna qýanyshtymyz, – deıdi E.Pıatov. Jobanyń birinshi ke­ze­ńindegi  (2009-2010 jyldar) bar­lyq jumysymyz aqparattyq-aǵar­tý qyzmetin qamtydy. Astanadaǵy 77 mektep pen 36 bala baqshada ata-analardyń qatysýymen bıogendi sýdyń shıpaly qasıetteri týraly leksııalar oqylsa, valeologııa jáne bıologııa pánderiniń muǵalimderiniń kúshimen «Sý álemi» elektrondy oqýlyǵy da­ıyn­daldy. Muǵalimder men mektep basshylary, mektep dáriger­leri, ekologtar, memlekettik standarttar men densaýlyq saqtaý organdarynyń ókilderi sapaly sý problemasyn talqylaǵan sabaq­tar men «dóńgelek ústel» suh­battaryn ótkizdi.Balalar arasyn­da uıymdastyrylǵan taza jáne shıpaly sý taqyrybyndaǵy  shy­ǵar­mashylyq baıqaýlar úlken áser qaldyrdy. 2010 jyldyń kókteminde, Búkildúnıejúzilik sý kúnine oraılastyrylyp, Astana qalasynyń barlyq mektepterinde biryńǵaı taqyryptaǵy sabaqtar ótkizildi. Alǵashqy kezeń qorytyn­dysyndaǵy «Qazirgi zaman mektepteri oqýshylarynyń sanasyn­da durys tamaqtaný jáne sapaly sýdy paıdalaný daǵdysyn qalyp­tas­tyrý máselesi» atty jalpy­mekteptik konferensııanyń ta­bys­ty­lyǵyn atap ótken jón. Mańyzdy basqosýdyń nusqaýlyq­tary balalar men jasóspirimder tamaqtaný qaýipsizdigi jáne aýyz sýdy paıdalaný jónindegi qolda­nys­taǵy ulttyq tehnıkalyq reglamentke engizilse, tamaq ınstı­týty mektepter men mektep jasy­na deıingi mekemeler basshy­lary­na arnap ádistemelik nusqaý­lyq­tar ázirledi. Muny qoǵamnyń bolashaq urpaq tárbıesindegi sa­pa­ly aýyz sýǵa qatysty ujymdyq sheshim qabyldaǵany dep tú­sinýge de bolady. Demek, joba­nyń birinshi kezeńi óz máresine aıtar­lyqtaı  tabyspen jetti deýimiz kerek. Jobanyń ekinshi kezeńi bıyl­ǵy oqý jylynda bastalyp, ǵyly­mı izdenisterdi maqsat etýde. Onyń barysynda tolyq­qandy aýyz sýdyń balanyń ómir sapa­syna áseri jan-jaqty zertteledi. Jumystar ómir sapasyn zertteý jónindegi halyqaralyq qoǵamnyń arnaıy baǵdarlamasy negizinde júrgizilýde. Bul negizinen Astananyń tórt mektebindegi tómengi synyptyń 800 oqý­shy­syn qamtıdy. Oǵan «Kókshe­taý­mıneraldysýlary» AQ ma­man­­darymen birge tájirıbeli ustaz­dar, áıgili ǵalymdar men mamandar, ata-analar tartyl­ǵan. Mektepter 19 jáne 10 lıtrlik ydystaǵy «Turan» sýymen, kýlerlermen qamtamasyz etildi. Arnaıy kitapshaǵa balanyń mektepte jáne úıde belgilengen merzimde sýdy paıdalanǵan­dyǵy jónindegi jazbalar, onyń densaýlyǵy men minez-qulqyn­daǵy ózgerister muqııat tirkeledi. Bul oraıda, «Turandy» ishetin eki mektep pen ishpeıtin eki mektep oqýshylary arasynda salystyrmaly zertteý júrgizi­letinin eske salǵymyz keledi. Evgenıı Pıatovtyń jumys bólmesinde muqııat qattalǵan qoraptar birden kózge túsedi. Munda balalar men olardyń ata-analary, muǵalimder qatys­qan suraý salý derekteri jınaq­talǵan. Jeke papkalardy paraq­taǵanymyzda suraqtardyń keń aýqymdylyǵyn baıqadyq. Má­selen, balalar men olardyń áke-sheshesine qoıylǵan «Oqý­shy eki avtobýs aıaldamasy aralyǵyn erkin júrip óte ala ma?» suraq­ty alaıyq. Úlkenderdiń barly­ǵy derlik «ıá» dese, balalar­dyń basym bóligi «joq» dep jaýap qaıtarǵan. Medısınalyq tekseris bala aǵzasyndaǵy temir tapshylyǵy men anemıııany anyq­tap otyr. Sondaı-aq, osy­naý úsh jylǵa jýyq ýaqyttaǵy «Turannan» keıingi túrlený derekteri aı-kúnine deıin tirkelip, ondaǵy oń ózgerister qýantady. Elimizdegi erekshe joba bıylǵy oqý jylynyń sońynda aıaqtalady. Onyń qorytyndysy jurtshylyq kóńilinen shyǵyp, memleket nazaryna ilinedi degen oıdamyz. Jobany júzege asyr­ǵan bilim oshaqtary men ǵa­lym­­darǵa, mamandarǵa, árıne, «Kók­shetaýmıneraldysýlary» AQ bas­­shylyǵyna kópshiliktiń rızashy­lyǵy sheksiz. Bıznestiń áleý­met­tik jaýapkershiligin árda­ıym bıik ustaıtyn AQ dırektorlar ke­ńesiniń tóraǵasy, óńir­ge belgili azamat Asqar Álıev, fırma prezıdenti Aleksandr Samoı­l­ov­tyń qoldaýynsyz seriktes­tik­tiń ǵylym bólimi mańyzdy jobany qolǵa alyp, nátıjeli jumys jasaı almas edi. Mun­daı ıgi iske 40 myń dollardan astam ınvestısııa salynǵa­nymen dá­le­le­deýge bolady. Taǵy bir aı­tarymyz, dál Astananyń ózinde kádimgi sý júıesin paıdalanyp-aq, saý­da­ny sapyryp jatqan onnan astam fırma jurt­shylyq na­zaryndaǵy qanat­qaqty jobadan úlgi alsa deımiz. Baqbergen  AMALBEK. Kókshetaý.