Tabıǵat baılyǵy – baǵa jetpes qundylyq

Qazir oblysta “Táýelsizdik – mereıim” atty ob­lys­tyq festıval júrip jatyr. Táýelsizdigimizdiń 20 jyl­dyǵyna arnalǵan me­reke ár aýdan, qala boıynsha oblys or­ta­lyǵyndaǵy “Shámshi álemi” gúlza­ryn­da ótedi. Túlkibas aýdanyndaǵy Aqsý-Jabaǵyly qo­ryǵynan áke­lingen dúnıeler festıvalge kelgen qala jurtshy­ly­ǵyn beıjaı qaldyr­ǵan joq. Shetelge shyqqandar sol jaq­tyń sulý tabıǵatyn aıtýǵa sóz tappaı aýzynyń sýy qurǵap keledi. Olardyń bizden aıyrmashylyǵy, tabıǵat baılyǵyn kútip ustaýǵa tyrysatyndyǵy ǵana. “Tabıǵat – talbesigiń” dep aıqaılap aıtqany­myz­ben sózimiz ben isimizdiń qabys­paı jat­qan­dyǵy bolmasa sheteldi maqtaǵyshtar ondaǵy bar keremetti bir Aqsý-Jabaǵyly qoryǵynyń ózinen-aq tabar edi. “Qolda barda altynnyń qadiri joq” degendeı, tabı­ǵat baılyqtarynyń baǵasyn bilmeıdi dep kústá­na­laıtyn halqymyz sońǵy jyldary jaqsy jaǵyna qa­raı ózgerip keledi. Tabıǵat qorǵaý mekemeleriniń ókil­deri esiginiń aldyna tal otyrǵyzyp ketse, “áı, ana­ý­yń qýaryp qaldy ǵoı, sýarmaısyńdar ma?” dep delebe bolǵandaı kózi aqıyp telefonnyń qu­la­ǵyna jarma­satyndar men kóziniń astyn­da­ǵy kógerishti kórmeı ketetinder bul kún­deri shelekke jarmasatyn boldy. Bul – jaqsylyq. Sońǵy jyldary oblys ákimi Asqar Myrzahmetovtiń tikeleı basshy­ly­ǵymen Shym­kent qalasyn jasyl aımaqqa aınaldyrý is-sharasy óz jalǵasyn taýyp kele jatyr. Búgingi kúnge qala aınalasyna 2564 gektar jerge  1400,0 myńnan astam aǵash kóshetteri otyrǵyzyldy. Bıyl oblys ákimi jasyl aımaqtyń kólemin art­ty­rý maqsatynda Saıram, Ordabasy jáne Tólebı aýdan­da­rynan 6000 gektar, Shymkent qalasynyń aınala­sy­nan 1500 gektar jer telimderin belgilep,  7500 gektar jerge 2011-2013 jyldary kóshet egýdi josparlaýda. Osy jumystar iske asqan jaǵdaıda qalanyń eko­lo­gııalyq ahýaly jaqsaryp, kóptegen kúrmeýli máseleler sheshimin tabar edi. Oblysta tabıǵat baılyqtaryn qorǵaýda atqarylatyn sharýalar kóp. Biz jaqynda osy jumystarǵa jaýapty oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń bastyǵy Batyrbek Kósherbaevqa jolyǵyp, biraz sa­ýal­darymyzǵa jaýap alǵan edik. * * * ORMAN ShARÝAShYLYǴY ULǴAIYP KELEDI – О́ńirimiz tabıǵat baılyǵyna kende emes. Osy qundy­lyqta­ry­myz­dy kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaý al­dy­men árbir adamzattyń paryzy, –deı­di Batyrbek Kósherbaev. – Al, ta­bıǵattyń baǵa jetpes baılyǵy or­man men janýarlar álemin qorǵaý, ósimin molaıtý, paıdalaný salasyn­da memlekettik saıasatty júzege asy­rý boıynsha oblysta baǵdarla­ma­lar ázir­lep, oǵan basshylyq etý basqar­ma­nyń mindetine jatady. О́lkemizde ormandy jerler kóp kez­despeıtindikten, jumystary­myz­dyń negizgi baǵyty olardy saqtaý men mo­laıtýǵa arnalady. Bizdegi or­man qory jerleri sekseýildi, toǵaı­ly, taýly jáne ormansyz aımaqtar bolyp keledi. Onyń kólemin ulǵaı­typ, qorshaǵan ortanyń ekologııalyq jaǵdaıyn jaq­sartý maqsatynda jyl basynan beri 211 gektar orman qory jerine túrli aǵash kóshetteri otyr­ǵy­zylyp, sekseýil