Qazaqstandaǵy ıslamdyq qarjylandyrý, damý perspektıvalary

Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi

“Bankter jáne bank qyzmeti týraly”, “Baǵaly qaǵazdar rynogy týraly” Zańdarǵa jáne birqatar basqa da normatıvtik quqyqtyq aktilerge eldegi ıslamdyq qarjylandyrýǵa qatysty túzetýler engizilgennen keıin is júzinde ıslamdyq bankıngtiń damýy úshin quqyqtyq jaǵdaılar jasaldy. Qazaqstan burynǵy keńestik keńistiktegi zaıyrly qoǵam úshin quptarlyq ıslamdyq bankıngtiń modelin tuńǵysh ret quryp qana qoımaı, klassıkalyq jáne ıslamdyq júıeler úılesimdiginiń qolaıly formatyn jasap otyr. Qazaqstandaǵy ıslamdyq qarjynyń áli uzaqqa sozylmaǵan tarıhy kórsetip otyrǵandaı, júıelerdiń ózara beıimdiligi jaman emes, antagonızm joq, alaıda keıin onyń damý barysynda birqatar erekshe máseleler men problemalardy da sheshýge týra keledi. Qazirgi ýaqytta klassıkalyq qarjy ınstıtýttarymen qatar respýblıkada alǵashqy mynadaı ıslamdyq ınstıtýttar tirkelip, jumys isteýde: Al Nilal banki, AО́QO qatysýshysy – “Fattah Finance” ıslamdyq ınvestısııalyq qoryn basqaratyn brokerlik kompanııa; otandyq jáne halyqaralyq uıymdarmen belsendi yntymaqtasý arqyly Qazaqstandaǵy ıslamdyq qarjy naryǵynyń júıelik jáne jan-jaqty damýyna yqpal ete alatyn Islamdyq qarjyny damytý qaýymdastyǵy. Takafýl-saqtandyrýdyń eki túrin: shet elge baratyn tulǵalardy erikti saqtandyrýdy; jazataıym jaǵdaılardan takafýl-saqtandyrýdy júzege asyratyn “Takafýl” ózara saqtandyrý qoǵamy” О́K alǵashqy ıslamdyq saqtandyrý kompanııasy tirkeldi. AО́QO derekteri boıynsha ótken jyly kompanııa 70-ten asa saqtandyrý polısin jazǵan. Islamdyq qarjy ınstıtýttarynyń Qazaqstanda belsendi qalyptasýy álemdik daǵdarystyń ótkir kezeńine sáıkes kelgenin atap ótken mańyzdy. Belsendilik kóbine obektıvti sebeppen: álemdik qarjy daǵdarysynyń ıslamdyq bankıngti sharpymaýymen túsindirildi. Ekinshi sebep – Qazaqstannyń balamaly qarjy júıesin qabyldaýyna zańnamalyq turǵydan daıyn bolýy. Osy daıyndyq qarjy júıesiniń bul baǵyttaǵy on jyldan astam baıaý qozǵalysynyń qorytyndysy boldy. О́timdilik daǵdarysy jáne balamaly qor jınaý kózderin belsendi izdeý katalızator boldy. Praktıka kórsetip otyrǵandaı, kapıtaldyń álemdik naryqtarynyń qazirgi kezde baıqalyp otyrǵan jandanýy Qazaqstannyń ıslamdyq bankıng jaǵyna qaraı jyljýyna kedergi bolmady. Bul saladaǵy kóp vektorlyq saıasatynyń nyǵaıa túskenin atap ótýge bolady. Bul jaıynda biz Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń (QRUB) Almaty qalasyndaǵy óńirlik qarjy ortalyǵyn damytý komıtetiniń tóraǵasy Darhan NURPEIISOVPEN jan-jaqty áńgimelesemiz. Naqty paıdaǵa qaraı – Darhan Qadyrbaıuly, klassıkalyq qarjy sektoryndaǵy ahýaldyń qalaı qa­lyptasatyndyǵyna qaramastan