«Keledi tún ornyna jaryq sáýle...»

Qazan aıynyń sońy jaýyn-shashyndy boldy. Boǵda taýyn bult búrkep, tuman basqaly onshaqty kún. Aspan tesilip ketkendeı bolyp, neshe kún sorǵalaǵan jaýyn tań ata tolas tapqan. Alǵash jań­byrǵa qaramaı, túrmedegilerdi jumysqa shy­ǵaryp júrdi. Onsyz da áreń júrgen ash-aryqtar kúni boıy jaýynnyń astynda súmetile buralyp, keshke jataq­taryna ilbip ázer jetetin. Sodan aq jańbyr uzaqqa sozylyp ketti de, eshqaıda shy­ǵar­maıtyn bolǵan. Sylbyraǵan jaýyn astynda abaq­tynyń qarasur tamdary neshe kún kirgen-shyqqan eshkim joq, ishindegi jazyqty bısharalardyń egilgen kóz jasyndaı sorǵalaǵan jańbyr sýyn mizbaqpaı boıyna sińirip, túk bolmaǵandaı búk túsip jatty da qoıdy. Sáske kezinde qybyr-jybyr bastalyp, ary-beri júrgen adamdar kóbeıip, saqshy-qaraýyl­dar­dyń daýystary estilip, abaqty aýlasy silkine oıan­dy. Jylt etip kún kózi kórindi. Bulttar jóń­kile kóship, aspan alasapyran tazarýǵa kóshk­en­deı. Jerden bý kóterilip, mıy shyqqan saz bal­shyq degdı bastady. Kún edáýir kóterilip, jylyna bastaǵanda abaq­ty-úılerdiń esigin ashyp, qamaqtaǵylardy dala­ǵa shyǵardy. Neshe kún jaryq dúnıeni kórmegen baı­­ǵustardyń keıbiri bastary aınalyp qulap ja­tyr. Kúbirleı aspanǵa qarap, taza aýany simire ju­typ, ke­rilip-sozylyp, boılaryn jazyp, kópshiligi teń­se­le turyp qalady. Saqal-shashtary ósken, óń­keı sú­zek­ten jańa turǵandaı bolǵan appaq qýdaı ash-aryq­tar jan-jaqtaryna jasqana qarap, buǵa sóılesedi. Tańjaryq qana eshteńeden ımenbeı, ázil-qaljyń aralastyra daýystap sóıleıdi. Shyǵa berip, basy aınalyp qulap qalǵandarǵa qarata: – Baıa­ǵyda bir han sulý qyzyn jurt kózinen qyz­ǵanyp, qarańǵy temir torda ustaıdy eken. Bir kúni qyz jaryq dúnıeni ańsap, urlanyp dalaǵa shy­ǵypty deıdi. Kúnniń jaryq sáýlesin kórgen boıda qyz­dyń basy aınalyp, esinen tanyp qu­laı­dy ǵoı. Biraz ýaqyt jatyp qalǵan qyzǵa kúnniń nury ótip júkti bolyp qalypty deıdi, – dep Tań­jaryq jan-ja­ǵyna kúlimdeı qarap. – Sol aıt­qandaı, qulap qal­sańdar jatyp almaı, tez turyp ketińder! Bult­tan shyqqan kún ashy! Kim biledi?.. Qudaı atyp... Bári dý kúlkige batty. Buralyp áreń turǵandar ishterin basyp, kúlkilerin tııa almaı, qıqyldap-shıqyldap áreń basyldy. – Áı, qaıdaǵyny qaıdan shyǵarasyń, eı?! – dep Moldahan da Tańjaryqty búıirden túrtip qoıyp, kózinen jas aqqansha kúldi. Jamyraı kúlgenderdi jaqtyrmaı qalǵan túrme bastyǵy qasyna baqylaýshy saqshyny ertip kelip, qaıda júrerlerin bilmeı uılyǵysyp turǵandarǵa kóz júgirtip, qabaǵyn túıe: – Tártip buzýǵa bolmaıdy! Dabyrlaı sóıle­sip, dýyldaýǵa ruqsat joq! Uzap eshqaıda bar­maı­syń­dar! Myna jaýyn-shashynda dalaǵa shyǵara alma­dyq. Búgin – serýen. Bul – úlken qamqorlyq. Sony túsinińder! – dep túrmedegilerdiń óz ishinen belgilengen baqylaýshy – gońtýlarǵa qatty tap­sy­ryp, ózi jaıyna ketti. Odan basqa da baqy­laýshy-qa­raýyl­dar kóp. Myltyqty saqshylar júredi aralap. Ol az deseń at shaptyrym aýlanyń ár jerine or­nat­qan satyly-munaralardan da kóz almaı qarap tur. Ár top óz qamaq-úıleriniń tóńireginde kún shýaqtap ary-beri júr. Tamǵa súıene tizilip, júrelep otyrǵandar qanshama. – Júr aralap qaıtaıyq! – dedi Tańjaryq Moldahan men Ánýarǵa, – Tanystar kezdesip qalar. Áńgime tyńdaımyz. – Oıbaı, qoı, Táken! – Ánýar esi shyǵa. – О́tkendegini umytyp