Tabıǵat adamdy ár túrli etip jaratatyny belgili ǵoı. Bireýi izetti, ekinshisi adýyndy, úshinshisi tymyrsyń, tórtinshisi ańqyldaq, ashyq minezdi bolyp keledi. Qansha adam bolsa, sonsha minez-qulyq bar. Atamyz qazaq «adamnyń alasy ishinde» dep beker aıtpaǵan ǵoı. Biraq, osy minez-qulyqtyń ishindegi eń bir jamany – jalaqorlyq pa deımin. Bul týa bitken minez emes, adamdardyń boıyna júre bitken minez sııaqty.
Báz-baıaǵydaı tepe-teńdik tirshiliktiń dáýiri aıaqtalyp, árkim ózinshe sharýa jasap, násibin terip jep jatqan myna ýaqytta, baı men kedeı degen uǵymdar turmysymyzda paıda bolǵan kezde keıbir pysyqaılar jalaqorlyqpen «mal tabýdyń» qamyna kiriskenin estip, bilip júrmiz. О́ıtkeni, jalaqorlardyń toryna abaısyzda ilinip qalǵandar olardyń aıtqandaryn jasap, kúresýge dátteri barmaı, ózderine qolaısyz bolǵan máseleni jerden qazyp tapsa da, aqshamen jabýǵa tyrysyp baǵady. Myna bir oqıǵany estigende ezý tartpasqa sharań joq. Aýylda bir otbasy úıin saýdalap júrip, jaqsy baǵaǵa ótkizipti. Úı ıesi bir dáýdirlegen aq kóńil jigit eken, úıin satqan soń, qýanǵannan «júz gramyn» iship alyp, «sender qandaı jaqsy adamdar edińder» dep úıin satyp alyp otyrǵan er adamnyń áıeliniń betinen sholp etkizip, súıip alypty. Basqa kez bolsa, bul tipti bir alǵys retinde kóriner edi.Ana erkek mundaı sátti sheber paıdalanyp, taban astynda shý shyǵaryp, polısııa shaqyryp, áıelime mas bolyp alyp tıisti dep aıaq asty jala jaýypty.Is nasyrǵa shaýyp, aryz jazylyp, qylmystyq is qozǵalatyn bolypty. Aınalasyndaǵy kórshi-qolańnan, bala-shaǵasynan uıalǵan álgi jigit «tatýlastyrý, ózara kelisimge» qomaqty qarjy berip, ákelep-kókelep júrip, áreń qutylypty. Sodan beri aýyldastary áıeldiń betinen súıseń, myńdaǵan dollaryń qaltańda tursyn degen ájýa-qaljyń taratyp jibergen eken.
Jalpy, jalaqor adamnan jurttyń barlyǵy qorqady. О́ıtkeni, syrtyńnan taratyp jibergen ósekten kúresý orasan qııamet-qaıym ekenin basynan ótkergen adam ǵana biledi. Nege deseńiz, ony aıtýshy aýyz bolsa da, dáleldeýshi kýá joq. «Páleden mashaıyq qashypty» degen sóz bar, kim baryp, ıá kórip edim, estip edim dep kýálikke qasqaıyp turady deısiń. Jybyr men sybyrdyń arasynda júrgen pikir túbinde san adamnyń obalyna qalary anyq. Jaqsyny jaman, jamandy jaqsy etetin de ósek, jańsaq pikir, jala ekenin barlyǵy jaqsy biledi. О́zine senip tapsyrylǵan jumysty atqara almaı, áldeqandaı tekserý saý ete qalyp, kemshiligi jipke tizgendeı shyǵa kelgende memlekettik mekemeniń bólim bastyǵy «Bul tekserýdi maǵan anaý jiberdi» dep kókbettenip, áldeqashan ketip qalǵan zeınetkerdiń sońynan jala sózdi qardaı boratypty. Memlekettik mekemede eki kúnniń birinde tekserý bolýǵa da tıis. О́ıtkeni, bıýdjet qarjysy qaıda ketip jatqanyna baqylaý kerek qoı. Sony túsinbegen álgi bólim bastyǵy áıeldiń óresiniń tómendiginen jalaqorlyqqa barýy, bireýdiń janyn jazyqsyz jaralaýy ókinishti-aq. Endeshe, óz boıyndaǵy minin kórmeı, ózgeniń basyndaǵy «kúnin» kórý, ishtarlyqtan bireýge jala jabý, artyq sóz, joq jerden min izdeý jaqsylyq emes.