Qazaq­standaǵy ıslamdyq bankıng damı beredi degen qorytyndy qanshalyqty shyn­dyq­qa janasymdy? – Zańdarǵa túzetýlerdiń engizilýi osy qarjy salasyn is júzinde damytý nıetiniń barynsha baıypty ekendigin kórsetedi. Odan keıin de jasalǵan qadamdar osy qorytyn­dyny rastaıdy. Retteýshiler ıslamdyq qar­jylandyrýdyń negizgi halyqaralyq stan­darttaryn eskerdi. Nátıjesinde AО́QOQRA Baılanys jáne aqparat; Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar; Qarjy; Ekonomıkalyq da­mý jáne saýda mınıstrlikterimen, SIM, QQA, Memlekettik qyzmet isteri agenttigimen, sondaı-aq QR UB-men birlesip “Qazaq­stan Respýblıkasynda ıslamdyq qarjylan­dyrýdy damytý jónindegi 2010-2012 jyl­dar­ǵa arnalǵan birlesken is-qımyldar jos­paryn bekitý týraly” qaýly jáne buıryq qabyldady. Qujattar toptamasy “Jol kar­tasy” degen at aldy. Ol múddeli memlekettik organdarmen ınvestısııalar tartý, ıslamdyq qarjy quraldaryn damytý jáne endirý jónindegi úılesken is-sharalardan turady, ıslamdyq qarjy ınstıtýttaryn tartý jáne ashý jónindegi jaǵdaılardy qalyptas­tyrýdy kózdeıdi. Korporatıvtik emıtentter úshin benchmark (ınvestısııalardyń nátıjeliligin salysty­rý úshin úlgi bolyp tabylatyn kórsetkish nemese qarjylyq aktıv, kiristilik) qurý maq­satynda táýelsiz ıslamdyq baǵaly qaǵazdar shyǵarý josparlanyp otyr.  Islamdyq qarjy jóninde Qazaqstanda da, shet elderde de túrli halyqaralyq forýmdar men konferensııalar turaqty túrde ótkizilip turady. Islamdyq qarjylandyrý máseleleri boıynsha qarjylyq saýattylyq­ty kóterý maqsatynda AО́QO Akademııa­synda ıslamdyq qarjynyń erekshelikteri men qaǵıdattaryn ashyp kórsetetin birqatar semınarlar, sondaı-aq London baǵaly qa­ǵazdar men ınvestısııa­lardyń akkredıttelgen ınstıtýtynyń (CISI) Islamdyq qarjy­landyrý biliktiligi (IFQ) boıynsha oqytý ótkizildi. Alǵa qadam basqan áriptestik – Zańnamalyq bazany damytý týraly, oqytý úderisteri týraly aıtarlyqtaı kóp aıtylady, bul kez kelgen jańa sala qyzmetiniń damýy úshin qajetti shart ekendigi túsinikti. Bizdiń, sonyń ishinde oqyrmandarymyzdyń Qazaqstannyń sóz­den iske kóshkendigi jaıynda, naryq­taǵy aıtarlyqtaı ilgeri jyljý týraly qoıa­tyn suraqtary da az emes. –  Islamdyq qarjylandyrýdy damytýǵa baǵyttalǵan naqty qadamdardyń zańdarǵa túzetýler engizilgenge deıin jasalǵandyǵyn aıtar edim. Qoǵamda qyzý talqylanbaǵanmen, olar naqty jobalar bolatyn. Otandyq ekinshi deńgeıdegi bankterdiń ıslamdyq banktermen jáne Islam Damý Bankimen áriptestigi oǵan mysal bola alady. Qarajat jeke saýda operasııalary úshin de, bıznestiń jekelegen túrlerin kommersııalyq kredıtteý maqsa­tyn­da da tartyldy. Mýrabaha (satyp alý-satý sharty) ónimi arqyly qazaqstandyq kom­pa­nııalardyń qyzmetin qarjylandyrý kezinde dástúrli