Bekturdy bilesiz be?

Saıası qýǵyn-súrginniń syz­daýy­ǵy jarylyp bitip, jara­sy­nyń orny jazylǵan da bolar deıtin ýaqyt emshiniń dámesinen jú­rek qansha medet kútkenimen, tal­maý­syraǵan kúıinen áli aıyǵar emes. Tipti de seıilmeıtindeı qa­ra bul­ty­nyń jańbyr emes, qan sebezgilep turǵanynan kóńil bitken shermende. Saba­sy­na túspeı sarsyla­tyn­daı, qaly­by­na kelmeı zar-nalaǵa býly­ǵyp, muń búr­ketindeı. Já, osy­nyń bárin – bir taǵdyrǵa te­lip túıindeı salýǵa da bolar edi... Amal ne, túıinin sheshpeı dem tutyqtyra berer tarpań taǵdyr­dyń jalynynda jazyqsyz qaq­tal­ǵan qanshama ómir ıesi qaý­qar­syz jutylyp ketti-aý! Sol eske tús­ken­de qýǵyn-súrginniń tas sheńgeli­ne mytyrylǵan áke men ananyń beı­kúnáligi bylaı ysy­ry­lyp, olar­dyń baýyrynan ór­gen bala­larynyń kú­násizdigin – otanǵa degen qaskú­nem­dik­ke qa­saqana balaǵan, sóıtip, tu­tas­taı shańyraqtyń úrim-buta­ǵyna zaýal tóngen qaraly kezeń, shyn­dyq aldynda uıattan áli kúnge betin basyp júrgeniniń kýásimiz ǵoı! Sondaı atadan – bala, anadan – qyz ajyrap qalǵan náýmet jyl­dar­dyń bir qaıǵyly oqıǵa­syna toqtalǵaly otyrmyz. Ol – áde­bıetimizdiń asqaq ta jarqyn tul­ǵasy, jazyqsyz jaladan na­qaq­tan atylyp ketken klassık jazýshy Júsipbek Aımaýytov­tyń tula boıy tuńǵyshy Bek­tur­dyń azapty ómiriniń azat­tal­ǵanda da qaıǵydan qabyrǵasy sógilip, súreń­siz tirlik keshkeninen tarqa­tyl­ǵan kireýkeli kir­biń-kúızelis baıany edi... Ákesi Júsipbek Aımaýytov 1929 jyly 10 sáýirde Qyzyl­or­dada «halyq jaýy» jalasymen ustalǵanda, Bektur on úsh jasta ǵana bolatyn. Jazýshynyń birinshi áıeli Vera Volkovadan, anasy Vıktor atap ketken osy Bektur men ózinen tórt jas kishi Evgenıı (Janaq) týǵan eken. Al ekinshi zaıybynan Mýza esimdi qyz ómirge kelgen. Máskeýde 1930 jyldyń jazynda bir oqtyq bop sulaǵan Júsipbektiń sońynda qal­ǵan osy balalarynyń taǵdy­ry kópke deıin belgisiz bolyp, tir­ligi qandaı ekendigi, olardy bi­lip-bilmeıtinderdiń kóńilin alań­datyp qoıǵan-tyn. Júregi syzdap, suraý salǵan­dar­dyń sanatynda aldymen Gúl­nár Mirjaqypqyzy bolǵa­nyn aı­týymyz abzal. Apaı Bek­tur­dan bir jas qalqyńqy, ekeýi Oryn­bor­da bir mektepte oqy­ǵan. Áke­leri dos-jar bolǵasyn ba, bala­lary da bir úıdiń qozy­syndaı tel ósti. Bek­tur­dy Mir­jaqyp jazǵa salym Torǵaı, Qos­tanaı óńirin qydyrys­ta­ǵan­da, Gúlnárimen birge ilestirip ala jú­retin. Bala­lyq­tyń bal qaımaǵyn qalqysqan sol Bek­turdy endi Gúl­nár apaı izdemegende kim izdesin? Árdaıym jaz­ǵan kitaby men maqa­lasynda, sóı­legen sózinde Bektur taǵdy­ry­na alańdaýshylyq bildirgeninen qalyń jurt habardar. Myna qyzyqty qarańyz, bel­gili qazaq aqyny Muzafar Álim­baev­qa bir joly kórshisi Taskıra Baqyt­ke­reıqyzy «Vechernıaıa