qaldyń ba?! Aıtyp ketti ǵoı, jańa. Áne, qarap tur! – Oı, qudaı, neden qorqasyń?! Kóretinimizdi kórip jatyrmyz! Bulardyń taıaǵyna úırengen joqsyńdar ma?! Júrińder! – Qoı, qoı, Táken! – Moldahan ustaı aldy. – Tynyshtyq kerek! – Oı, qorqaqtar-aı! Joldas bolýǵa jara­maı­syńdar! Tańjaryq qarsy aldydaǵy qatarlas qamaq-úıdiń syrtynda kúnshýaqtap otyrǵandarǵa qarap turyp qaldy. ...Osylaı dalaǵa shyǵarǵanda, keıde jumysqa bara jatqanda, ne kele jatqanda Tańjaryq eshkimnen ımenbeı, árkimmen bir sóılesip, ázildesip, basqa toptaǵy­larǵa baryp, olarmen tanysyp, ózi tanıtyn­dar kezdesse, shúıirkelese hal-jaǵdaı surasyp, bárin saldyrlap aıtyp keletin. «Oıbaı, pálendi kórdim, adam aıaıtyn­daı. Altaı, Tarbaǵa­taı­dyń myqtylary­nyń bári júr. Tanysyp al­dym!» dep júretin. Osy­dan onshaqty kún buryn, ótken qalyń jańbyrdyń aldynda taǵy osylaı dalaǵa shyǵaryp, tutqyndar teńselip aýlada júr­gen. Tańjaryq tynysh turmaı, aralady da ketti. Bir kezde qarsy bettegi qatarlas abaqtynyń kún­geı qabyrǵa­syn­da tizilip, kúnshýaqtap otyrǵan­dar­ǵa bardy. Baıǵus­tar­dyń qur jandary ǵana. Tanyǵandary kúlimsiregen bop qaraıdy. Jaǵa­lap amandasyp kele jatyp, baıaǵyda alǵashqy quryl­taıda Úrimjide kórgen Nurtaza úkir­daıdy tanyp qalady. Tarbaǵataıdan ustalǵan eńgezer­deı sú­ıekti adam edi, ábden aryqtap, súıekteri ady­ra­ıyp-ady­raıyp syrtqa teýip, qur súlderi qa­ly­p­ty. Dúnıe­den kúder úzgendeı, tamǵa súıene júr­e­leı oty­ryp, aınalasyna beıjaı kóz tastaıdy. Tańjaryq ba­ryp sálem berip, aldynda az aıaldap turady. Taltaıa júre­lep otyrǵandiki me, túrmeniń tar shalbarynyń aýy qaq aıyrylyp, ar jaǵynan táni jarqyrap kóri­nedi. Kózi shalyp qalǵan Tańjaryq birden: Qaıǵyrsa ketedi eken adam tozyp, Barady bireýinen ekeýi ozyp. Týlaǵan aq balyqtaı qaıran jabdyq, Shyǵaram tar shalbardan zorǵa sozyp, – dep óleń­dete jóneldi. Qarańǵy qapasta ábden buıy­ǵy­lanyp, bop-boz bolyp, isinip ketken baıǵustar qy­ran-topan kúlkige qaryq bolyp, óńderine qan júgirip bir silkinip qaldy. Sol mezette qaraýyl saqshy jetip kelip, aqyn­dy myltyq dúmimen túrtkilep, aıdap alyp ketti. Sodan kesh bata ábden taıaqtap, ólimshi ǵyp ákep tastady... Ánýardyń aıtyp turǵany sol edi. Úlken sáskeniń kezi. Kún birshama jylynyp qalǵan. Shirkin, kúnniń shýaqty nuryna ne jetedi! Ilmıgen ash-aryqtar bir jadyrap, ár jerge toptana áńgime-dúken qurady. Tańjaryq jaǵalap osyndaı bir shoǵyrǵa keldi. Úsh-tórt adam otyr da, qalǵandary qoralana turyp alǵan. Sálem bere toqtaǵan aqyn: – Sizderdi kózim shalyp ádeıi buryldym, – dedi. Sóıtti de otyrǵandarǵa qarap, – Áı, beri jaqyn­dańdar! Myna kisilerdi tanystyraıyn, sálem berip júrińder! Mynaý – úlken qara saqal­dy, tórtpaq kelgen, qaratory qartańdaý adamdy nusqap, – Sonaý Sovet jerindegi Kereký men Semeıden bastap, búkil qazaq syılaıtyn Sherııazdan Marsaq degen shejireshi qart. Bul kisiniń áńgime­sine qyzyǵyp Shyń Shysaı­dyń osynda alyp kelgenine bes-alty jyl bolypty. Turǵandar dý kúldi. Onyń qatarynda otyrǵan, ol da orta jastarǵa kelip qalǵan adam eken. Shoqsha saqaldy, dóńgelek júzdi, kózi kúlimsi­re­gen kisini: – Myna kisi osyndaǵy Barkól men Morıdy shý­latyp, ókimettiń záresin ushyrǵan Qasym batyr­dyń atamany, ózi júırik dombyrashy Sııazbaı degen aǵa­laryń. Al myna jigit, – Iri deneli, at