Qazaq metallýrgııasy

Elimizdiń ekonomıkasynda taý-ken salasynyń alatyn orny erekshe. О́ıt­keni, bizdiń respýblıkamyz shıkizattar absolıýttik qorlary boı­yn­sha, onyń ár adam basyna shaqqanda ón­di­rýi boıynsha álemde aldyńǵy qatar­da. Munda dúnıe júzindegi vol­fram qorlarynyń 50 paıyzy, ýran men hrom kenderiniń 25 paıyzy, myrysh­tyń 19 paıyzy shoǵyrlanǵan. Basqa metaldardyń da qory óte joǵary. Bizdiń elimiz álemdegi eń iri mı­ne­raldy shıkizat óndirýshi memlekettiń biri. Ol dúnıe júzinde renıı, ýran, be­rıllıı óndirýde birinshi orynda, hrom keni, ferrohrom, tıtan óndirýde ekinshi orynda; marganes keni, fer­ro­qorytpalar, tantal, asbest, nıobıı, gallıı, tehnıkalyq tallıı, myshıak óndirýde úshinshi orynda, tazartylǵan mys, myrysh, kadmıı, bor, kúkirt ón­dirýde jetinshi orynda, temir kenin ón­dirýde onynshy orynda, kómir ón­dirýde on birinshi orynda, munaı men gaz óndirýde on jetinshi orynda. Qazirgi tańda respýblıkada jyly­na 75 mln.tonna munaı, 30 mlrd. tekshe metr tabıǵı gaz, 120 mln. tonna kó­mir, 25 mln. tonna temir keni, 35 mln. tonna mys keni (450 myń tonna mys konsentraty), 8 mln. tonna qor­ǵa­syn myrysh keni (50 myń tonna qor­ǵasyn, 450 myń tonna myrysh kon­sentraty), 3,8 mln. tonna hrom keni, 12 myń tonna ýran óndirildi. Ken men metall óndirýshiler «Qa­zaqmys», «Qazsınk», «SSGPO», «Qaz­hrom», «Qazahstan alıýmınıi», «Qos­­tanaı mıneraldary», «Qazaqaltyn», t.b. birlestikterdiń taý-ken jáne me­tallýrgııalyq kásiporyndary. О́ki­nish­ke oraı, bulardyń bári shetel kom­pa­nııalarynyń menshiginde. Al olarda qol­danatyn qural-jabdyq pen tehnologııa keńes dáýirinen qalǵan, bi­ren-saran óndirister ǵana jańar­tyl­ǵan. Ma­mandardyń bári Qazaq po­lıteh­nı­ka­lyq ınstıtýty men ota­ny­myzdyń bas­qa tehnıkalyq oqý oryn­darynyń tú­lek­teri. Olardyń iskerligin sheteldik ınvestorlar óte joǵary baǵalaıdy. Taý-ken metallýrgııa kesheni eli­mizdiń IJО́-niń 7-den astam paıyzyn, jalpy, óndiris tabysynyń 17 paıy­zyn quraıdy. Jáne onyń eksport­t­a­ǵy úlesi 20 paıyzdan artyq. Biraq taý-ken metallýrgııa kesheniniń 85 paı­yzdan astam ónimi eksportqa shıkizat, konsentrat túrinde shyǵar­y­la­dy. Al metaldar jáne olardan jasa­la­tyn ónimder eksporttyń 14 paıy­zyna zorǵa jetedi. Shetelderge satylatyn taýarlar­d­yń qundylyǵy úshinshi-tórtinshi bý­yn­da óńdeletin daıyn ónimniń baǵa­synan júz eseden astam tómen. Onyń ústine eksporttan túsetin jalpy qar­jynyń tek besten bir bóligi bıýdjetke túsip, qalǵandary ınves­torlardyń qaltasynda qalyp otyr. Al, damyǵan elderde (Ulybrıtanııa, Norvegııa, Shve­sııa jáne t.b.) munaı-gazdan mem­lekettiń bıýdjetine túsetin paıda 80-85 paıyzdy quraıdy. Bul máselege joǵary laýazymdy basshylar kóńil aýdara bastaǵan sy­ńaı­ly. Demek, burynǵy jasalǵan shart­tardy zańǵa sáıkes qaıta qaras­tyrý qajet. Satýdan túsken tabysty bólýde atalǵan kemshilikterge qara­mas­tan, eli­miz­diń bıýdjeti negizinen, mı­neraldy shı­­kizatty eksporttaýdan quralyp otyr. Biraq ekonomıkanyń mundaı qury­ly­mynyń bolashaǵy joq ekendigi aıdan anyq. Taıaýda ótken sheteldik ınvestorlarmen kezdesýde Prezıdent N.