Alma-Ata» ga­zeti­niń 1990 jylǵy 15 qań­tardaǵy sanyn ustap, sú­ıin­shi­lep júgirip keledi. On­da­ǵy J.Aımaýytovtyń ómir joly týra­ly maqalany oqy­ǵanda, esine onyń balasy Vıktor túse ket­peı me. Bashqurtstannan Shym­­kentke týǵan ápkesine qonaq­tap ja­typ, eline oralarda ákesi aty­lyp ketken osy jetimek Vık­tor­dy Júsipbekpen kórshiles bol­ǵan otaǵasy qyzyna aıtyp, syrt jerge ertip jiberedi. Sóıtip, Vık­tor Nıj­nıı Troısk qalasynda álgi­lermen bir jyl tu­rady. Sol qa­la­daǵy FZÝ-de oqyp, maman­dyq ala­dy. Qam­qor bolyp júr­gen­­der 1933 jy­ly basqa jerge qo­nys aýdaryp, odan kóz jazyp qa­lady. Taskı­ra­nyń Vık­tor­dy es­­ke alyp aıtqan osyn­daı áńgi­me­­sinen keıin kómeski derektiń úmitti kózi ashyl­ǵandaı bolypty... Birte-birte jyldar qyrty­syn­­daǵy qaıǵyly qatpar syry ashyla bastaǵandaı edi. Kemerov obly­sy­nyń Prokopevsk qala­synan Bek­tur, Bishkek jaqtan Ja­naq, Aqtó­be­den Mýza tabylyp, alash arysy Júsipbektiń kindiginen tara­ǵan bala­lary taǵdyr aı­daýy­men Almatyda bas qosyp qa­lyp júrdi. Árqaı­sy­synyń árqa­laı taǵdyry baýyrlardy jún­ji­tip te, tize búk­tirip, qaıyra qaı­rat­tandyryp ta, áke namysymen shyńdap, shyńǵa ór­meletip te, quz­dan quldyratyp ta synaǵyna aıaý­syz alǵan eken. Ne quqaıdyń da tezinen qanǵa bitken qa­myqpas minezdiń bereketimen bebeýlep shy­ǵa bilipti-aý! Bektur basqa salǵa­nyn kórdi, kóndi de. Kón­­terli eken. 1937 jyly Qazan qalasynda «halyq jaýynyń» balasy dep, on jylǵa sot­talyp ketti. Jany siri eken. Aıdaýdan aman shyq­­­ty. Shahtada istedi, elektr monteri boldy. Keıin ol 1994 jyly 25 qarashada Tatarstan respýblıkasy prokýra­tý­rasynyń qaý­ly­­symen dá­lelsiz qýda­­lan­ǵan retinde aq­taldy. Bul kezde Bekturdyń ákesi Júsipbektiń aqtal­ǵa­nyna da alty jyldyń júzi bolyp qalǵan edi. Sanasyna sergektik uıalaı bas­ta­dy. Jabylǵan jaladan júzi jy­lyp jyltyrap, júregi qýanyshqa elikkendeı. Atyl­ǵan ákesiniń de, Sibirge aıdalǵan ózi­niń de kinási bolmaı shyqty. Sta­lındik qý­ǵyn-súrginniń jan túr­shigerlik aıýandyq saıasaty áke men balany bir tabada osylaısha shyj­ǵy­ryp­ty. Keýdesi birte-birte kúı­lengen Bektur oıana bastapty. Túsi­ne tý­ǵan Baıanaýyly jıi kiretin bol­ǵan. 1994 jyly botadaı bozdap, kindik qany tamǵan jerge tartyp otyrsyn. Qundaǵynda mur­ny­na jupar ıisi sińgen, topy­ra­ǵyna aý­naǵan, balalyǵynyń kiná­rat­syz kezeńi shapqylanǵan qasıet­ti jerine yqylasy aýyp, temir jol vokzalyna álsin-áli kele bergen eken. Birde qazaqy qandasyna jo­ly­ǵyp, Júsipbek Aımaýytovtyń uly ekendigin aıtyp, Almatyǵa ilesip birge jónelmeı me. Áke-sheshe­sin izdegendeı bolyp, baýyr­laryn kórmekke qumartyp, yssy ańsarmen ańqasy keýip Almatyǵa alqyna kep toqtapty. Jetisýdyń jannatynan jany