jaqty, kózi janyp turǵan aqquba jigitti kórsetip. – Sonaý Qar­qaradan albandardy bastap kóshirip kelgen Jaqyp­berdi batyrdyń oń qoly Mansurbaı degen azamat. Abaqtydan eki ret qashyp shyǵyp, úshinshi ret usta­lyp otyr. – Oǵan sál qarap tu­ryp. – Qamyqpa, baýy­rym! Aman bolsań, budan da qutylasyń! – dep arqasynan qaqty. – Al, men Ileniń qyzaıymyn. Kúnestiń basyn jaı­lap, tósin qystap, aıranyn urttap, qoıyn qurt­tap degendeı, jaıymen jatqan el edik. Bárin osy qý tilimnen taptym. Til men jaǵyma súıenem dep úki­met­tiń sha­byna túrtip alyp, pálege qalyp júrmin. Atym – Tań­jaryq, – dedi. Enteleı ıirilip turǵan­dar­dyń: «Tań­jaryq!», «Aqyn Tańjaryq pa?!» desken daýys­ta­ry qattyraq shyǵyp, dýyl­daı kúlip, dabyrlasyp ketti. Dál osy kezde baj-buj etken eki sherik jetip kelip, myltyqtaryn kezene túrtip: – Bul ne jıyn?! Ne aıtyp tursyńdar?! – Gońtýlar qaıda júr? Nege qaramaıdy?! – dep birinen-biri óte zildenip, topty tarata qýyp, ishinde Tańjaryq bar tórt-bes adamdy túrtkileı aıdap ala jóneldi. Záreleri ushyp, odan ary tústeri qashqan sorlylar ishterinen «qurydyq» dep kele jatyr. «Al endi daıyndalyńdar! Taıaq jemegenderińe kóp bolǵan shyǵar», – dep kúbirleıdi Tańjaryq. Kúzetshi sherikter turatyn úıge jaqyndap kelip toqtatty da, aıdaýyldyń bireýi ishke kirip ketti. Aparyp qamap, «má, senderge jıyn ashqan», «má, senderge kúlki» dep sabaıtyn shyǵar dep oılady Tańjaryq. Jańaǵy aıdaýyl ekeý bop qaıtyp keldi de, ózi qalyp, tutqyndardy ana ekeýine tabystap berdi. Eki sherik ortaǵa alyp bes adamdy qaıta aıdady. Bir jer­ge toq­tap, kúrek, qaıla al­dyrdy. Túrme aýlasynan shy­ǵa­ryp, da­la­ǵa, sonadaıda kórin­gen qyr­qaǵa qaraı kele ja­tyr. – Bizdi qaıda aparady? Ne isteter eken?! – dep sybyrlaıdy Sııazbaı Tańjaryqqa. – Bizge kór qazdyrady. Sóıtip óltiredi, – dedi Tańjaryq. Sııazbaı shoshyp ketti. – Endi qoryq, qoryqpa. Oǵan amal joq, – dedi Musylmanbek degen jigit qatarlasa kúbirlep. – Áıteýir, qazǵan kórlerińdi tereń qazyńdar, mynalardyń jazataıym ózderi tússe, shyǵa al­maı­tyndaı bolsyn? – dedi Tańjaryq mysqyldaı kúlip. – E. Bular, ózderi túse qoımas. Aldymen bizdi túsirer, – dedi Mahat úreılene. Olaı deme, Mahat! Álden úmitińdi úzbeseńshi! – dedi Tańjaryq saspaı. Álgi kóringen qyrqadan ary asyra aparyp, oıpańdy qazdyra bastady. Shyndyǵynda jeke-jeke kór qazdyrdy. Kúndegi el qatarly ishetin qara sý men shıki momadan da qaǵylyp, nár tatpastan kúni boıy tynym kórmeı jer qazdy. Ábden dińkeleri quryp, álsirep qulaı jazdaǵanda bir-aq toqtatyp, eki sherik beseýin qaıta aıdady. «Iаpyraı, óz kórimizdi ózimizge qazdyryp, tirideı kómip tastaı ma» dep qaýiptenip edi, aman qal­ǵan­daryna shúkirshilik etip keledi. Qudaı saq­ta­syn, bu­lar­dan bári shyǵady. Ondaı sum­dyqtardy da estigen. Kesh túsip keledi. Túrme aýlasyna kirgen jerde ba­ǵanaǵydaı sál toqtatyp, bir sherik taǵy da úıge kirip ketti. Ekinshisi bylaıyraq shyǵyp shylym shegip tur. «Endi ne ister eken bizdi?!» dep tur bári. Jaq jún­deri úrpıisip, bozala-tozala bo­lyp, qur súlder­le­ri ǵana. Tańerteń baıqamaǵan eken, kireberistegi úl­ken qaq­pa­nyń mańdaı­sha­synda Shyń Shysaıdyń úl­keı­tilgen sýreti ilýli eken. Ony aldymen kórgen Sııazbaı: – O-o, kósemniń rásimin qara! – dedi. Tańjaryq jalt qarap, kóz almaı az turdy da: Otyrsyń qara zalym, túsi qashyp, Biz júrmiz aıdaýyńda asyp-sasyp. Armansyz dúnıeden óter edim, Qanyńdy bir urttasam jalǵyz qasyq, – dep tistene óleńdetti. Oılanyp qalǵan Sııazbaı: – Bir jeri áli de kemshil bop turǵan sııaqty, – degende, Tańjaryq: – Solaı ma?! Ondaı bolsa toltyraıyn, – dep, ary qaraı óleńdetip: Qamaýda jatyr erler jantalasyp, Birge ósken, birge týǵan qan jalasyp. Iаpyrym-aý, óstip quryp ketemiz be? Arman ne, ólip ketsek naızalasyp!