Á.Na­zarbaev bul máse­lege taǵy da kóńil aýdardy. Soǵan qaramastan, elimizdiń ekonomıka­syn­da «shıkizattyq» model áli de basym bo­lyp kele jatyr. Degenmen, el basshylary ekono­mı­ka quramyn ózgertý kerek ekendigin túsinip, daıyn taýar shyǵaratyn sa­la­larǵa kóńil aýdara bastady-aý. Bi­raq, olardyń isterine qarasaq, taý-ken metallýrgııa kesheniniń ónimderi sol joǵarǵy deńgeıden tómendeıtin túri joq. Qoǵam da, árbir kózi ashyq azamat ta mıneraldy shıkizat resýrs­ta­rynyń qaıta qalpyna kelmeıtinin jáne olardyń sheksiz emestigin, bola­shaq urpaqqa da qaldyrý kerektigin, al ony jer qoınaýynan alyp shyǵý qorshaǵan ortaǵa kóp zııan keltiretinin umytpaǵany jón. Sonymen qatar, birinshi jáne ekinshi býynda óńdelgen mıneraldy shıkizat ónimin satý álem­dik naryqta aldyn ala boljanbaıtyn ózgeristerge jyldam ushyraıtyny bel­gili jáıt, muny ótken jyldardaǵy qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarys jaq­sy kórsetti. Shıkizat quny 2-4 esege deıin quldyrady. О́mir jer qoınaýynyń baılyǵyna óte saqtyqpen qaraýdy talap etedi. Mundaı úlgini álemniń damyǵan elderi kórsetýde. Mysaly, AQSh bizge qaraǵanda áldeqaıda zor qorlarǵa ıe bola otyryp, mıneraldy shıkizattyń barlyq túrleriniń 85 paıyzynan as­tamyn syrt elderden satyp alady, óz qorlaryn keleshek urpaqqa saqtaıdy. Shıkizatty belsendi óndirýdiń qar­ma­ǵynan shyǵý úshin taý-ken metal­lýr­gııa salasynda eki úlken máseleni memleket deńgeıinde sheshý qajet. Al­­ǵashqysy – mıneraldy shıkizatty to­lyqtaı jáne keshendi paıdalaný. Ekinshi másele – qosymsha qundy­ly­ǵy jo­ǵary ónimdi shyǵarýǵa tezirek kóshý. Birinshi problemany sheshý jol­dary belgili. Ol janama paıdaly komponentterdi bólip alý jolyn qa­jetti deńgeıge kóterý. Sonda olardy satýdan túsken paıda shıkizat ónimi­niń úlken kólemdegi tabysyn qamta­ma­syz etedi. Eske sala ketetin bir jáıt, sońǵy 15-20 jyldyń ishinde ken-metallýrgııalyq kásip­oryndar­dyń kóbinde janama paıdaly komponentter (platına, altyn, palladıı, renıı t.b.) shıkizattan oıdaǵydaı bó­linip alynbaı keledi. Olar baıytý jáne metallýrgııa óndirisiniń qal­dyq­tarymen birge úıindige ketip ja­tyr. Al sırek elementterdiń quny (1 kg, 1t) negizgi metaldar (mys, myrysh, qorǵasyn) qu­nynan 1000 eseden de joǵary. Son­dyqtan atalǵan janama elementterdi bólip alatyn kásip­or­yn­dardy qosym­sha ulǵaıtý, nyǵaıtý, olardyń tehno­logııasyn jańǵyrtý, óńdeý tıimdiligin arttyrý eń qajetti másele. Qazaqstannyń ken oryndarynyń bir ereksheligi – olardyń quramynda sırek, asyl, óte qundy metaldar kóp. Sondyqtan mıneraldy shıkizat­ty