Ásirese, osy bir jaman qasıet týys adamdar arasynda da atasynan qalǵan enshisindeı ilesip, qalmaı kele jatqanyn jasyra almaımyn. Áldeqandaı aǵaıynyń toı jasaıdy delik. Shaqyrady, bárine bara berýge ne qaltań kótermeıdi, ne ýaqytyń kelmeıdi, ne densaýlyǵyń syr beredi, áıteýir, ár túrli sebeptermen bara almaı qalsań, bitpes daý-damaı bastalady da ketedi. Nepr etip dúnıege kelgen kúnińnen bastap, seniń ómirbaıanyń teris aıtylyp, neshe túrli sózderdi ókpeleri qara qazandaı bolǵan toı ıeleri qardaı boratady dersiń. Ol neshe adamnyń aýzynan túrlenip shyǵyp, ózińniń qulaǵyńa jetkende «talyp» qala jazdaısyń. «Onyń toıǵa kelmegeni – kóre almaıdy, ishitar, aǵaıyndy mensinbeıdi, shyq bermes shyǵaıbaı, sarań» jáne taǵy basqa adamdy kemsitetin neshe túrli sózder tizbegi biraz ýaqyt tolastamaıdy. Al, eger aıaq astynan qaladan jaqsy úı alsań nemese jaqsy máshıne minseń, endi basqa arnadaǵy ǵaıbat sózder aıtyla bastaıdy. Osy kezde týysqan bolǵandary úshin mindetsip, berseń jaqsysyń, bermeseń jamansyń degen qaǵıda ustanǵan, atyńdy syrttaı bylǵap júrgen, altyn basyńdy kórneý kemitkisi kelgende aldyna jan salmaı, jalaqorlyqqa bara salatyn, ekijúzdi «jaqyndarymdy» kórgim kelmeı ketedi. Olardy daýlasyp jeńý úshin, solardyń dárejesine túsip, «kóz shyǵaryp, bas jara almaısyń» ǵoı. Eń bir qyzyǵy, neshe bir jala sózderdi aıtyp júrgen álgi aýyzdyń ıeleri ózińdi kórip, betpe-bet kelgende «betińnen súıip» ótirik máre-sáre bola qalatynyn qaıtersiń.
Jalaqorlyqtyń adam óltirgenin de kórdik. Aýylda qoımada qyzmet jasap turǵan bir jap-jaqsy jigit aǵasymen «ana sıyr etiniń sanyn maǵan bermeı, basqaǵa berip jiberdiń» dep bir kókbet áıel aıaq astynan janjaldasyp, aýzyna kelgenin aıtyp, aıdyń-kúnniń amanynda aqyry túbine jetkeni bar. Neshe túrli óz atyna aıtylǵan jala sózdi bııazy minezdi, momyn jigit kótere almaı, mıyna qan quıylyp, qaıtys bolyp ketti. Iá, ashy til adam óltiredi eken. Pende bolǵan soń bireýdi syılap, bireýge ókpelep júretin ádetimiz ǵoı. Alaıda, qandaı jaǵdaıda da bireýdiń syrtynan ǵaıbat sóz aıtýdyń ózi úlken kúná ekenin bir sát umytpaǵan abzal. Jalpy, adam ózgeniń de,óziniń de aldynda ádiletti bolǵany durys qoı. Keıin kóńilińe mazasyzdyq ákeletin jaman minez-jalaqorlyqqa barmaǵanyń jón. О́ıtkeni, bul jaryq, dýmandy dúnıede adamǵa jasaǵan jaqsylyǵyń da, jamanshylyǵyń da aldyńnan shyǵary sózsiz.
Nurıla BEKTEMIROVA.
Taldyqorǵan.