jarylqanyp­ty. Alataýyna izetpen sálem berip ıilip, eńkish tartqan boıyn ile tiktep ala qo­ıypty. Qala áki­mi kempirimen ekeýine bir bólmeli páter bergen eken, orys keıýana elin ańsap, kúńkil­dep, kemseńdeı bergen soń Prokopevskige qaıy­ra ketip qalǵan eken. Al Baıan­aýyl­daǵy kindik qany tam­ǵan jer­ge baryp, ata-baba qory­my­na ózi duǵa baǵyshtaǵany, bári-bári jadynda qalǵan. Almaty ishi gý-gý. Júsipbektiń uly Bektur qaıyra ketip qalypty degen habar jeldeı esipti. Nege ketti eken? Týǵan jerinen jeringeni nesi, bátir-aý! Orys qatyny­nyń azǵyryn­dy­syna ergeni de. Jersinýshi me edi ol. Bireýdiń jerin bireý qaıtedi? Ultan bolam dep kelgen Bekturdyń ózi qaı­qa­ıyp ketti emes pe. Masqara! Áke rýhyn syıla­ma­ǵanyn qarashy, degendeı renish, ók­pe, naz, tilek ja­myrap jaıylǵan-tyn. Tilin, dilin darytqan qudireti kúshti jaraty­lys aımaǵyna demi taýsylǵansha adal bola almaǵany ma sonda? Já, artyq-kemisi bolsa, keshirer, áıteýir Bek­tur­dyń bir kem pishkeni bary seziledi de turady. Ań­qa­syn orys sýy ba­syp, Sibir aýasy keńsirigin ashqan múddelilik qoı­syn ba, esh qısynyn keltirmesten apaı-topaı dóńgelente jónel­gen apshysyn qýyryp. Sonymen Bektur sol jaqta júre tursyn. Qazaqtar biraq onyń taǵdy­ry­na alańdaýyn bir sátke ysyryp tastamaǵan edi. Jany ashı­dy. Ákesi de, ózi de qara tań­badan aryldy. Eline kelýin kelip qalyp, bul bul­tala­ǵyna jol bol­syn dep, ashý-yza shashýdan da jas­qanbaıdy keıbiri. Túsi­nik­ti-aý! Biraq Bektur osy ja­ǵyn onsha túsinbegenge uqsaıdy. Ál­de syrt­ty panalap, saıaq­syp ketken daǵ­dy­synan arylý oǵan ońaı tımegen de shyǵar. Surqaı saıa­sattyń shy­byrt­qy­synan saý-tamtyǵy qal­ma­ǵan ja­maý-ja­maý júregi, úr­ge­dek kó­ńili, úr­kek sezimi setinep, senimin al­damshy áýenge jeń­­­­di­rip, baıyz tap­­tyr­­ma­dy ma eken. Bári bolady. О́mir bolǵan soń adam onyń taǵdyr tat­tyrǵan dáminen ushy­­­­nyp ketpeıdi. Tatady. Bo­ıy­na sińý-sińbeýi basqa áńgime. Bekturdyń osy­­laısha syrtta júr­gen kezi ǵoı deımin, naqtyraq aıtsam, 1999 jyl­dyń shilde aıy­nyń basynda Qos­tanaı oblys­tyq gazeti oqyr­man­da­ry­­nyń Júsip­bek­uly­nyń taǵdyry­na alańdaý­shy­lyq bildirip suraý salǵan óti­ni­shin qana­ǵat­tandyrý maqsaty­men Gúlnár Mir­­jaqypqyzyna hat jó­nelt­tim. Ondaǵy oıym – apa­myz Bek­turdyń qazirgi halinen habardar ma eken degen úmitti su­raq­qa jaýap izdeý bolatyn. Apam da hat-habarǵa qa­shan­nan qaǵilez ádetimen shildeniń 31-inde ile jaza qoıypty. Al kep yqy­las­tana oqıyn: «... О́zim, ázir­she kúnde­lik­ti kúıbeńmen ómir súrý­demin. Qo­lymnan qalam túser emes. Jaryq kórmegen zııaly aǵalary­myz­dy es­ke alyp, kórgen-bilg­en­derimdi qa­ǵaz­ǵa túsirýdemin. Onyń arasynda jýrnal-gazet qyzmetker­leri ma­zam­dy