to­lyq ári keshendi paıdalaný biz­diń ká­siporyndardyń básekege qabi­let­tili­gin joǵarǵy deńgeıge kóteretin anyq jol. Osyǵan oraı, ken qura­myn­daǵy barlyq paıdaly komponent­terdi taýar retinde tolyq bólip alý­dy qamta­ma­syz etetin jańa tehnolo­gııa­lardy, pro­sester men tehnıka­lyq qural­dar­dy jasaýǵa jáne engizýge baǵyt­tal­ǵan ǵylymı, qoldanba ju­mystar­dy jedeldetý ózekti másele. Qoryta kelgende, mıneraldy shı­ki­zatty óńdeýdiń tehnıkalyq qural­da­ry men tehnologııalarynyń onyń tabıǵı qasıetteri men tehnologııalyq sıpat­ta­malaryna tolyq sáıkesten­di­rip tańda­ǵanda atalǵan kúrdeli problema sheshýin tabady. Ol úshin, eń al­dymen, mı­ne­raldy shıkizatty óń­deý­diń árbir ke­zeńinde arnaýly ǵy­ly­mı-zertteý jáne ólsheý jumystaryn júrgizý qajet. Mysaly, geologııalyq barlaý ke­ze­ńinde ken orny geologııasyn tolyq zerttep, onyń sapasyn kóterý, ba­lanstyq qorlardyń quramyndaǵy negizgi, sonymen qatar, janama paıdaly qazbalardy, olardyń komponentterin naqty anyqtaý, kenniń tehnologııalyq qasıetterin, arshyma jynystardyń fızıkalyq-mehanıkalyq jáne agro­hı­mııalyq qasıetterin tolyq zerttep anyqtaý. Osylaı jasalǵan geolo­gııa­lyq-tehnologııalyq aqparattar mıne­raldy shıkizatty keshendi paıda­la­ný­dy basqarý júıesiniń bastapqy saty­sy bolyp tabylady. Ken ornyn paıdalaný prosesinde geologııalyq-tehnologııalyq aqparat­tar uńǵymalarynyń shlamdaryn hı­mııa­lyq taldaý málimetterimen, geo­fı­zıkalyq ólsheýlermen naqtyla­na­dy. Onyń nátıjesinde, óndiriletin blok­tardyń tehnologııalyq kartasy ja­salady. Bul karta atalǵan blok­tar­dy tıimdi óndirýdiń joldaryn kór­se­tedi. Qazý-tıeý jumystarynyń dás­túr­li emes ádisterin qoldaný jer qoı­naýyndaǵy paıdaly qazbalardy to­lyq alýǵa múmkindik beredi. Atalǵan sharalar baıytý fabrı­ka­syna turaqty sapaly ártúrli teh­no­lo­gııalyq tıptegi kenderdi tıisti kólemde, kerek ýaqytynda jetkizýge múmkindik týǵyzady. Ken daıyndaý kezeńinde ken qa­zyndysy qıyrshyq jáne basqa da janama jynystardan tazartylady, ken tehnologııalyq tıpter men sorttarǵa bólinedi. Bul flotasııaǵa kelip túse­tin ken qazyndysynyń kólemin azaı­ta­dy da óńdeý ónimindegi metall mól­sherin arttyrady. Tústi jáne sırek kezdesetin metaldar keniniń quramyndaǵy baǵaly jáne qundy janama paıdaly komponentterdi negizgi baıytý tehno­logııa­lyq tizbeginde taýarly konsentratqa birden bólip alý qıyn jaǵdaı. Son­dyqtan óńdeýdiń birneshe tehnolo­gııa­lyq tizbekterin jasaqtap iske qosý qajet. Sonda paıdaly komponentterdi tolyq bólip alýǵa múmkindik týa­dy. Qajetti konsentrattardy bólip alý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda mıne­ral­dy agregatty metallýgııalyq óń­deý­ge tikeleı jiberý kerek. Metallýrgııalyq óńdeý kezeńinde barlyq paıdaly komponentterdi bó­lip alýǵa múmkindik beretin qosymsha óndiris ornyn salý