Jaýynger qypshaqtyń búgingi urpaqtary

Vengrııanyń elordadaǵy mádenıet kúnderiniń naqyshtary alýan kesteliligimen keńistikke jeteleıdi Vengrııa degennen góri «Hýngarııa» degen ataý baýyrlas qos halyq­tyń ejelden bir-birimen tamyrlas, túbir­les halyqtar ekenin naqtylaı­tyn tarıhı derekterge bastaıdy. Belgili vengr ǵalymy Benko Mıhaı «Torǵaı madıarlary» dep atalatyn monogra­fııa­synda «Hýngarııa» dep óziniń túbir aty aıǵaqtap turǵandaı, bul ataý «ǵun­nan» shyqqan sóz dese, qos halyqtyń ápsana-ańyzdarynda da olardyń baýyr­lastyǵyna bul­tart­pas negizder jetkilikti kórinedi. Solardyń biri – kúni búginge deıin el arasynda jıi aıtylatyn Madııar men Hodııar tý­raly ańyz. L.N.Gý­mılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetinde qazaq-vengr ǵalym­darynyń qatysýymen ótetin «dóńge­lek ústel­de» osyndaı tarıhı-máde­nı tamyr­las­tyqqa qatys­ty tyń oılar ortaǵa salynady dep kú­tilýde. Bir qyzyǵy – vengrdiń tórt ta­rıh­shy-ǵalymynyń ekeýi óz sóz­derin qazaq tilinde baıandaýǵa bel baılap kelgendigi. Áıgili túrkitanýshy Mandokı Qo­ńyr Ishtvan 1977 jyly Qazaq da­la­sy­na taban tiregende, ózinen buryn qazaqtar men vengrlerdiń genetıka­lyq baılanysyna tereńdep engen ǵalym Tıbor Tottyń izin jalǵas­ty­ryp, túrki halyqtarynyń tarıhyn, olardyń vengrlermen týystyq tusyn zertteıdi. Qazaq, qyrǵyz, tatar tilderin jaqsy bilgen ǵalymnyń súıgen jary qazaq qyzy bolǵandyǵy Ishtvan rýhyna sú­ıis­penshilikti arttyrsa, onyń denesi­niń Qazaq dalasynda máń­gi damyldap jatýy ǵalym arýaǵyna erekshe sezim týdyrady. Taǵy bir antropolog-ǵalym qazaqtyń madııar­lary men Dýnaı majarlaryna gene­tı­kalyq jaǵynan zertteý júrgiz­gen­de olardyń óte ja­qyn bolyp shyq­qanyn bilip jatyr­myz. Vengrııanyń Astanadaǵy kúnderi Qazaqstannyń halyq ártisi Aıman Musaqojaeva men vengrdiń belgili skrıpkashysy Graf Mýrjanyń birlesip ótkizgen óner keshinen bastaý alyp, álem klassıkasynyń jaýhar­lary jań­ǵyrdy. El Táýelsizdiginiń 20 jyldy­ǵy men áıgili vengr kom­pozıtory, pıanısshi, dırıjer, qoǵam qaıratkeri Ferens Lıstiń 200 jyl­dyq merekesine arnalǵan sharalar alýan sıpatta óri­lip, Astana, Almaty men Oral qala­larynda kompozıtor shyǵarmalary­nan konserttik baǵdar­la­ma­lar usy­nylǵan, vengr fılm­deri­niń kórsetili­mi ótken. Endi, mine, baýyrlas qos ha­lyqtyń rýhanı ja­qyn­dastyǵyn te­reń­detetin mádenı kópir qaıta jań­ǵyryp, halyqaralyq baıqaýlardyń laý­reaty Graf Mýrja­nyń Astana qa­lasy sımfonııalyq or­kestriniń súıe­mel­deýimen oryn­daǵan Erne Dohna­nı­diń konserti kópshilik tarapynan jy­ly qabyldandy. Ekinshi bólimde Aı­man Musaqojaeva Brams­tyń «Vengr bıin»  shabyttana oınap, úshinshi bó­lim qos skrıp­ka­shynyń sheberlik ónerin áıgilegen áserli tusqa aınaldy. Majar aǵaıyndardyń mádenıet kúnderi aıasynda munan ózge vengr ashanasynyń festıvali uıymdas­ty­­ryl­maq. Muny  jurt jadynda qalar oıýly órnektermen áspetteýdi Ven­g­rııa­­nyń Qazaqstandaǵy elshiligi qol­ǵa alyp otyr. Bul úshin vengrdiń belgili aspazshysy, búgin­de Máskeýdegi meı­ram­hanalardyń birinde jumys isteıtin Laslo Dorı shaqyrylǵan. Ma­myr­dyń 24-29 aralyǵyndaǵy Vengrııa má­denıet kúnderiniń aıshyqty betterin majarlar týraly foto-sýret kórme­leri tolyqtyra túspek. О́ner ýnıversıtetinde ótetin Graf Mýr­ja­nyń sheberlik-synyby stýdentter úshin baǵa jetpes azyq bo­la­ry­na kúmánsiz­biz. Oqý shańyra­ǵynyń «Sha­byt» za­lynda Graf Mýrja (skrıpka) men Natalıa Gýs (fortepıano) vengr kompo­zıtory B.Bar­tok­tyń sonattaryn oryn­­damaq. Baýyr­las halyq baılyǵy­nan qazaq rýhyna jaqyn dala sary­nyn sezgendeı ǵajap bir kúı keshesiz. Qarashash TOQSANBAI. Sýrette: belgili vengr skrıp­kashysy Graf Mýrja. Sýretti túsirgen Orynbaı BALMURAT.