– dep qosty. О́stip turǵanda jańaǵy sherik qaıta shyǵyp, anaǵan birnárselerdi túsindirgendeı boldy da, jyl­dam­data basyp kep Tańjaryqty myltyqtyń ushymen túrte jeke ózin aıdaı jóneldi. Qasyn­daǵylarǵa tildesýge de shamasyn keltirmeı asyq­tyryp áketti. «Endi ólgen jerim osy shyǵar, – dep oılady, – ońasha apa­ryp, tepki­niń astyna alaıyn dedi ǵoı». Túrtip-túr­tip qoıyp aıdap keledi. Joq, óziniń jataǵyna ákeldi. «E, qudaı berdi, osymen qutylsam boldy» dep oılaǵansha esik­tiń kózine kelip toqtady. Shaqur-shuqyr esikti ashyp jiberip ıtere kirgizgende, ne bolsa da jet­tim-aý degen oı­men ornyna enteleı jetip qula­ǵany sol edi, «Tur, or­nyńnan! Jına, boqty­ǵyń­dy!» dep teýip-teýip jiberdi. Tańjaryq qaıta turyp, apyl-ǵupyl oryn-kór­pe­sin jınaı bastady. Kame­ra­daǵylar alǵash qýanǵandaı: «O-o, Táken! Tańjaryq!» desip qalyp edi, endi muny alyp ketetinin bilip, úreılene qarasyp qaldy. Saqshy: «Bol! Bol!» dep kórpe-tósegin qushaq­tat­qan kúıi jelkelep alyp shyǵyp ketti. «E-e, bular jáı qoıa salýshy ma edi! Endi qaıda aparar eken?» degenshe qatarlasqan abaqty úılerdiń birine kirgizdi. Sol jerde aıaǵyna kisen salǵyzdy da, qaraýyl saqshyǵa tapsyryp, aıdap kelgenniń ózi bularǵa qatty tabystap shyǵyp ketti... «Oryn aýystyrýmen jazalary biter me eken, álde kórseter quqaılary áli alda ma eken?!» dep oılaǵanynsha túpkir jaqtan bireý: – Áı, baýyrym, qazaq kórinesiń, qaıdan keldiń? – dedi basyn kótere. – E-e, osy aýyl arasy ǵoı, – dedi Tańjaryq jaıbaraqat. Ana kisi onsha túsinbeı qaldy ma: – Aýyl arasy deıdi. Osy tóńirekten ustalǵansyń ǵoı, – dedi. – Oı, qudaı! – dedi aqyn tyjyryna, – Bul tó­ńirek emes, týra osy abaqty aýylynyń turǵy­ny­myn. Myna kórshi úıden sizderge qonaqqa jiberdi. – E-e, solaı demeısiń be! Onda birdeńe búldirgensiń ǵoı. – Aýystyrǵan ǵoı. Bulardyń sondaıy bar emes pe! Qamaqtan qamaqqa jótkep otyratyn, – dep taǵy bireý áńgimege qosyldy. – Búldirmegende, qarap júrseń ishiń pysady, – dedi Tańjaryq qýaqylana, – Sodan, qudaı til bergennen keıin birdeme deısiń. Báribir tynysh júrgende de jeıtin taıaǵyń... «Mynaý bir qyrsyq qoı» degendeı analar qaıtyp úndemeı qaldy. Jas jigit birtúrli sóılegisi kelip qozǵalyń­qyrap otyryp: – Aǵa, atyńyzdy surasam bola ma? – dedi. – E-e, shyraǵym-aı, aty-jónim Tańjaryq Joldyuly. Ileniń qyzaıy­myn, – degen kezde jańaǵy úndemeı qalǵandar bastaryn qaıta kóterip: – О́ı, Tańjaryq pa?! – Tańjaryq deı me?! – Kádimgi aqyn Tańjaryq pa?! – desip dabyrlasyp ketti. Bir-ekeýi oryndarynan turyp buǵan qaraı júrdi. Bári birinen keıin biri kelip qushaqtap, qaıta amandasyp qaýqyldasyp jatyr. – Báse, tili men jaǵyna súıengen bul kim deıim, – dep orta jastardaǵy qara kisi jaqyndap kep otyrdy, – Tańjaryq ekensiń ǵoı. Seni kór­mesek te jaqsy bilemiz. Osynda deıtin. Qaısy abaqtyda jattyń. – Úshinshide. – E-e, báse, kórshi