tuqymyn sebýge 3000 gektardan astam jer jyrty­lyp, daıyndaldy. Basqarmamyzǵa qarasty orman sha­rýashylyǵy mekemelerinde 120 gektar jer kóleminde 13 orman tuqym­baǵy uıymdastyrylǵan. Onda 30-dan astam aǵash túrleriniń kóshetterin ósirýdi qolǵa aldyq. Bıylǵy jyldyń alty aıynyń qorytyndysymen or­man sharýashylyǵy mekemeleriniń tu­qymbaǵynda 1706,7 myń dana qara­ǵaı, arsha, úıeńki, shaǵan, terek, jıde, qaraǵash, sekseýil jáne taǵy bas­qa da aǵash kóshetteriniń túrleri ósi­ri­lip jatqandyǵy esepke alyndy. Janýarlar dúnıesin qorǵaý jáne molaıtý maqsatynda Túrkistan or­man qorǵaý mekemesinde Buqar buǵy­la­ryn kóbeıtý jumystary qarqyn alyp, bıyl buǵylardyń ósimi 40 basqa jetti. Olardyń tabıǵı kóbeıýi­ne jaǵdaı jasaý maqsatynda 2169 ga jer kólemine Syrdarııa keshendi qaýmaly quryldy. Basqarmaǵa qarasty 7 orman qor­ǵaý mekemesi boıynsha ormanshy- qo­ryq­shylarǵa arnalǵan barlyǵy 26 qyzmettik úı (kordon) bolsa, onyń 19-y 2010 jyly jóndeýden ótkizildi. So­nymen qatar, 9 kordonnyń qury­lys jumystary aıaqtaldy. 2011 jylǵa munarasy men sý saq­taıtyn syıymdylyǵy bar 7 kordon­nyń qurylys jumystaryn júrgizýge usynys berildi. Aldaǵy bes jylda kor­dondar sanyn 70-ke (búgingi kúnge deıin tıptik kordondar bolmaǵan) jetkizý josparlanýda. Bul óz kezeginde orman­shy-qoryqshylardyń or­man órt­te­riniń aldyn alý, suǵanaq­tyq­qa qarsy kúres jumystarynyń tıimdiligin arttyrady. Shymkent qalasy turǵynda­ry­nyń ózekti máselesine aınalǵan Qoshq­ar­ata ózeniniń bastaýynyń tazalyǵy da óz sheshimin taýyp, Shymkent den­drologııalyq saıabaǵyna ózenniń bas­taýyndaǵy 14 ga jer qosylyp, jergilikti mańyzy bar tabıǵı aýmaq már­tebesi berildi. DENDROSAIаBAQ – ShYMKENTTIŃ SAF AÝAMEN TYNYSTANDYRATYN “О́KPESI” «Shymkent memlekettik dendro­logııalyq saıabaǵy» memlekettik kom­mý­naldyq qazynalyq kásiporny QR Ońtústik Qazaqstan oblysy ákim­di­giniń «Ońtústik Qazaqstan oblysy ákim­diginiń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý bas­qar­ma­synyń» «Shymkent memlekettik den­drologııalyq saıabaǵy» memlekettik kom­mýnaldyq qazynalyq kásip­­ory­nyn qurý týraly 2009 jyly 24 naý­ryzdaǵy №83 qaýlysymen quryldy. Shymkent dendrologııalyq saıa­ba­ǵy – memleket tarapynan qorǵaýǵa alynǵan kishi aýmaqtardyń biri. Shymkent dendrologııalyq saıaba­ǵyn qurýdyń tarıhy 1979 jyldan bastaý alady. Sol jyldary qala ma­ńyndaǵy qoqys tastaıtyn aýmaqta bel­gili qoǵam jáne memleket qaı­rat­keri Asanbaı Asqarovtyń basshy­ly­ǵymen dendrosaıabaq uıymdasty­ryl­dy. Dendrosaıabaqtyń jalpy jer kó­lemi 117,04 gektar. Dendrosaıabaq ekonomıkalyq tu­raq­syzdyq pen quldyraý kezeńderin basynan ótkizdi. Qazirgi kezde 1000-nan asa otyrǵyzylǵan aǵash-buta túr­leriniń 560 túri ósýde. Keıbir túr­leri jersinbegendikten, kútip-bap­taý­dyń agrotehnıkalyq sharalaryn saq­tamaǵandyqtan jáne qaraýsyz qa­l­ǵandyqtan qýrap qalǵan. Sonyń óz­inde dendrosaıabaq qazirgi kúnde or­man landshaftyna aınaldy. Keıbir bólikterinde aýa temperatýrasy qa­lyp­ty jaǵdaıda