alýda. Sóılesýdiń ózi eki saǵattan artyq qym­bat ýaqy­tym­dy alyp sharsha­tady. Qalaıda tótep berý kerek shy­ǵar, dep ózimdi jubatamyn». Hattyń arǵy jaǵyn júgirtip oqı almaı, shiderlengen attaı sho­qaqtap, kibirtikteı berdim. Daýys­tap oqyp otyr edim, maqamym pás­tenip, yrǵa­ǵymnan jańyldym. Jú­re­gim aýzyma tyǵyldy. Bir oqyp aıaǵyna shyqtym, eki oqyp, úsh oqyp degendeı... Endi sa­bama túsip, oı­lanyp kórsem, Gúl­nár apam Bek­turǵa qatysty jany egilip aıtqan osy sózderin, ashy pikirge to­ly ómir shyndyǵyn kópke jarııa etý­diń qajeti joqtyǵyn qadaý-qadaý eskertip ótipti. Tutas­taı orta bý­naǵyn attap ketip, apamnyń sońǵy túıinine qaıyra zer saldym. Onda: «... Qaısar! Bek­­turdy jazýyńnyń reti kelmes. Meniń esteligim de jetip jatyr. Kó­ńi­limniń baıaǵydaı bo­lyp qal­ma­ǵany­na ókine­min. Son­dyq­tan jy­ly jaýyp qoı­ǵan­nan artyǵy joq. Janym aýy­ra­dy, aıaı­myn, amal joq, qaıteıin. Hatty kidirtkenim sonyń álegi». Iá, apamnyń qos tomdyq estelikter kitabynda Bektur týraly ishi­nara jazylǵan. Birge ótkizgen baldáýren shaqtyń móltek syǵyn­dylary ǵana. Qysqa qaıyrylǵan sol lázzatty ke­zeń­niń odan da qys­qa sýretteri mo­n­shaq­taı tizilgen edi. Balalyqtan bola­shaqtyń óne boıyn somdaı bilý kóre­gen­digi ońaı emes shyǵar. Ol kezde jyl­dar óte Bekturdyń taǵdyry qa­laı qa­lyptasatynyn kim bal ashyp bildi deısiz. Quldyrań­da­ǵan kishkene Gúl­nár da alda nendeı taýqymet kú­tip turǵanyn sezbegeni ras. Biraq my­na hattan apamnyń sol tıtteı, beı­kúná júreginiń Bektur qurda­sy­na degen názik lúpiliniń, appaq se­zi­miniń jyldar qursaýymen qatý­lanyp, sus­ty­lana bastaǵanyn se­ziný ózgege de aýyr salmaq sa­la­ryn baıqap otyr­myz. Apamsha aıt­­qanda, Bektur sol pák, tap-taza, ińkárli kúıinde kóńil tó­rin­de qalýy tıis edi. Biraq qaty­gez taǵ­dyrdyń óksigi ókintpeı qoı­maı­dy eken-aý! Bek­turǵa ne ókpe bar? Sy­nyn berse de sy­naptaı ju­ty­lyp ketpeı, búgin­niń jaly­na jar­masyp júrgeni­niń ózi medet qoı. Ne istesem eken? Amalym qaı­sy? Jaýap hattyń álgi apam tyıym salǵan tustaryn oqyr­man­ǵa jetkizgenim qalaı bolady? Onsyz da osy hat qolyma tıgeli on eki jyl óte shyǵypty. Apam tilegimen sol jaz­balardy tu­qyr­typ kelippin. Kóń­i­line kelermin dep, tejeldim. Endi Bek­turǵa qatysty qospasyz shyn­dyq aıtylar tusta, kózi kórgen qarııanyń janashyr­lyq turǵy­daǵy shynaıy pikirin irkip qala berýdiń jóni bolar ma eken? Muny Gúlnár apam da túsinýi tıis. Uryspaýy tıis maǵan. Bilemin ǵoı, apam ishińdegini seze qoıady. Meniń qazir júreksine, tol­qı otyryp óz hatynan úzin­dini jarııa etkenime de keshirimmen qa­raýy tıis. Sóıtedi. Túsi­ne­di meni. Oqyrman úshin júre­gin jumsarta alady. Endeshe, ne turys bar? Táýe­kel dep, gazetke shyǵaryp