úıden dep otyrǵanyń sol eken ǵoı, – dep jańaǵy kisi, basyn kóterip ornynan turmaı otyrǵan qartańdaý adamǵa qarap: – Syqa, beri taman kelseńshi. Myna aqyn inińiz kep qalypty, – dedi. – Baraıyn, baraıyn. Qudaı aıdap keldi ǵoı bizge bul jigitti. – Eńkeıe basyp kelip, Tańja­ryq­ty moınynan qushaqtap betinen súıdi, – Jaq­sy keldiń, aınalaıyn. Bul jerde bóten adam joq, bári ózimiz. Aınaldyrǵan alty-jeti adam ǵana. Men – Syǵaı degen aǵań bolamyn, – degende jańa­ǵy qara kisi: – Ataqty Syǵaı záńgini estýiń bar shyǵar, – dedi. – E-e, estigem, – dep onyń júzine barlaı qarap qoıdy. – Myna kisi, – dedi endi Syǵaı záńgi sóz bastap, ba­ǵanadan sóılep otyrǵan kisini tanystyryp, – Qa­pas záńgi. Al, anaý otyrǵan Barkólden kelgen Quda­baı ba­tyr. Onyń qasyndaǵy Qamı baýyryń. О́zińmen birinshi til qatysqan mynaý jas jigittiń aty – Qasym bolady. – Oıpyraı, qudaı saqtasyn, óńkeı záńgiler men batyrlardyń ortasyna túsippin ǵoı. Endi ne bolar eken?! – Jaqsy bolady, aınalaıyn, – dedi Syǵaı záń­gi ózimsine, – Qaıta qýan bizdiń aramyzǵa kel­genińe!.. «Qalaısha bul jerge ákelip qaldy?» dep oı­lady aqyn az únsiz otyryp. «Álde, myna­lardyń arasynda tyńshylary bar ma eken?!» Qal­jy­raǵanyn jańa sezdi. Qarny da shuryldap barady. «Ne bolsa da kórip aldym! Talaı quqaıyn kórdim ǵoı. Taǵy da azaptar azar bolsa...» Tańerteńgilik mezgil. Jaý qýǵandaı eki sherik kirip keldi. – Tur ornyńnan, aqynsymaq! – dep bireýi Tańjaryqtyń basyna búrkeý qapty kıgizip jiberip, aıaqqa kisen saldy. Ekinshisi kórpe-tósekti ápter-tápter aınaldyryp, arasynan óleń jazyp júrgen eski dápterdi taýyp aldy. – Mine! – dedi ol daýystaı qaǵazdy joǵary kóterip, – Taptyq! – Birin-biri qostap, bastaryn ızesip, aqyndy ıtermeleı alyp shyǵyp ketti. Túrtpekteı aıdap, tunshyqtyra dirildetip ákelip bir úıge kirgizdi. Kúbirlese sóılesip tu­ryp, tutqyn­nyń búrkenshigin julyp aldy. Uzyn­sha ústelde tizilip tórt adam otyr. Tústeri sýyq. Tańjaryqqa «áp, bálem keldiń be?!» dep tisterin basyp otyrǵan sııaqty. Týra qarsy aldylaryna ákep turǵyzdy da eki sherik shyǵyp ketti. Dál ortada otyrǵan kózil­dirikti qara­sur adam daýystap bireýdi shaqyrdy. Kirgen adamǵa tapsyryp, Tańjaryqtyń qolyna kózir saldyrdy. – Iá, Tańjaryq aqyn, sen osy jerde de úki­metke qarsy úgit júrgizýdi bastapsyń ǵoı. Ras pa?! – dedi jańaǵy adam qabaǵyn túıe, zildene sóılep. – Ony kim aıtyp júr?! – Aqyn da basyn selt etkize kóterip aldy, – Aıaq-qolym buǵaýda, tar qapasta jatyp qalaı úgit júrgize alamyn?! – Sen shynyńdy aıt! Túrme aýlasynda serýendep júrgen tutqyndardy jıyp alyp, qandaı áńgime aıtyp júrsiń?! – Oı, qudaı! Báse, báse, – dep Tańjaryq kúbirlep turyp, – Esh áńgime joq olarmen. Amandasý, sálemdesý... – Aıt shynyńdy! Malǵun! – Ústeldi qoıyp qaldy. Kózinen ot shasha kózildirigi jarq ete tústi. Muny estip «Qane ne isteıin?» degendeı jalań­daǵan bireý keldi. Suraqshy qoıa tur degendeı qolyn siltep edi, anaý basyn shulǵyp qaıta shyǵyp ketti. – Sen qıqańdy qoı! Biz bárin bilemiz. Shynyńdy aıtpasań, biz saǵan aıtqyzamyz! Qısynsyz qylyqtaryna kúıip ketti: – О́zderińiz bilseńizder onyń nesin suraısyzdar? Moınyma qoıyńyzdar! – Eı, ıt! – taǵy da ústeldi tars urdy. Jańaǵy jendet jetip keldi. Oǵan kózi aqshańdap baldyr ete túsip edi, anaý iske qumbyl kirisip, qalaqtaı jalpaq