bolyp, ylǵaldy­ly­ǵy joǵary dárejede jáne ózine tán mıkroklımattyq jaǵdaı paıda bol­dy. Dendrosaıabaq qala turǵynda­ry­na qajetti ottegini bólýmen birge, shań-tozańdardy, avtomobılderdiń shy­ǵyndy gazdaryn jáne basqa da ýly qaldyqtardy ózine jutý arqyly qalanyń aýasyn tazartyp, onyń «ókpesi» qyzmetin atqarýda. Dendrosaıabaqty qurýdaǵy negizgi maqsat – Ońtústik Qazaqstan óńirine otandyq jáne dúnıejúzilik dendroflora túrlerin ıntrodýksııalaý, olar­dy saqtaý, keshendi túrde zertteý jáne tıimdi paıdalaný joldaryn an­yqtaý. Sondyqtan jınaqtalǵan dendroflora kolleksııasy aǵash-buta ós­im­dikteriniń tektik qory, ósim­dik­ter­diń alýan túr­liligi jáne ǵylymı-zert­teý ju­mys­taryn júrgizý úshin negizgi baza esebinde saqtalýdy qajet etedi. Ońtústik Qazaqstan óńirine aǵash-buta ósimdikteri ıntrodýksııalaýdyń tarıhy óte az, biraq qala jáne aý­yldardyń ósýimen qatar áýesqoılyq dárejede onyń tarıhy tereńge ketedi. Turǵyndar óz aýlalaryn kógal­dan­dyrý jáne tabıǵattyń qolaısyz jaǵdaılarynan qorǵaný maqsatynda ár túrli aǵash túrlerin otyrǵyzǵan. Biraq aǵash-buta túrlerin ıntrodýksııalaý josparly túrde júrgi­zil­me­gen. Al dendrologııalyq saıabaq aǵash-buta ósimdikterin Ońtústik Qa­zaq­stan óńirine ıntrodýksııalaýdy josparly túrde júrgizgen alǵashqy ǵylymı mekeme bolyp esepteledi. Dendrosaıabaqty qurý kezinde aǵash jáne butalardyń kóshetteri, tuqymdary burynǵy Keńes Oda­ǵy­nyń ár túpkirinen ákelingen. Aǵash jáne butalardyń jańa túr­lerin ıntrodýksııalaý jumystary áli de jalǵasyn tabýda. Dendro­saıa­baq­ta buryn-sońdy bolmaǵan kókte­rek, balqaraǵaı, samyrsyn jáne magnolııa aǵashtarynyń kóshetteri egildi. Qazirgi tańda saıabaqta 584 túrli ósimdik ósirilýde. Dendrosaıabaqtyń kolleksııalyq dendroflorasynyń saq­talýyn jáne gendik qoryn jańa ıntrodýsent ósimdiktermen molaıtý úshin 24 túrli aǵashtardyń 560 dana kóshetteri otyrǵyzyldy. Otyr­ǵy­zyl­ǵan kóshetterdi kútip-baptaý ju­mys­tary júıeli túrde júrgizilýde. 2009 jyly «Jol kartasy» baǵ­darlamasy boıynsha «Shymkent memlekettik dendrologııalyq saıabaǵy» memlekettik kommýnaldyq qazyna­lyq kásipornynda abattandyrý, jón­deý jáne sý júıelerin qalpyna keltirý jumystary júrgizilip, sý jáne elektr júıelerimen qosa saıabaq ishindegi ishki joldar, atpen jáne velosıpedpen serýendeý joldary qal­pyna keltirildi, kireberistegi arka jóndeýden ótti. Sondaı-aq bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin arttyrý aıasynda qosymsha abattandyrý ju­mystary júrgizildi. 2010 jylǵa abattandyrý jumys­ta­ry ári qaraı jalǵastyrylyp, otaý quryp jatqan jastardyń súıikti jerine aınalǵan «Jas jubaılar» alleıa­sy men kól qalpyna keltirilip, jaǵalaýyn abattandyrý jumystary oryndaldy. Saıabaqty tolyǵymen qorshaý ju­mystary, qyzmettik úılerdi jóndeý, ákimshilik ǵımarat pen voler saly­nyp, oǵan usaq ańdardy (tıin, taýys qusy, elik, buǵy), al kólge qustardy (aqqý, qaz, úırek, balyqtardyń túr­le­rin) jiberý uıymdastyryldy. Osy jumystardyń arqasynda Shymkent dendrologııalyq