Sóz soıyl

Uıalǵanym-aı! Jalǵan dúnıedegi jalǵyz mamandyǵym ustazdyq etý. Osydan on bes, jıyrma jyl burynǵy balalar, shirkin, bala edi ǵoı. Aýzymnan shyqqan árbir sóılemdi búge-shigesine deıin túp-túgel dápterlerine jazyp alyp, artyq-aýys sóz qospaı jattap, ózime qaıtalap aıtyp berip, qoıǵan ba­ǵama bas­ta­ryn shulǵyp, toıǵan qozy­daı tympıyp júre beretin. Al endigi bala bala emes, qy­zyl kóz pále. Bilmeıtinderi joq. Bilimdi bolǵandary jaqsy-aq, biraq bilgen ústine bile bersem dep qomaǵaı­la­nyp, kompıýterden, ınternetten alǵan maǵlumattary azdyq et­kendeı, qaıdaǵy bir qı­turqy suraqtardy qarsha bo­ra­tatynyn qaıtersiń. Keıde ondaıda qapelimde ne derimizdi bilmeı, abdyrap qala­tyn kezderimiz de bolady. О́z basym oqýshylardyń qıyn suraqtaryna jaýap bere almaı, qınalyp qalamyn-aý dep qoryqpaımyn. О́ıtkeni, qysyltaıań kezde aıtys aqyn­daryndaı arqam qozyp, qıyn­nan qıystyryp, sóz taýyp qutylyp ketemin. Búgin de sóıttim. – Aǵaı, sizge bir suraq qoıýǵa bolady ma? – dep qos qolyn birdeı kóterdi qalqan qulaq qara bala sabaq ústinde. Suraq qoıýǵa bolmaıdy dep jaltarý ustazdarǵa ja­ras­paıtyn ádet ekenin jaqsy bilemin. – Suraı ǵoı, – dedim. – Aǵaı, elimizdiń shekara­synyń uzyndyǵy naqty qan­sha shaqyrym ekenin aıtyp bermeısiz be? – Men bul suraqtyń jaýa­byn álde qashan aıtyp bergen edim ǵoı. Esińe túspeı tur ma? Qara bala jalma-jan bir top kitapty aldyma jaıyp saldy. – Aǵaı! Biz ótken oqý jylynda jalpy bilim beretin mekteptiń 8 synybyna arnalǵan «Qazaqstannyń fı­zı­kalyq geografııasy» atty oqýlyǵyn oqydyq emes pe. Bul kitapta respýblı­kamyz­dyń shekarasynyń jalpy uzyn­dyǵy 13 394 km.-den astam delingen. Al myna bıylǵy oqyp júrgen «Qazaqstannyń ekonomı­ka­lyq já­ne áleýmettik geogra­fııa­sy» jal­py bilim beretin mek­teptiń 9 synybyna arnalǵan oqýlyqta respýblıka shekarasy­nyń jalpy uzyndyǵy 13 331 km. shamasynda deıdi. Al myna kitap 12 187 km. dep tur. Avtorlary... – Suraǵyń oryndy. Suraqqa jaýap bermes buryn senderden mynany bilip alǵym kelip tur­ǵany. Zattyń nemese deneniń qandaı qasıetteri bolady? Balalar shýyldasyp aıtyp jatyr. – Fızıkalyq qasıeti bolady. – Hımııalyq qasıeti bolady. – Bıologııalyq qasıeti bolady. – Jaýaptaryń óte durys. Endeshe, elimizdiń jeriniń kólemi de osy zańdylyqqa baǵynady... Qań­tardyń qaqaǵan aıazynda nemese shildeniń aptap ystyǵynda kóle­min ulǵaıta­dy... Kólemi ulǵaıǵan soń, árıne shekara da uzaryp, 13 394 km.-den asady... Al kúz ben kóktem aı­larynda jer kólemi kishireıip, tipti 12 myń km.-ge jetpeı qalýy da ǵajap emes... – dep soqtym. Desem de óz basym uıattan órtenip kete jazdadym. Al ana ártúrli maǵlumattar bergen oqý­lyq jazǵyshtar uıala ma eken-á!?. Telman BAQYBAIULY. Almaty oblysy. Aýyldyń aıtqyshtary О́li balyq Bekzattardy ánsheıinde sóı­letý qıyn, bergen suraǵyńa qys­qa jaýap qaıyryp otyra beredi. Al aýzyna júz gramm tıip, «káı­fi» ustaǵan shaqta aıǵyrsha kisinep, kókiregin toqpaqtap shyǵa keledi de, eshkimge sóz bermeı qoıa­dy. Baǵanaǵy Bekzattar men myna Bekzattar ekeýi eki adamdaı... Birde kompıýter operatory Dananyń týǵan kúni bolyp, ju­mys sońyna qaraı shaǵyn dastarhan uıymdastyryldy. Alǵash­qyda eleýsiz ǵana otyrǵan Bekzattar bir-eki stakan ishken soń jarqyn-jarqyn sóıleı bastady. Tipti birazdan soń otyrysty basqaryp otyrǵan ataqty jýrnalıst Nýrı Mýftahqa da qarsy sóılep, bir-eki tusta qaıy­ryp tastady. Bekzattardan mundaı minez kútpegen Nu­rekeń tańyrqap: – О́ı, mynaýyń óli ba­lyq sııaqty ǵoı. Aýzyna «sý» tıse tirilip ketedi eken! – dedi.   «Kóńildes» Birde Bekzattardyń úıin­de qyzyp alǵan qurdasynyń biri ázildep: – Áı, Bekzattar, osy seniń kóńildes áıeliń bar ma ózi? – dep surap qaldy. – E, nege joq, bar! – dedi Bekzattar oılanyp jatpaı-aq. Jaqsy qyzý edi, áıeliniń kózinshe birnárseni búldirer me eken dep seskenip qal­dyq. Ol biraz bógelip turdy da: – Kóńildes áıel nege bolmasyn? Ol – mynaý ǵoı, mynaý! – dedi bos bótelkeni moınynan qylǵyndyra us­taı, joǵary kóterip. Slam NURMAǴANBETULY. Almaty. Tekti tuqym О́lmeseń bárin kóre beredi ekensiń, estimeseń estı beredi ekensiń. Keńsege tańerteń kelip otyra bergenimizde ákim appa­ratynan shuǵyl tapsyrma keldi. – Qarjy basqarmasynyń bas­tyǵy Maılyqasyq Jutqy­shevtiń ornyna jańadan Asyl Tektibaev keldi. Sonyń ómirjolyn gazetke tereńirek taldap, saraptama dú­nıeni sýretimen berý kerek. – Aý, keshe “taǵaıyndaý” degen taqyryppen sýretin, ómirde­regi berilgen edi, – dedi basylym basshysy. – Joq, ol oqyrmanǵa jalań jetkizilgen. Asyl Tektibaev bilgir maman, Máskeýde oqyǵan, úsh birdeı ýnıversıtet bitirgen, arǵy atalary tekti bolǵan dep jazý kerek. Sonymen, basylymnyń kelesi sanynda qarjy basqarmasynyń jańa bastyǵy Asyl Tektibaev sýretimen gazettiń jarty betin alyp shyqty. Jurt ań-tań. Arǵy atalarymyzdy qazbala­saq, ekiniń birinen tekti tuqym­nyń bir atasy shyǵa keledi. Keń­sedegi úı sypyrýshynyń da ákesi eki ret qajyǵa barǵan desedi. Álgi kómir qoımasynyń, bilim basqar­masy departamentiniń, jumyspen qamtý orta­lyǵynyń jańadan taǵaıyn­dalǵan basshysy, biriniń ákesi, biriniń naǵashysy, qaıyn jurty Peterbýrgtegi patshamen sóıles­ken degen áńgime gý ete qaldy. Basqa jerdi qaıdam, bizge jańa­dan bir basshy jumysqa taǵaıyn­dalsa, sonyń arǵy-bergisin qaz­ba­lap, túbin qazyp dáripteý órbip tur. Nege? Ákimnen tap­syrma bar, – deıdi. Qyzyq tap­syrma! Al, arǵy ata-tegimiz mal baqqan, búrkit ustaǵan, jylqy baqqan bolsa qaıtemiz? Oı, sumdyq-aı, kózimizdiń tirisinde tekti tuqymǵa jatpaı dúnıeden óte shyǵatyn boldyq-aý..! Áıteýir bizdiń qalada tekti tuqymdardy zertteý, sol arqyly qyzmetke kóterý degen úrdis beleń aldy. Aqyry qaıyr bolǵaı. Qaıyr QORASANI. Qyzylorda. Sporttaǵy «súr» sóz Bir sportshy jelaıaq olım­pıadaǵa qatysar kezde dopıng qoldanypty da, ol onysyn eshkim sezip qoımas úshin ja­rystyń eń sońynan kelipti. * * * Fýtbolshy úıine kóńilsiz­deý oralǵanda áıeli: – Ne boldy? Búgin gol soǵa almadyń ba? – deıdi. – Joǵa, bir emes, ekeýin soqtym. – Jaqsy ǵoı! Endeshe, nege eńseń túsip tur? Esep qansha ózi? –          1:1... * * * Muz ústinde mánerlep syr­ǵanaý komandasynyń bas bapkerine bir qyz kelip: – Siz meni komandaǵa alý­ǵa tıistisiz! – dep tóte­sinen dúńk etkizgende, bapker: – Ne isteı alasyń? – dep synaı suraq qoıady. – Qatty jyldamdyqpen syrǵanap kele jatyp muz ústine segizdik sanyn syzyp kete alamyn. – E, ony jasaıtyndar biraz bar. – Men segizdikti rım sıfrymen jaza alamyn.   