bankter agentter retinde boldy. Mýrabaha qaǵıdattaryna sáıkes bank klıent­tiń atynan ıslamdyq qarjylandyrýǵa sáı­kes keletin belgili bir taýardy satyp alady, sodan soń ony klıentke ústemeaqy qosyp satady,  somasyn taraptar aldyn ala kelisip alady jáne ol belgili bir merzim ishinde tólenýi tıis. Astanada “Abý-Dabı Plaza” otelin ashý týraly jáne alǵashqy ıslam bankin ashý tý­raly úkimetaralyq eki kelisimge qol qoıyl­ǵanyn da atap ótken jón. Alaıda, birinshi joba ázirge toqtatylǵan. Al ekinshisi iske asyryl­dy: Al Hilal 2010 jylǵy naýryzdan bastap jumys isteıdi. Nebári bir jyldyń ishinde ol 23 mln. dollarǵa jýyq somaǵa telekommýnıkasııalar, saýda, qury­lys jáne basqa salalarda keıbir jobany qarjylandyrdy. Qazirgi ýaqytta “Samuryq-Qazyna” UÁQ Al Hilal-men birlesip ÚIID baǵdarlamasy sheńberinde birneshe jobany qarjylandyrý máselelerin qa­ras­tyrýda. 2011 jylǵy shildede bank menshikti kapıtalyn 70 mln. dollarǵa deıin eki eseleıdi dep kútiledi. Budan basqa “QazAgroQarjy” kompanııa­sy ıslamdyq qarjylandyrý qaǵıdattary boıyn­­sha qarajat alǵan kompanııa retinde my­sal bola alady, ol Islam Damý Bankinen (IDB) agroónerkásip kesheni úshin lızıngke jabdyq pen tehnıka satyp alýǵa 30 mln. dollar mólsherinde zaem aldy. IDB “Batys Eýropa – Batys Qytaı” kólik jobasynyń sheńberinde de 400 mln. dollar bólip otyr. Jalpy alǵan­da 2011 jylǵa qaraı (transulttyq jobany eseptemegende) ıslamdyq bankterdiń Qazaq­stanǵa 500 mln. dollardan asa qarajaty tartyldy. Islamdyq qarjy boıynsha normatıvtik qu­­qyqtyq bazany damytý qarjylandyrý kóz­de­rin ártaraptandyrýǵa jáne elimizde turaqty qarjy júıesiniń damýyna múmkindik beredi. Alǵashqy Al Hilal ıslam bankinen basqa respýblıkada qyzmetteri ıslamdyq qarjylandyrý qaǵıdattaryna sáıkes keletin basqa da uıym­dar jumys isteýde. Asa aıryqsha qurylymdar da bar. Mysaly, Malaızııanyń AmanahRaya memlekettik kompanııasymen birlesip respýblıkada ınvestısııalyq qor túrinde Qajylyq Qor ıslamdyq qarjy ónimi quryldy. Onda Qajylyq jasaýǵa arnalǵan qarajat jınaq­tal­ǵan. Mundaı qordyń qurylýy  halyqtyń bos qarajatyn jumyldyrýǵa múmkindik berip, onyń ıslamdyq qarjylandyrý qaǵıdattaryna sáıkes jınaqtalýyn qamtamasyz etedi. Buǵan deıin AО́QO QQA-men birlesip ıslamdyq saqtandyrýdy endirý jónindegi zań jobasyn ázirledi. Qazirgi ýaqytta bul qujat talqylaný ústinde, jyldyń aıaǵyna deıin Úkimetke engizý josparlanyp otyr. Bul tizbe ári qaraı da jalǵasa beredi: elimizde ıslamdyq qarjylan­dyrýdy damytý qabyldanǵan Jol kartasyna sáıkes jalǵasýda. Zańdaǵy sýkýk – Negizgi belesterin atap óteıikshi…  – Jol kartasy aıasynda álemdegi birqatar jetekshi ıslam uıymdarymen yntymaqtastyq ornatylatyn bolady. Atap aıtqanda, Halyq­aralyq ıslamdyq qarjy