bylǵary alyp shyqty. Oǵan sál toqta degendeı ıshara jasap, Tańjaryqqa: – Seniń moınyńa qoıý op-ońaı! Sen jaqsylyqty bilmeıtin ıt ekensiń! О́zi moıyndap, shynyn aıtady desek, qara muny?! Basta! – Jendetke ıek qaqty da buǵan: – Tik tur! Qozǵalma! – dedi aıqaılap. Jendet umtyla berip qolyndaǵy ultandaı byl­ǵarymen munyń eki betinen «sart, sart» etkizip salyp-salyp jiberdi. Kóziniń oty jarq etip, jas parlap qoıa berdi. Jaqtary dýyldap, órtenip barady. – Endi aıtasyń ba? – Basqa suraqshy kiristi. – Shynyńdy aıtpasań ne bolatynyńdy bilesiń be? Kóriń daıyn! О́z kórińdi óziń qazyp daıyndap qoıǵansyń! Áli de pursat bar. Astyrtyn úgit júrgizip, qandaı toqtamǵa keldińder?! Seniń sóılesken adamdaryńnyń bári suraqqa alynyp, jeke-jeke qamaqta otyr. Olarmen qazir bettestiremiz. Ne aıtqanyńdy moınyńa qoıyp beredi. – Onda solar aıtsyn ne úgit júrgizgenimdi?! – Mynany qaraı gór, – dedi sózdi alǵashqy suraqshy ilip áketip, – Solar aıtsyn deıdi. Aıtpaıdy olar! – daýsy oqys shyǵyp, ústeldi bir perip, ornynan qarǵyp turdy, – Aldymen sen aıtasyń. Aıtqyzamyz! – Qalshyldap, jendetke qaıta buıyrdy, – Jatqyz, tósekke! Anaý iske kiristi. Tańjaryqty julmalap, syrt kıimderin sheship, naýadaı tar, temir tósekke jatqyz­dy. Osyndaıǵa arnaıy jasaǵan dúnıe eken, jan-ja­ǵyn­daǵy beldikterimen tarta bekitip, tańyp tastady. Tyrp ete almaısyń. Ol túk emes eken. Temir naýanyń jaqtaýlaryndaǵy buranda­laryn qysyp buraǵan saıyn súıek-súıegiń synyp keterdeı kútirlep, janyń kózińe kórinedi. О́kpe-baýyr, qolqa-júregiń aýzyńa tyǵylyp, súıek­teriń qaqsaı úgitilip bara jatady. Ásirese, eki ıyq qysylǵan saıyn shydaı almaı, eriksiz daýsy shyǵyp ketti. «A-a, o-o!» degenge qaramaı qýsy­ryp qysa túsedi. Ne bulqynyp, qozǵala almaıdy. Burynǵy kórgen azaptarynan bul tótenshe boldy. Yńyrsı bozdap jatyp, talyqsyp ketti... – Turǵyz! Turǵyz! – Suraqshy tepsine aıqaı saldy. Ana jaýyz qyzylala qan japqan aqyndy julqylap, silkilep qaıta turǵyzdy. Aıaqta kisen, qolda kózir, murnynan dirdektep qan saýlap turǵan Tańjaryq myna suraqshydan da túńile: «Basqasy basqa. Myna qazaqqa ne joq! Ata-babańnyń árýaǵy urǵyr-aı! О́zińniń qorlaǵany ótti-aý, bárinen!» dep oılady. – Sen ıt! Aıaǵandy bilmeı, bárinen jaltaryp tur­syń! Seni endi erkeletpeımiz. О́z obalyń ózińe! Mo­ıyndatamyz! – Aıqaılaı sóılep, qolyndaǵy óleń dáp­terdi paraqtaı kelip, – Mynaý ne degen sóz sonda?! «Jazyp tastap keteıin, Belgi qalsyn artyma. Armanym kóp álemde, Bas kótersin sálem de. Qaıǵyda júrgen qarańǵy, Qazaq, qyrǵyz halqyma. Eskerilmeı qalmasyn, Oǵan da aıt sartyma». – Al endi ne deısiń? Úgit emegende bul ne?! Jurtty ókimetke qarsy kóteriliske úgittep tursyń ǵoı. О́zińnen basqa adam sóz túsinbeıdi dep oılaısyń ba?! Saǵan az myna kórgeniń. Sen kún saıyn ajalyńa jaqyndap kelesiń! – dedi de qytaısha baldyr-buldyr sóılep qasyndaǵylarǵa dápterdi kórsetip, jańaǵy óleńniń mánin túsindirdi. Analar birine biri qarap, «munyń istep júrgeni shyn eken-aý» degendeı úreılene oryndarynan atyp-atyp turdy. Birinen biri ótip álgi azaptaǵysh jendetke qol­daryn jarysa siltep, Tańjaryqty nusqap: «Qur­tý kerek! Jazalap kózine kók shybyn úımeletý kerek! Shynyn aıtqyzý kerek! Azaptap óltirý kerek!» desip daýryǵysyp ketti. Ana jaýyzdyń kútkeni sol eken, aqyndy julqı túrtip qarsy esikten