qajet. Konsen­trat­tardy jáne olardyń qaldyq­ta­ryn birneshe qaıta kezekpen óńdeý paıdaly komponentterdi tolyq bólip alýǵa múmkindik týǵyzady. Mıneraldy shıkizatty paıdalaný­dyń keshendiligin baǵalaý úshin onyń aqshalaı ekvıvalentin, ıaǵnı, tabıǵı qundylyǵyn paıdalanyp, árbir ken óńdeý kezeńinde qandaı tabys ákele­ti­nin kórsetken durys. Bul jáıdi an­yq­taý úshin Qazaqstannyń orta statı­ka­lyq polımetaldy ken ornynyń ken­derin ártúrli nusqalarmen óńdeý kezindegi jeke metaldan jáne barlyq ónimnen túsetin tabysty eseptelik. Ken ornynyń ónimdiligin jylyna 10 mln. t. dep qabyldadyq. Komponentterdi kennen konsentratqa bólip alý koeffısıenti negizgi metaldar úshin 0,8-0,95, janama metaldar (sırek jáne baǵaly) úshin 0,5-0,7, al metal­dy konsentrattan bólip alý koeffı­sıenti negizgi metaldar úshin 0,85-0,98, janama elementter úshin 0,60-0,80 shama­syn­da delik. Paıdaly kom­po­nentter­diń bir tonnasynyń qunyn 2009 jyl­ǵy baǵamen alyp qarastyramyz. Endi, naqty mysalǵa kóńil aýdar­saq, mıneraldy shıkizatty óńdeýdiń keń taralǵan tehnologııasy qolda­nyl­ǵan jaǵdaıda mystan túsetin paıda – 34.367.200, molıbdennen túsetin paıda – 35.910.000, altynnan túsetin paıda – 11.970.000, platınadan túse­tin paı­­da – 5486,25∙1066, osmııden tú­setin paıda – 66,5∙1066, jalpy ónim­nen (ken­niń qura­mynda 17 element bar) túsetin paıda – 6825,19∙1066 AQSh dollary eken. Negizgi metaldar – mys, qor­ǵa­syn, my­rysh, molıb­den­niń baǵasy jal­­py ta­bystyń 1,50 pa­ıy­zyn ǵana quraıdy. Al platınany satqanda tú­se­tin tabys negizgi metal­dardyń qu­ny­nan 78 ese kóp eken. Dál osyndaı jaǵ­daı ken shıkizatyn óń­deýdiń basqa nus­qa­la­ry­na da tán. Bul maǵlumat ken qu­ra­myn­daǵy barlyq paıdaly komponentterdi, ásirese, qym­bat element­ter­di keshendi paıdalaný problemasynyń ózektiligin já­ne ony tezirek sheshýdiń qajettiligin naq kórsetedi. Sonymen qatar, mıneraldy shıki­zatty óńdeýde qoldanylatyn tehno­lo­gııany jańǵyrtqan saıyn jalpy ónimdi satýdan túsetin tabys 2 ese artyq kóbeıedi. Al kennen paıdaly komponentterdi tolyq bólip almaǵan­da (ómirde jıi kezdesetin jaǵdaı), ta­bys joǵaryda keltirilgen mysalmen salystyrǵanda 100 esege deıin tó­men. Bul salystyrma, mıneraldy shı­kizat­ty keshendi paıdalanǵan ýa­qyt­ta taý-ken metallýrgııa salasynda qazirgi túsip júrgen tabys ken kó­le­min 10 ret azaıtqan jaǵdaıda da túsi­rý­ge bolatynyn kórsetedi. Qazirgi tańda osy problema sala­synda júrgizilip jatqan biraz sharýa bar. Mysaly, «Kazsınk» kompanııasy «Jańa metallýrgııa» baǵdarlamasy boı­­ynsha katodty mys óndirýdi 70 myń tonnaǵa deıin kóbeıtti. Sony­men qa­tar, kennen alynatyn qosym­sha paı­da­ly elementterdiń sanyn 10-ǵa jetkizdi. «Qazaqmys» birlestigi Bal­qash mys zaýytynda kúkirt qyshqy­lyn shy­ǵaratyn, renıı bólip alatyn teh­nologııalardy qolǵa alyp jatyr. Bi­raq, mundaı