naryǵy (International Islamic Financial Market), Islamdyq qarjy ınstıtýttaryndaǵy býhgalterlik esep pen aýdıt jónindegi uıym (Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions), Halyqaralyq ıslamdyq reıtıng agenttigi (In­ternational Islamic Rating Agency), Islamdyq qarjy qyzmetterin kórsetý jónindegi keńes (Islamic Financial Services Board) sııaqty jáne basqalary. Osy ınstıtýttarǵa qoldaý kórsetý aıasynda bilýge degen qyzyǵýshylyǵyn qana­ǵat­tandyrýdan jáne uıymdastyrý mindetterin sheshýge kómektesýden basqa ıslamdyq qarjylandyrýdyń tutas baǵyttary damıtyn bolady. Osyndaı mańyzdy baǵyttardyń biri – Qazaqstanda ıslamdyq mıkrokredıttik uıym­dardy ashý jáne jumys isteýi úshin jaǵdaılar jasaý. Lızıng jáne ıpoteka sektoryn da damytatyn bolamyz.  Jol kartasyn iske asyrý elde ıslamdyq qarjy qyzmetteri ındýstrııasynyń turaqty damýy úshin jaǵdaı jasaýǵa, emıtentterdiń, ınvestorlardyń jáne naryqtyń kásibı qaty­sý­shylarynyń synı jaǵdaılardaǵy tobyn qurýǵa yqpal etetin bolady. Bul qujat Al­matynyń 2020 jylǵa qaraı aımaqtaǵy al­dyńǵy qatarly qarjy ortalyqtarynyń biri retinde qalyptasýyna da yqpal etetin bolady jáne jalpy alǵanda Qazaqstannyń halyqara­lyq deń­geıdegi ıslamdyq qarjylandyrý ortalyǵy retinde mártebesiniń nyǵaıýyna septigin tıgizedi. Islamdyq qarjylandyrý júıesiniń da­mýy­na qaraı osy saladaǵy zańnamany odan ári jetildire beretinimiz sózsiz. Atap aıtqan­da, salyq jáne bank zańnamasyna tıisti óz­gerister engizý qajet. Qazirgi kezde elimizdiń zańnamasy ıs­lamdyq bankıng qyzmetterin mamandan­dyryl­ǵan ıslamdyq bankterge ǵana kórsetýge múm­kindik beredi. Islamdyq bank, “Samuryq-Qa­zyna” UÁQ ulttyq holdıngi, “QazAgro” ulttyq basqarýshy holdıngi jáne olardyń  100%-dyq enshiles uıymdary qurǵan ıslamdyq arnaıy qarjy kompanııalary ıs­lamdyq baǵaly qaǵaz­dar­dyń (sýkýk) emıtent­teri bola alady. Jaqyn­da Parlament Máji­lisi ıslamdyq qarjylan­dyrýdy uıymdastyrý máseleleri boıynsha zań­namaǵa túzetýlerdi maquldady, ol túzetýler orı­gınatorlardyń (emıtentterdiń) tizimin keńeı­týge múmkindik berip, Qazaqstannyń TMD jáne Ortalyq Azııa aýmaǵynda táýelsiz sýkýk­tyń birinshi shyǵa­rylymy úshin qajetti normatıvtik quqyqtyq bazany qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Is­lamdyq qarjy salasyn retteıtin zańnamany damyta otyryp, biz áli de birqatar másele­lerdi sheshýimiz qajet. Atap aıtqanda, ıslam­dyq bankter depozıtorlarynyń múddele­rin qorǵaý, sondaı-aq ıslamdyq jáne dástúrli bankter úshin teń jaǵdaıdy qamtamasyz etý maqsatynda memlekettik mindetti kepildik berý júıesine talap etkenge deıingi paıyzsyz depozıtterdi qosý qajet. Túzetýlerdiń bul qomaqty toptamasy ıslamdyq saqtandyrýdy endirý úshin zańnamalyq jaǵdaı jasaý