Qazy-qarta máselesi – Máke, siz jal-jaıa, qazy-qartaǵa qalaı qaraısyz? – Tatyp almaımyn. – Nege?  Asqazanyńyzǵa jaq­paı ma, álde, tábetińiz tartpaı ma? – Qyzyq ekensiń, qazy-qarta jaqpaıtyn asqazan bola ma? – Endeshe, nege tatyp almaımyn deısiz? – Joq bolsa, atańnyń basyn tatyp alam ba...   Túsinik Abzı aýrýhanada emdelip jat­qan joldasynyń kóńil-kúıin su­rady. – Qalaısyń, táýirmisiń? Em qalaı? – Táýirmin. Hal jaqsy. Tór­tinshi qabatta jatyrmyz. Uıqy – bizden, kúlki – bizden, qalǵany – doǵdyrdan... – Myna adamdy qurtatyn – oı. – Oı jaman, eshteme oılama. Abzıdiń bul sózine anaý er-toqymyn baýyryna alyp týlady. – Eshteme oılamaıtyn bolsam... sonda maǵan sanasyz bol degeniń be?.. Jańasha «em» – Máke, basym qatty aýy­ryp otyr, tipti mıym sha­ǵyp aýyrady. Buǵan qandaı amal bar? – Doǵdyrǵa kórin... – Nege ekenin bilmeımin, doǵdyrlardyń qarasyn kór­gim kelmeıdi. Doǵdyrlardan jek kórerim joq, tegi. – Doǵdyrǵa barmasań, aıtqandy qylmasań, onda bas aýrýyńnan da kúshti basqa bir aýrýmen aýyr. – Sonda ne bolady? – Sonda keıin jabysqan kúshti keselińmen áýre bola­syń da, bastapqy bas aý­rýyńdy umytyp ketesiń. Ospadarsyzdardyń oıyndary – Ana jaqqa baryp qaıttym, – dedi aýyryp, ólimnen qalǵan Asaýqara kóńilin suraı kelgen qurdasy Sákeńe. – Ol jaqtaǵylar qalaı turady eken? – Ol jaqtaǵylardyń kórgen kúni qursyn. Seniń ákeńdi de kórdim. Sálem aıtty. Shashy ósip ketipti. Sóıtip kórdi de kórdik, ishi syz... syrost bolady eken. – Pesh salmadyń ba? – Oh, menen buryn barsań sol seniń esińde bolsynshy... Úmbetbaı ÝAIDIN. Almaty. Shortandar Shortandar-aý, Shortandar! Zamanyń-aı sholtańdar. Ordaly jylan sııaqty, О́zderińniń ortań bar.   Alasa, bıik boıshańdar, Shortandar-aý, toısańdar, Kóldegi jemdi taýyspaı, Qaıtedi eken qoısańdar. Qoıyńdarshy, toısańdar!   Shabaqtar Sholjańdaǵan shabaqtar, Senderge de sanaq bar... Bolmaǵanmen shortandaı, Senderde de tamaq bar. Aýǵa túsken shortanǵa, Abaılańdar, kúlmeńder! Ozbyrlar bar ortańda, Aýǵa ilinip júrmeńder! Jem talǵamaı janyńda, Jaıyn da júr jutatyn... Kóldegi jemdi qosylyp, Boldyńdar-aý qurtatyn. Qazybek ÁShIRBEKULY. Qyzylorda.   – Sizge ne qymbat, mashına ma, áıelińiz be? – Qısynsyz suraq qoı­dyńyz!.. Árıne, áıelim! О́ıt­keni, kólik sonyń atynda ǵoı... *** – Unatyp qalǵan qyzyńnyń óziń týra­ly ne oılaıtynyn qa­laı bilýge bolady? – Ol qyzǵa úılený kerek. *** – Sizdi bos su­raqtar qoıyp ba­­syńyz­dy qa­ty­ryp jibergen joq­pyn ba? – Jo-joq, mun­daı­ǵa kóndik­ken­min, úı­lengenime jıyrma jyl boldy... *** – Siz baqyttysyz ba? – Baqyt aqshaǵa baı­la­nysty bolmasa, onda ba­qyttymyn. *** Kapıtalızm, Sosıalızm, Kommýnızm úsheýi karta oınap otyrypty. Kenet Sosıalızm: «Oıbaı, kolbasaǵa alǵan kezegim ótip kete jazdapty-aý!» – dep tura jónelipti. Sonda Kapıtalızm Kommýnızmge qarap: – Kezek degen nemene? – degen ǵoı. Sonda Kommýnızm: – Kezek degen kezek qoı, kolbasa degen ne pále? – dep qarsy suraq qoıypty. *** – Báke, osy gogol-mogol degendi aǵyl­shyn­sha ne deıdi? – Shekspır-mekspır deıtin shyǵar. *** – Siz baqyttysyz ba? – Baqyt aqshaǵa baı­la­nysty bolmasa, onda ba­qyttymyn. *** – Báke, osy gogol-mogol degendi aǵyl­shyn­sha ne deıdi? – Shekspır-mekspır deıtin shyǵar.