sharalar sala boıynsha óte az. Jańa óndiris oryndaryn salý­ǵa ınvestorlar aqsha shyǵarǵysy kelmeıdi. Úkimettiń oǵan aralasýǵa ba­tyly jetpeı júr. Sonyń saldary­nan mıllıardtaǵan qarajat túsiretin asyl, qymbat elementter metallýrgııa óndirisiniń tútinimen, qoqys-qal­dyqtarynyń úıindisine aınalyp qor­shaǵan ortany lastaýda. Ekinshi ózekti problema – ken-metallýrgııa óndiristerinde shyǵatyn metaldardy ári qaraı ártúrli daıyn taýarlarǵa aınaldyrý. Mysaly, temirden mashına jasaý, qurylys sala­syna kerek zattardy shyǵarý, tústi me­taldardan sym, juqa qańyltyr, ka­bel, taǵy da sondaı sharýashy­lyq­qa qajet zattar shyǵarý. Qazirgi tańda atalǵan daıyn buıymdar syrt elden óte qymbat baǵamen satyp alynady. Bulardy óndirýge, árıne, qosymsha qarajat jumsap, jańa óndiris oryn­da­ryn salý kerek. Al osy óńdeý ón­di­risterin aıaqqa qoısaq, odan túsetin paıda jumsalǵan qarjydan álde­qaı­da artyp túsip, qosymsha jumys or­yn­daryn ashýǵa múmkindik berer edi. Osyǵan baılanysty Eýrazııalyq tabıǵı resýrstar kompanııasy salǵan alıýmınıı óndiretin alǵashqy qazaq­standyq elektrolız zaýyty (QEZ) res­pýblıka úshin eleýli oqıǵa. 2010 jyl­dyń shilde aıynda bolǵan ashylý rási­minde Prezıdent Nursultan Nazarbaev joǵary tehnologııalyq, eko­lo­gııa­lyq taza óndiristiń eýropalyq stan­dart­taryna sáıkes keletin kásip­oryn ekenin ashyp aıtty. Zaýyttyń jo­ba­lyq qýaty – jylyna 250 myń tonna taza alıýmınıı shyǵarýǵa negizdelgen. Pavlodar keremetiniń arqasynda Qazaqstan alǵashqy ret halyqaralyq naryqqa óndirýdiń úshinshi saty­sy­nyń ónimimen – alıýmınııden jasal­ǵan metall daıyndamalary jáne quı­malarymen shyqty. Aqtóbe zaýytynda tórt turaqty peshtiń qurylys jumystary júrgizi­lip jatyr jáne ondaı qýatty pesh álemde joq. Joǵary kómirtekti fer­ro­hromdy jylyna qýaty 440 myń ton­naǵa kóteretin joba iske asyrylýda. Osy maqsatta Sokolov-Sarybaı ken óńdiristik birlestigi aıasynda ken baza­syn keńeıtý men konsentrat óń­di­risin arttyrý jobalary, kúıdirý má­shınesi men ystyq brıkettelgen te­mir shy­ǵa­ratyn zaýyttyń kuryly­sy júrgizilýde. 2011 jyly «Arselor Mıttal Temırtaý» kompanııasy 3,5 mıllıon ton­na shoıyn, 3,8 mıllın tonna suı­yq bolat, 3,1 mıllıon tonna ılemdeý ádisimen alynǵan buıymdar shyǵarý­dy josparlasa, 2015 jyly bul ón­diris suıyq bolatty 6 mıllıon ton­na­ǵa, kómir óndirýdi 13 mıllıon ton­na­ǵa jetkizýdi kózdep otyr. Qýaty 1,2 mln. tonna bolatyn pishimderge úzdiksiz quıyp turatyn ja­ńa máshıne qurylysy jyl sońynda aıaqtalmaq. Sondaı-aq, №2 domna peshin kúrdeli jóndeýden ótkizip, qal­ǵan úsheýin 3 jylda qaıtadan jańar­tý josparlanǵan. О́tken jyly joǵary kómirtekti ferrohrom óndirý shamamen 1,3 mıllıon tonnaǵa jetse, barlyq óndi­ril­gen ferroqorytpa 1,8 mıllıon tonnadan aspaq. Taýarly temir rýdasy konsentratyn óndirý shamamen 8,5 mıl­lıon tonnany qurady. Sonymen qatar, «Qazaqmys» kor­po­rasııasy 2014 jylǵa deıin Boz­sha­kólde taý-ken baıytý kesheniniń qu­ry­lysyn bastaýdy jobalaýda. 