maq­satynda qabyl­danýy tıis. Islamdyq bankterdi, takafýl-kom­panııalardy, ıslamdyq ınves­tısııalyq qorlar­dy, konsaltıngtik kompanııa­lardy ashý maqsa­tynda ınvestorlar tartý jóninde de turaqty túrde júıeli jumys júr­gizýimiz qajet. Táýekelder men kiristerdi bólýdegi ádildik –  AО́QO mamandary ıslamdyq bankıngti aldyn ala ári jan-jaqty, onyń ishinde Qazaqstanda qalyptasqan qarjy júıesine onyń beıimdelý múmkindigi jáne onyń áleýeti turǵysynan zerdeledi. Islam­dyq qarjylandyrýdyń qandaı artyq­shylyqtaryn erekshe atap ótip, qandaı kemshilikterine toqtalar edińiz? – Kóptegen sarapshylar atap júrgen mańyzdy artyqshylyq – ıslamdyq qarjy­landyrý júıesiniń álemdik qarjy daǵda­rysyna qarsy edáýir turaqtylyǵy. Daǵda­rystan keıin de ıslamdyq qarjylandyrý ınstıtýttary artyq ótimdilik kórsetip otyr. Islamdyq qarjy júıesi turaqtylyǵynyń máni -  mámilege qatysýshylar arasynda táýe­kelder men kiristerdiń ádil bólinýinde. Demek, mámileniń eki taraby da jobalardyń kiristiligi men ınvestısııalardyń qaıtarym­dylyǵy úshin jaýapkershilik atqarady. Is­lam­dyq qarjylandyrý qaǵıdattary mámi­lege qatysýshylar arasyndaǵy ózara senimge, ádildikke, shyndyqqa, aıqyndylyqqa já­ne transparenttilikke negizdelgen, bul  dás­túrli qarjylandyrýmen salystyrǵandaǵy negizgi artyqshylyq bolyp tabylady. Budan basqa ıslamdyq qarjylandyrýda aqsha taýar emes, qun shamasy retinde qaras­ty­rylady, sondyqtan da valıýtamen alyp­satarlyq júrgizýge tyıym salynǵan. Birinshiden, paıyzdyq stavkaǵa tyıym ıslamdyq qarjylandyrýdyń negizgi qaǵıdattaryna jatady, sondyqtan da munda dástúrli banktik depozıtter men kredıtter joq. Ekinshiden – táýekelderdiń bólinýi. Bank klıenttiń jobasyn qarjylandyra otyryp, oǵan teń ınvestor bolady, soǵan baılanysty, joǵa­ryda atap ótkenimdeı, jobanyń táýekelderin de, paıdasyn da bólisedi. Úshinshiden,  alypsatarlyq áreketke tyıym. Bul taǵy bir  - belgisizdikti boldyrmaý qaǵıdaty. Árbir mámileni jasamas buryn onyń barlyq talaptary: qatysýshylary, máni, merzimderi jáne t.b. naqty aıqyndalýy tıis. Taǵy bir tyıym – belgili bir taýarlarmen: temekimen, alkogolmen, qarý-jaraqpen, shoshqa etimen, qumar oıyndardy damytýmen jáne t.b. baılanysty saýda operasııalaryn qarjy­lan­dyrýǵa úzildi-kesildi tyıym salynǵan. Islamdyq bankıngtiń bizdiń ómirimizge beıimdelýiniń qıyndyqtary týraly aıtar bolsaq, men eń aldymen ınstıtýsıonaldyq-quqyqtyq bazanyń jetkiliksiz damýyn aıtar edim. Ekinshiden, jańadan engizilgen ıslam­dyq quraldardy retteý, baqylaý jáne salyq salý tetikterinde qıyndyqtar bar. Úshinshi problema – memlekettik jáne Sharıǵat ba­qylaýyn júzege asyrý úshin bilikti maman­dar­dyń joqtyǵy. Osynyń bári ıslam bankterin qurýǵa jáne olar usynatyn ónimderge jum­salatyn