ary kirgizip ketti. Qasapshydaı jalańdaǵan samdaǵaı neme áp-sátte onsyz da býyndarynan ál ketip áreń turǵan Tań­jaryq­ty bylq-sylq etkizip, kendir arqanmen ba­qaıy­nan baılap, basyn salaqtatyp asyp jiberdi. Tutqynda ún joq. «Ne bolsa da kóreıinge» bekindi. Suraqshylar kelip, aıyzdary qana qarap turyp: – Tursyn! Osylaı! – Tursyn osylaı! Osy kerek buǵan! – desti. Al ana qazaq suraqshy jaqyndap kelip: – Qalaı eken, aqynym?! Shyndyǵyńdy jaıyp salmasań kóretiniń áli alda! – dedi shyǵa berip nyǵyzdaı sóılep. Qansha tistense de eriksiz dybysy shyǵyp, «ó-ó; ó-ó!» dep teńselgen Tańjaryq salbyrap qala berdi. * * * «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi». Tańjaryq bul joly da aman qaldy. Úsh kún boıyna uıqy degen ne, esten tanyp qalǵan kezderi bolmasa, bir sát otyrǵyzyp, demin aldyrǵan joq. Adam da ıt­jandy bolady eken-aý! Ásirese Tańjaryqtyń jany siri eken. Áldeqashan o dúnıege attanyp ketetindeı azapty, qınaýdy kórdi. Áıteýir jan shyq­paǵannan keıin kirpigi qımyldap jata beredi eken. Áıtpese neshe ret ólip-tirilmedi! Bul joly da qansha kún azaptaǵanyn bilmeıdi. Esi kiresili-shyǵasyly... Kameradaǵylar kúte-kúte kúder úze bastaǵan. Ba­qandaı úsh kún, tyrs etken habar joq. Syǵaı záńgi qaıta-qaıta quran oqysa, Qapas záńgi quma­laq sala­dy. Eshnárse anyq emes. Bári bulyńǵyr. Kimnen su­rar­laryn da bilmeıdi. «E-e, bularǵa báribir. Aıyz­dary qanǵansha azaptap, súırep aparyp orǵa laq­tyryp jibergen shyǵar» dep otyrǵanda ákeldi-aý áıteýir... Eki adam zembilge salyp ákelip, sákiniń ús­tine qum tókkendeı tóńkere saldy. Bet-aýyzy kóga­la qoıdaı. Ústi-basy qanǵa bógip, julym-julymy shyqqan. Keýdesinde jany bar ma, joq pa bilinbeıdi. – Oı, Tańjaryq aǵa?! – Tańjaryq pa, ákeldi-aý, áıteýir! – desip, jastaý Qasym men Qamı basqalardan buryn jetip, tóne-tóne qarasyp tur. – Tańjaryq deı me?! Oı, baıqusym-aı, tiri me ózi? – dep Syǵaı záńgi jaqyndady. – Oı, Alla! Alla! Arysym-aı! Jany bar ma, áıteýir, keýdesinde?! – dep Qapas záńgi keldi. – Áıteýir, jany bar eken. Esine keler, endi mazasyn almaıyq, – dep Syǵaı záńgi shegine berdi... Tańjaryq sol qımyl-qybyrsyz jatqannan úsh kún degende baryp kózin ashty. Sóıleı almaıdy, jaǵy ashylmaıdy. Kózben ıshara jasap, birnárse bildirgen bolady. «Buǵan da qudaıǵa shúkir», dep bári qýanysyp qaldy. Kúnnen kúnge ózine ózi kelip, qoldaryn qozǵaýǵa shamasy keldi. Aqyryn dybystap byldyrlap sóılegen bolady. Osyndaı azaptan denesinde saý jeri qalmap­ty. Áıteýir jany keýdesinde... Keshe Tańjaryqtan basqalary dalaǵa shyǵaryl­ǵan. «Kún sýyq eken. Boǵdanyń basyna qar túsipti» dep keldi. Sodan beri Qudabaı batyr mazasyz. Bireý birnárse dedi me, álde bir jaısyz jaıtty qulaǵy shaldy ma, qabaǵy shytyńqy, jany jaı tappaı, tor­daǵy arystandaı tyqyrshıdy. Búgin de erte turyp alyp, bir otyryp, bir turyp, ary-beri júrip, baıyz tabar emes. Muny kesheden baıqaǵan Syǵaı záńgi: – Batyr-oý, ne boldy saǵan? Mazań qashyńqy. Birdeńe estidiń be? Álde.., – deı berip edi, Qudabaı birden til qatyp: – Oı, batyr bolmaı qalaıyn men! Qaıdaǵy batyr! Batyr degen búıtip tirideı kórge qamalǵansha, elin jaýdan qorǵap, shaıqasqa shyǵar edi ǵoı. Men bolsam, elim turmaq, óz basymdy qorǵaı almaı jatysym mynaý. – Oǵan qapa bolma, batyr! Bir sen emes, búkil el kórip otyr qorlyqty. Qaıtemiz?! Bul kúıinshe kete bermes. Bul ókimetke de zaýal jeter. Sabyr etip, aqyryn kúteıik, – dep Syǵaı onyń betine qarady, – Kóńiliń neden buzyldy? Sony aıtshy batyr! – Bul kóńil neden buzyldy derińiz bar ma? – Qudabaı kúrsinip jiberdi, – Barkóldegi eldiń uly kóshin bilesiz. Kóp qyrǵynǵa ushyraǵan. Sodan qalǵan azyn-aýlaq elge taǵy da tynyshtyq bermeı jatyr eken! Osynshalyq bu qudaıǵa ne jazdyq?! – Oıpyraı, á! Taǵy kimderdi ustapty?! – dedi Syǵaı záńgi. – Oı, batyr! – dedi Tańjaryq sózge aralasyp, – О́rt júrdi jerge pále taý janatyn, adam joq budan búgin saý qalatyn, – О́leńdetip jiberip, – Jańa Syqań aıtqandaı bul jerde jatyp qur kijingennen eshteńe shyqpaıdy. Sabyr ete turaıyq. Atoı salatyn kún týady áli... – Oı, dúnıe-aı! – Qudabaı alaqanyn ysqylap, – Tezirek kelse eken sol kún! Minsem bir atqa saılanyp!.. – Halyq ábden tyǵyryqqa tirelip, shıryǵyp bitti. Dál qazir bárine bir uıymdastyrý jetpeı jatyr-aý, qudaı biledi, – Syǵaı záńgi oıly qalypta, – Ile men Altaı arasy jalǵassa... – Mine, mine! Bular osydan qorqady, – dedi Qamı, – Ile men Altaıdyń jalǵasyp ketýinen, tipti bar qa­zaq birigip kete me dep úreılenedi. Jańaǵy Qudabaı só­zi de tegin emes. Barkólden bular ábden zapys bol­ǵan. Taǵy da solardan birdeme shyǵyp kete me dep oılaıdy. – Qazaq qana emes, Shyńjańdaǵy uıǵyr, dúńgen, sibeler de biriktirse, kóterilýge daıyn otyr. Átteń, sol uıymdasý jetpeıtin sııaqty. Solaı ma, Qasym? – dep Qapas áńgimeni oǵan tiregendeı oılana qarady. – Oıbaı-oý, o ne degenińiz, Qapas aǵa, – Qasym da áreń otyr eken, – О́zderińiz bilesizder, uıǵyr halqy­nyń bularǵa qarsy kóterilgenine kóp jyldar boldy ǵoı. Sol, ózderińiz aıtqandaı, birese aldanyp, birese ar­balyp degendeı kele jatyr. Jaqsylap uıymdas­tyr­­sa, kúsh biriktirse, birdeńe shyǵar edi. Bastary birik­peıdi. Sodan baryp mynalar birine birin aıdap salady... – Týra aıtyp otyrsyń, baýyrym, –Tańjaryq quptaı sóıledi, – Qasym sen óziń neden qolǵa alyndym dep ediń? – Sol baıaǵy úkimetke qarsylyq kórsetken uıymǵa qatysqanym úshin. – E-e. Iá. Jaraısyń! Alǵan betińnen qaıtpa! Jastardyń bári sendeı bolsa, halyq rýhy tómendemeıdi. Jigerińdi janı ber, baýyrym! – Tańjaryqtyń qoshemet sózine rıza bolǵan Qasym shyndyǵynda jigerlene sóılep ketti: – Jastar oıanǵaly qashan, Tańjaryq aǵa! Uıǵyr­dyń ońtústiktegi qalalarynda jastardyń áldeneshe kó­­terilisi boldy. Biraq áli sol ózińiz aıtqandaı, jaq­sy uıym­daspaǵandyqtyń kesirinen nátıje shyǵara al­maı, bosqa qyrǵynǵa ushyrady. Bilmeımin ne bolaryn?! – Qamyqpa, Qasym, baýyrym! Jeńiske jetýdiń joly jeńilistermen buralań. Áli aldymyzdan qasqaıyp dańǵyl jol ashylady. Biz jeke-jeke júrip, eshýaqytta jeńiske jete almaımyz. Biriksek qana, judyryqtaı jumylsaq qana eshkim qarsy tura almaıtyn uly kúshke aınalamyz. Myna qapastan aman-esen shyqsaq, bizdiń de tańymyz atar! Keledi tún ornyna jaryq sáýle!.. – Jaqsy sóz aıttyń-aý, Táken! – Syǵaı záńgi rıza bolyp, – Yrys aldy – yntymaq. Bizge keregi sol! Sonda ǵana myna meńireý túndi serpip shyǵamyz. Tańymyzdyń atqany sol! – dedi. – Inshalla, aıtqanyńyz kelsin! – Jaraısyń, Tańjaryq! – Sol tań tezirek atsa eken! – Kóńilimiz kóterilip qaldy-aý! «Jaqsy sóz – jarym yrys» degen osy-aý! – desip kamera ishi dýyldasyp baryp basyldy. Turlybek MÁMESEIIT.