saıabaǵy qala turǵyndary men qonaqtarynyń súıikti demalys ornyna aınaldy. QORShAǴAN ORTANY QORǴAÝ – BÁRIMIZDIŃ PARYZYMYZ Tabıǵat qorǵaý is-sharalaryn or­yn­daý úshin oblystyq bıýdjetke qor­shaǵan ortany lastaǵany úshin tólem­derdiń 70-80 paıyz mólsherde túsken qarjy tóleminen shyǵýymen anyq­ta­lady. Alaıda, 2009 jylǵa 234,6 mln. teńge, 2010 jylǵa 172,2 mln. teńge jáne 2011 jylǵa 270,3 mln.teńge qarjy bólindi. Bul kórsetkish tek 45-50 paıyzdy ǵana qurap otyr. Oblystyq bıýdjetten bólingen qar­jylar qorshaǵan ortany qorǵaý is-sharalaryna jumsalady, atap aıt­saq: Qatty turmystyq qaldyqtardyń jı­naqtalýy saldarynan qorshaǵan ortaǵa antropogendik aýyrpalyqtyń údeı tú­sýi qazirgi ýaqyttaǵy ekol­o­gııalyq pro­blemalardyń biri bolyp tabylady. Aý­yl, aýdandarda beıbereket qoqys úıin­dileri túzilip, qor­sha­ǵan ortany las­taýda. Sol sebepten sanıtarlyq-eko­lo­gııalyq normalarǵa sáıkes keletin aýdan ortalyqtarynda turmystyq qal­dyq­tar jınaqtaıtyn oryndar qajet. Qatty turmystyq qaldyqtardyń úıindileri sanıtarlyq jaǵdaıy ja­ǵy­nan ekologııalyq qaýipti bolyp qa­na qoımaı, qoqys úımeleri metan, tun­shyq­tyrǵysh gaz jáne basqa da órt qaýipti qospalardy bólip shyǵa­rady. Iаǵnı, jaqyn mańaıda ornalas­qan tur­ǵyn úıler aýdandarynyń sa­nı­tarlyq-ekologııalyq, mıkroklı­mat­tyq jaǵ­daı­lary nasharlap, edáýir qashyqtyqta atmosferalyq aýa da lastanady. Osy ekologııalyq apat­tar­dy boldyrmaý maq­satynda polıgondar qurylysy men olardy kór­keıtý, zııandy qal­dyq­tardy joıý, polıgondardyń qu­ry­lysy esebinen qatty turmystyq jáne óner­kásiptik qaldyqtardyń jı­naq­talý kólemin azaıtý, sondaı-aq olar­dyń saldar­la­ryn joıý jóninde is-sharalar qaras­ty­rylý qajet. Osyǵan oraı, basqarmanyń qor­sha­ǵan ortany qorǵaý is-sharasy aıa­syn­da aýdan ortalyqtarynda, atap aıt­saq Lengir, Saryaǵash, Túrkistan, Arys qalalary men Báıdibek, Maq­ta­aral, Ordabasy, Otyrar, Saıram, So­zaq, Shardara aýdandarynyń orta­lyqtarynda, sonymen qatar aǵym­da­ǵy jyldan bastap, iri eldi mekenderde de ornalasqan qatty turmystyq qaldyqtar tastaıtyn oryndardy qal­py­na keltirý jumystary oryndalýda. Qorshaǵan ortany qorǵaý is-sha­rasynyń taǵy bir baǵyty boıynsha bul – ekologııalyq bilim berý men nasıhattaý is-sharasy. Munda tabıǵat qun­dylyǵyn jan-jaqty jete túsi­nýi­ne qajetti bilim, kózqaras pen na­nym júıesin qalyptastyrý maqsa­tyn­da túrli aksııalar, forýmdar, semınar men trenıngter, ekofestı­val­der, kon­­kýrstar ótkizý arqyly óskeleń urpaq­tyń qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilikpen qaraýyn úıretý. О́s­keleń jas urpaqqa ekologııalyq problemalardy oqyp úıretý ǵana emes ony júzege asyrý, jas búldirshinderdiń tabıǵatty qorǵaýǵa ultjandylyq degen qasıetin oıatýymyz qajet. Sonda ǵana tabıǵat baılyqtaryn bolashaq urpaqtary­myz­ǵa sol qalpynda jetkize alamyz. Sonymen qatar halyq arasynda eko­logııalyq bilim men tárbıeni nasıhattaý maqsatynda buqaralyq aqparat quraldary, ıaǵnı oblys telearnalary men gazet betterinde