shyǵystardy aıtarlyqtaı ulǵaıtady. AО́QO úshin ıslamdyq mindetter – Al Hilal bankten keıin elimizge basqa da qarjy ınstıtýttary keledi dep kútil­gen bolatyn. Alaıda ázirge ondaı oıyn­shylar joq. Bul daǵdarys engizgen túzetý me? – Daǵdarystyń da áseri bar. Biraq bul jerde basqasy mańyzdyraq: qarjy qyzba­lyq­ty kótermeıtini belgili. Ázirge jurtshy­lyq baıqaı bermeıtin jumystar, úderister júrgizilýde. Bul jumystyń nátıjesi de kóp uzamaı kórinip qalar. AmanahRaya, “Fattah Finance” AQ jáne Qazaqstan Damý banki quratyn ıslam bankin ashý josparlanyp otyrǵanyn aıtýǵa bolady. Jyldyń aıaǵyna deıin bul bank jumysyn bastap ta ketýi múmkin. Islamdyq qarjy naryǵynyń taǵy bir qatysýshysy – Almatyda óziniń ókildigin ashqan “Kýveıt-túrik qatysý banki” qazaq­stan­dyq bank naryǵyna kirý máselelerin belsendi zerdeleýde. Islamdyq bank ónimde­rin usyný jóninen bank Túrkııadaǵy kóshbas­shylardyń biri bolyp tabylady. Meniń oıymsha, ol naryqtaǵy myqty qatysý­shylardyń biri bolady. – Islamdyq qarjylandyrýdyń damýy Qazaqstanǵa ne beredi? – Qazaqstanda ıslamdyq qarjylan­dyrýdyń damýy ınvestorlarǵa ınvestı­sııa­laýdyń balamaly quraldaryn usynady, jalpy alǵanda, el ekonomıkasynyń qarjy­lyq turaqtylyǵyna qoldaý kórsetýdiń qo­symsha kózderin qurýǵa múmkindik beredi. Qazir ıslamdyq qarjylandyrý sektory - álemdegi eń jyldam damýshy sektor. Onyń álemdik aktıvteri 1 trıllıon dollar dep baǵalanady, bul rette ósý qarqyny da sońǵy jyldary erekshe joǵary - jylyna 15-20%. – Áńgimeńizge rahmet.           Áńgimelesken Alla DEMENTEVA.   Glossarıı Mýdaraba  – paıda men zııandy bólý. Mýsharaka – birlesken qyzmet týraly kelisim. Mýrabaha – satyp alý-satý sharty. Satýshynyń taýardyń spot baǵasy jáne merzimin keıinge qaldyrǵany úshin  ústemeaqy týraly aqparatty jarııa etýi Mýrabahanyń sharty bolyp tabylady. Keri satýǵa tyıym salynǵan. Kard Hasan – zaem. Zaem talap etý boıyn­sha keri qaıtarylady. Nesıelik paıyzǵa tyıym salynǵan, biraq kredıtorǵa syılyq berýge bolady. Idjara – osy operasııanyń negizinde arendatorǵa zattan túsken kiristi paıdalaný jáne alý quqyǵy beriledi. Takafýl – ıslamdyq saqtandyrý. Sýkýk – ıslamdyq baǵaly qaǵazdar, ınvestısııalyq jáne ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrý úshin shyǵarylady. Baı al-Kalı bı al-Kalı – boryshty bo­ryshqa satý, mysaly, forvardtyq kelisim­shartty ol úshin tólemniń merzimin keıinge qaldyra otyryp satý. Riba – ósim alý – boryshtan nesıelik paıyz alýǵa tyıym. Gharar – belgisizdik – qajetti shekten shyǵyp ketken qasaqana táýekelge tyıym jáne kelisimsharttaǵy belgisizdik. Maisir – qumarlyq – kezdeısoq jaǵ­daılardyń toǵysýy nátıjesinde paıda alý. Tyıym salynǵan taýarlarmen, qyzmet­termen mámilelerge tyıym salynǵan.