2020 jylǵa deıin Aqtoǵaı ken ornyn ıgerý josparlanýda. Bul shıkizattyq jos­parlardy iske asyrýdyń strate­gııa­lyq mańyzy bar. Sebebi, aldaǵy 40 jyl ishinde mys balqytý zaýyt­ta­rynyń úzilissiz jumysyn qamtama­syz etý qajet. Shyǵys Qazaqstan ob­lysynda jańa kóp metaldy ken or­yndary zerttelip, iske qosylmaqshy. Aqmola oblysynda temir rý­da­la­ryn baıytý jáne qaıta óńdeý, usatý-baıytý fabrıkasy jumysyn basta­maq. Vasılkov ken ornyn ıgerý jáne altyn shyǵaratyn fabrıkanyń qýa­tyn 8 mıllıonǵa jetkizip, 15 tonna altyn shyǵaratyn fabrıkanyń qury­lysyna ınvestısııa salynǵan joba iske qosyldy. Joǵaryda aıtylǵan oılar, istelip jatqan jumystar ken-metallýrgııa sa­lasynda memlekettik basqarý qa­jet­tiligin, salanyń damý baǵdarla­ma­syna memlekettiń tikeleı qatysýyn talap etedi. О́ıtkeni, metallýrgııalyq keshen qurylystary óte kóp ınves­tısııany qajet etedi, al memlekettiń aralasýynsyz shetel kompanııalary ba­syn aýyrtpaıdy, shaǵyn kásip­or­yn­­dar ony iske asyrýǵa shamasy jetpeıdi. Qazaqstanda quny joǵary ónim tutyný salasy (avıaǵaryshtyq, elek­tro­nıka jáne elektrotehnıka, máshı­ne jasaý, t.b.) joqtyń qasy, al ǵy­lymdy qajet etetin óndiristi qurýda kóshbasy bola alatyn tek osy taý-ken metallýrgııa salasy. Mıneraldy shıkizat óńdeýdiń teh­nıkalyq quraldary men tehnolo­gııa­syn onyń tabıǵı qasıetteri men teh­no­logııalyq sıpattamalaryna sáıkes tań­dap, qabyldap otyrsa, mıneraldy shı­ki­zatty tolyq ári keshendi paıdalaný sııaqty, taý-ken metallýrgııa keshe­ni­niń kúrdeli problemasy sheshýin tabady. Osy sheshimniń arqasynda qazirgi taý-ken metallýrgııa kesheni ónim­de­rin satýdan túsetin tabysty óndirile­tin kenniń kólemin qazirgiden 5-10 ese azaıtsa da bastapqy baǵamdy saqtap qalýǵa bolady. Eger onyń ústine shyǵarylyp jatqan metaldardan daı­yn buıymdar óndiretin óndiris or­yn­daryn nyǵaıtsa, Qazaqstannyń taý-ken metallýrgııalyq kesheni elimizdiń ınnovasııalyq damýynda kóshbas­shy­sy rólin tolyǵymen atqarady. Qoryta kelgende, jer baılyǵyn keshendi, uqypty paıdalaný Qazaq­stan­dy eksportty-shıkizatty elden resýrsty-ınnovasııalyq strategııany júzege asyrýshy elge aınaldyrady. Munaı-gaz, ken-metallýrgııa sekto­ry­nyń joǵary deńgeıde óndirilgen ta­ý­ar­laryn satýdan jınaqtalǵan qarjy­lyq resýrstar ekonomıkanyń barlyq salalaryn jetildirýge, olardy oıda­ǵy­daı qaıta qurýǵa, joǵary tehno­logııalyq ǵylymı ónimderdi jasaýdy qalyptastyrýǵa zor múmkindik beredi. Al máshıne jasaý, qurylys, basqa da óńdeý ónerkásip oryndaryn jan­dandyrý jolynda ken-metallýrgııa salasy lokomotıv bolýy anyq, óıt­keni, olar ózara tyǵyz baılanysty. Baıan RAQYShEV,  akademık, Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTÝ kafedra meńgerýshisi.