jibereıin: «... Seniń Bektur týraly bilgiń keletini túsinikti, al sońǵy jyl­dary, ol týraly sóz qozǵaý­dyń keregi shamaly. Bilip-túıge­nim, baıǵus aýrý, ana inisi Janaq (Evgenıı) sekildi – qııalı (shızofrenııa). Bul qalada (Almatyda) jurttyń aldyn­da bárimizdi uıatqa qal­dyr­ǵan tolyp jatqan qylyq­taryn nesin jazaıyn. О́kinish, aıaý, odan basqa eshnárse qal­ma­dy. Ony músir­ke­gen jandar­dy, ol ońdyr­ǵan joq, Qartqoja To­ǵanbaevtyń – Tóleshi, t.b. (Qart­qoja –J. Aı­maýytovtyń basty ke­ıipkeri. Q.Á.). Aıtýǵa aýzym bar­maıdy. Qaı­ran, Júsip­bek aǵam-aı, eki ulynyń múshkil halin bilmeı ketti-aý! Bekturǵa bir bólmeli páter bergen Almatynyń Vesnovka, 2 kóshesi­nen, az ýaqyt turyp, maǵan aıtpastan, baıaǵy Reseıine tartyp otyr­ǵan. Ol pá­terin Rımma degen qy­zyn Qara­ǵandydan kóshirip, úsh nemeresine qaldyryp ketken. Bek­turdyń Vıktor degen uly bar, ol da Prokopevskide». Gúlnár apam janyn qýyryp, kórgenin jazypty. Egilipti. Aıany­­shyn, kórgen-bilgenin búgip qalǵy­sy kelgen. Jalpaq jurtqa jarııa etpeýge bekingen. Jazǵany hatta ǵana qalady dep, shydamaı syryn ashqan eken. Keshirińiz, Gúlnár apa, Sizde kiná joq, ómir shyndyǵymen qundy bolsa kerek dep, biz osyn­daı qadamǵa bardyq. Bekturǵa da ókpe artpaımyz. Alǵa syrǵytyp aıtsaq, ol jasy 82-ge kelip, kúlli qusaly ómiriniń óksiginen áldeqa­shan qaqa­lyp, omaqasyp, demi tun­shyǵyp, erte úzilip ketpegenine shúkirshilik etemiz! Taǵdyr teperishine qalaı shy­daǵanyna tań­byz! Ákesiniń qa­ny­na tartqan da, tar­lan­bozyń! Bertingi qajyp-solǵan keıpin aıtsaq, onyń da esh sóket­tigi joq­taı. Shyn beınesin elestettik. Biraq daralan­ǵan da­raq­tyń alys­tan kórinetini sekildi, ol beıne sál kedir-budyryna qaramas­tan qaısy­myzǵa da qa­ıys­paıtyn qara emendeı bop, ys­tyq tartyp tura berer... Sony­sy­men qymbat, qı­maı­myz ony – asyldyń tuıaǵy, Bektur atany! Bektur aqsaqal ekinshi qaı­tara Almatyǵa 2006 jyly kelip, qo­nys­tanypty. Kempiri kindigi baı­lanǵan jerde máńgilik turaǵyn tap­qan. Súıretpesi joq shaly súıe­gin sal­dyratyp eline tart­qan. Taǵdyr tań­daýy osy. Týǵan jer tartylysy osy! Kelse, baıa­ǵy bir bólmeli pá­terin qaldyrǵan qyzy men kúıeý balasy úıdi satyp, tabandaryn jaltyratyp úlgergen. Jer sıpap, dalada qal­dy. Sodan qala­daǵy «Ardagerler» qarttar úıin­de ǵumy­ry­nyń sońǵy eki jy­lyn ótkizgen Bektur Júsip­bekuly toqsan jasqa eki attap, turmastaı bop qulady... Qaıran, ǵapyl dúnıe-aı! Qan­sha qımasa da jylt etip, jalyn sı­pa­typ úlgermeı-aq, jalt beredi eken. Taýsylmaıtyndaı kórinip, sát­te talmaýratyp, aýnatyp ketedi eken. Bekturdyń kúnin keıingi ur­paq kór­mesinshi! Asyldarymyzdy da, olar­dyń urpaqtaryn da ańyratqan ker kezeń endi qaıtyp kelmesinshi! Qaısar ÁLIM.