qorshaǵan orta­ny lastamaýdan jáne tabıǵatty aıalap baptaýǵa maqalalar men beıne kór­setilimder jarııalanyp otyrady. Mysaly, byltyrǵy jyly bas­qarma oblystyq ekologııalyq bilim berý ortalyǵymen birlesip «Ekolo­gııa jáne balalar» atty oqýshylar­dyń zertteý jumystary men jobalar konkýrsyn, «Saıabaqtar sherýi» atty eki aılyq ekologııalyq aksııa aıa­syn­da uıymdastyrylatyn «О́mir tam­shy­sy», «Bulttarǵa aıtyńdarshy, qus­tar» oqýshylardyń oblystyq shy­­ǵar­ma saıystaryn jáne «Ekolo­gııa jáne balalar» atty oblystyq ǵylymı-zertteý jobalary men «Qyz­ǵaldaq­tyń otany – Qazaqstan 2010» respýb­lıkalyq konkýrstaryn ótkiz­di. So­ny­men qatar, is-shara aıasynda 2011 jyly 5 maýsym kúni Shymkent memlekettik dendrosaıabaǵynda 5 maý­sym – Búkilálemdik qorshaǵan ortany qorǵaý kúnine arnalyp merekelik sherý ótkizildi. Sondaı-aq ob­lys kó­leminde turǵylyqty jerin las­tamaý, kúl-qoqys shashpaý jáne taǵy sol sııaqty ekologııalyq máse­lelerge jaýapkershilikpen qaraıtyn senbilikter óz jalǵasyn tabýda. О́kinishke oraı respýblıka boı­yn­sha júrgizilgen monıtorıng qory­tyndysyna sáıkes, Shymkent qalasy ekologııalyq ahýaly boıynsha tó­men­gi jaǵynan sanaǵanda 3-4 orynda tur. Qaladaǵy atmosferalyq aýanyń eń iri lastaýshylary avtokólikter sany bolyp tabylady. Tehnıkalyq ahýa­ly­nyń nasharlyǵy saldarynan avto­kólikten shyǵaryndylar qorǵasyn men formaldegıdtiń shoǵyrlanýy ruqsat etilgen sheginen asyp ketýine ákep soǵady. Jyljymaly kózderden lastaýshy zattardyń mólsherin azaıtý maqsatynda memlekettik mekeme­ler­diń menshigindegi avtokólikterge katalızator qondyrǵylaryn ornatý arqyly atmosferalyq aýany las­taýshy zattardyń mólsherin azaıtý arqyly qol jetkizýge bolady. Sonymen qatar, adam densaýlyǵy úshin, ásirese birinshi kezekte jas balalar úshin eleýli qaýiptiligi bar Shym­kent qalasy topyraǵynyń qor­ǵa­syn­men lastanýy. Kóp jyldar boıy qor­ǵasyn zaýytynyń jumys isteý salda­rynan aýa men topyraq birshama las­tanǵan. Qorǵasyn jáne onyń qospa­la­ry qorshaǵan ortada eń qaýipti qospa­lar bolyp tabylady. Osyǵan oraı, qorshaǵan ortany qorǵaý is-sharasy aıasynda Shymkent qalasyndaǵy qorǵa­synmen lastanǵan topyraq jamylǵy­syn tazalaý joba­synyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq ne­giz­demesi ázirlenýde. Ázirlengen qu­jat­tamada qorǵasynmen lastanǵan topyraq jamylǵysyn tazalaý shara­lary qarastyrylady. Sý – tirshiliktiń ózegi. Oblystyń ekologııalyq ahýalyn jaqsartý maq­sa­tynda aýdan, qalalarda sý sharýa­shy­lyǵy boıynsha tolymdy jumys­tar ja­salyp jatyr. Osyny júl­gelegen oblystyq tabıǵı resýrstar jáne ta­bıǵat paıdalanýdy retteý basqarm­a­synyń bastyǵy Batyrbek Kósherbaev: “Oblys kóleminde sheshilýge tıisti kúr­delengen ekologııalyq problemalar óte kóp, ony az ýaqytta jáne birden she­shý múmkin emestigi belgili. Son­dyq­tan bas­qarma oblys ekologııasyn saýyqty­rý jolyndaǵy jumysyn al­da­ǵy ýa­qytta da, talap dárejesinde júr­gize beredi” deıdi. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy.