Senat saılaýy

Oǵan daıyndyq  barysy kóńildegideı Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııa­synyń bas sarapshy-ókili, saıası ǵylymdar doktory, professor Venera Jeksembekovamen áńgime – Venera Abyhanqyzy, ústimiz­degi jyldyń 19 tamyzyna Memleket bas­shysynyń Jarlyǵymen Parlament Senaty depýtattarynyń kezekti saılaýy bekitildi. Aldaǵy saı­laýdyń erekshelikteri qandaı bolmaq? – Eń aldymen, bul saılaýdyń 3 sáýirde ótken prezıdenttik saılaý men kelesi jyly ótkizilip aldaǵy bes jylǵa basty saılaýlardy nátı­je­leı­tin  Máji­lis jáne máslıhat saılaý­lary­nyń ara­syn­da ótkeli turǵanyn atap ótken jón. Sol sebepten osy jolǵy saılaýda saılanǵan joǵary palatanyń depý­tat­tary aldaǵy ýaqytta kóppartııalyq ne­gizben saılanǵan Májilis depýtat­tary­men jumys jasaıtyn bolady. Senat depýtattary saılaýy bary­synyń erekshelikteri men ótkizilýine toqtalatyn bolsaq, saılaý azamat­tar­dyń janama daýys berý quqyǵy ar­qyly júr­giziledi. Iаǵnı, usynylǵan kan­dıdattarǵa saılaýshy retinde tek qana ár ólkeniń máslıhat depýt­at­tary daýys beredi. Bir qaraǵanda, bul saılaýǵa el tur­ǵyn­dary eshqandaı daýys bermeıtindeı jáne yqpal ete almaıtyndaı kóri­nedi. Biraq bul oı tek syrttaı qara­ǵanda ǵana. О́ıt­keni, Se­­nat depýtatyn saı­laı­tyn máslı­hat de­pý­tattary kezinde óz­derin saı­laǵan óz ól­ke­leriniń azamat­ta­rynyń kózqarasyn esepke alyp, solar­dyń múddelerin kóz­deýge mindetti. – Kandıdat­tar­ǵa qan­daı talaptar qoıy­la­dy jáne olar­dyń reti qandaı? – Saılaý zańyna sáıkes Senat de­pý­tatyna kandıdattardy máslıhat de­pýtat­tary usynady, sonymen qatar, azamattar­dyń ózin-ózi usynýyna da quqyǵy bar. Azamat Parlament Senaty depý­tat­tyǵyna úmitker bolýy úshin QR Kons­tıtýsııasy men «QR Saılaý týraly» Kons­tıtýsııalyq zańynda kórsetilgen barlyq talaptarǵa saı bolýy tıis. Bul – 30 jasqa tolǵan, joǵary bilimdi, Qazaqstanda sońǵy 10 jylda tu­raq­ty turǵan, kem degende 5 jyl eńbek ótili bar, óziniń aımaǵynda, obly­syn­da ne­mese Astana men Almaty qala­la­ryn­da sońǵy 3 jylda turaqty tu­ryp kele ja­tqan elimiz­diń ár azamaty ózin-ózi usy­ný quqyǵymen Parlament Senatyna óz kandıdatýrasyn usyna alady degen sóz. Sonymen qosa, ózin-ózi usynǵan kan­dıdat barlyq oblystyq máslıhat de­pýtattary men respýblıkalyq mańy­zy bar qalalar depýtattary jalpy sany­nyń 10 paıyzdan kem emes qoldaýyn alýy kerek. Sonymen qatar, ár kandı­dat­tyń máslıhat depýtattarynyń jal­py sanynyń 25 paıyzdan kóp emes qol­daýyn óz jaǵyna shyǵarýyna quqyǵy bar. – Dál osy ýaqytqa deıin qansha kandıdat usynyldy? – 28 maýsymǵa deıingi aqparat bo­ıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senaty depýtattyǵyna 83 kandıdat usynyldy. Olardyń 80-i – er adam, al 3-ýi – áıel adam. 41 kandıdat – «Nur Otan» HDP-dan, al «Aq jol» QDP, «Aýyl» QÁDP, Qazaqstannyń «Patrıottar partııasy­nan» jáne «Rýhanııat» partııa­larynan bir-bir adamnan usynyldy. 19 adam óziniń qaı partııadan ekenin jarııa­la­maǵan, al qalǵan 19-y eshqan­daı partııadan emestigin málimdedi. Sóz retinde aıta keteıin, 2005 jylǵy Parlament Senaty depýtat­tary saılaýyna kandıdattardyń usy­nylýy alǵashqy on kúnde 30 adam bolsa, al 2008 jyly 27 adam bolǵan. Al osy jylǵy usynylǵan kandı­dat­tar­dyń 15-in máslıhat depýtat­tary usy­nyp otyr, qalǵan 68-i óz-ózderin usyný qu­qyǵyn paıdalanǵan. Bulardyń ishindegi 8 kandıdat – Parlament Se­naty­nyń depý­tattary. – Sizdiń oıyńyzsha, kandıdat­tar­dyń osyndaı belsendilik tanytýy nemen baılanysty? – Eń aldymen, bul saıası mádenıet pen azamattardyń bel­sendiliginiń jo­ǵarylaýymen baıla­nys­ty dep oılaı­myn. Usynylǵan kan­dı­dattardyń kóp­shiliginiń ózin-ózi usynýy jáıdan-jáı emes qoı. Sonymen qatar, elimizdiń zań shy­ǵarýshy organynyń joǵary palata­syna óz kandıdattaryn usynýda elimizdegi saıası partııalardyń da belsendiligi aıtar­lyq­taı dárejede joǵary deńgeıge kóterildi. Saıası birigýlerdiń múmkinshilikteri damyp, iske asýda. Sondaı-aq saılaý naý­qa­nyna olardyń belsendilikpen qa­tysýy árbir kandıdatqa, árbir saıası par­tııaǵa qaıtalanbas tájirıbe bola­ty­ny aıdan anyq. О́kinishke qaraı, ázir­ge kandı­dattaryn usynýda barlyq saıası partııalar birdeı atsalysa almaı otyr. Qazirgi tańda aldyńǵy qatarda tek «Nur Otan» HDP tur. Jáne tek osy partııa saılaýǵa joǵary qarqynda da­ıyn­dalýda. Munyń sebepteri de joq emes. Meniń oıymsha, olardyń eń negizgisi, kóptegen partııalar máslıhat de­pýt­attary saı­laýy kezinde belgili nátı­je kórsete al­maı, ózderiniń kandı­dat­taryn Senat depýtat­tary qataryna usyný úshin belgili dárejede ózderin qoldaıtyn baza qalyp­tas­tyra almady. Dál búginde ondaı qol­daýdy qalyp­tas­tyra almasa da, árbir kandıdat ózderin-ózi saılaý quqyǵyn alǵa tarta otyryp, jeńiske jetýge múddeli. Al «Nur Otan» partııasy máslıhat de­pýtattarynyń sońǵy saılaýlarynda jaq­sy nátıjege jetip, ózderiniń depý­tat­tyq korpýstaryna qoldaý kórsetetin naqty negizgi bazany qalap aldy. Bul partııaǵa óz kandıdattaryn usynýdy uıymdasqan túrde júzege asyrýǵa múm­kindik berdi. Áıtse de, osy jolǵy usynylǵan kandıdattardyń arasynda óz partııa­laryn kórsetpegenderi de bar. QR Konstıtýsııasy olarǵa osyndaı quqyq beredi. Sondyqtan, usynylǵan kandıdattar arasynda saıası partııalardyń ókilderi statıstıka kórsetip otyrǵan­nan anaǵurlym kóbirek dep oılaımyn. – Usynylǵan kandıdattardy tirkeý qaı merzimde júrgiziledi? Qazir usy­nyl­ǵandar ishinen tirkelgenderi qansha? – Kandıdattardy oblystardaǵy, Almaty jáne Astana qalalaryndaǵy aýmaqtyq saılaý komıssııalary tirkeıdi. Jáne kúntizbelik josparǵa sáıkes, tirkeý 29 shildege deıin jalǵasady. Kandıdattardy tirkeý endi ǵana bastaldy.  Dál búginge deıin Senat depýtattyǵyna 7 kandıdat tirkeldi. – Saılaý naýqanynyń qazirgi keze­ńinde týyndaǵan ózekti másele­ler  men talas týǵyzatyn jáıtter bar ma? Son­daı-aq, ár saılaýda qaı­talanatyn kemshilikter men quqyq buzýshylyq­tar kórinis berdi me? – Saılaý ótkizý tájirıbesi ár­qashan bizdiń aldymyzǵa jańa  máse­le­ler  qoıady. Qazirdiń ózinde saılaý zań­namasymen rettelmegen jaǵdaılar týyn­dap otyr. My­saly, Senat depý­tat­tyǵyna ózin-ózi usyn­ǵan kandı­dat­ty máslıhattardyń biriniń taǵy usynýy. Biz bul jaǵdaıda ózin-ózi usyný tý­ra­ly ótinishti keri qaıtarý qajet dep esep­temeımiz. Tek úmitker más­lıhat­tar usyn­ǵan kezde kózdelgen qujat­tardy berse jetkilikti. Basqa saılaý rásimderi ózin-ózi usynǵan kandıdattar úshin de, máslı­hat­tar usynǵan kandıdattar úshin de birdeı. Sondaı-aq, kandıdat tirkelgenge deıin máslıhat depýtatynyń osy úmit­kerdi qoldap qoıǵan qolyn keri qaıtaryp alý prosedýrasy da zań­namamen rettelmegen. Al mundaı faktiler qazirdiń ózinde bar. Bul jaǵdaıda máslıhat depýtaty kan­dıdatty qoldap qoıǵan qolyn keri qaı­taryp alý týraly sheshimi jóninde úmit­ker­ge, sondaı-aq tıisti saılaý komıs­sııa­sy­na jazbasha habarlaýy tıis. Ortalyq saılaý komıssııasy osy joldy usynyp otyr. Parlament Senaty depýtattyǵyna kan­dıdat tirkeýden ótkennen keıin, más­lıhat depýtatynyń ony  qoldap qoıǵan qoly tek sot arqyly ǵana keri qaıtaryp alynady. Bul Saılaý týraly zańda aıtyl­ǵan. Árıne, máslıhat depýtat­tary­nyń óz tańdaýyn jasaýda muqııat bolǵandary durys. Jalpy alǵanda, saılaý naýqany qa­lypty ári iskerlik jaǵdaıda ótip jatyr. Saılaý zańnamasyn buzý faktileri týra­ly aýmaqtyq saılaý komıs­sııa­laryna saılaý prosesine qatysýshylardan kelip túsken aryz-shaǵymdar joq. – Saılaý naýqanynyń qazirgi keze­ńinde aýmaqtyq saılaý komıs­sııalary  men Ortalyq saılaý ko­mıs­sııasynyń aldynda qandaı negizgi mindetter tur? – Aldaǵy kezeńde saılaý organdary aldynda turǵan negizgi mindetter mynalar: - saılaý zańnamasynyń oryn­dalýyn baqylaý; - saılaýdy ázirleý men ótkizý jónindegi is-sharalardyń kúntizbelik josparyn is júzinde oryndaý; - saılaý naýqanyna tıisti aqparat­tyq qoldaý kórsetýdi qamtamasyz etý. Aǵymdaǵy josparǵa keletin bolsaq, oblystyq, Almaty jáne Astana qa­la­lyq saılaý komıssııalarynyń qa­zirgi basty mindetteri: • usynylǵan kandıdattardyń Kons­tıtýsııa men saılaý týraly Kons­tı­týsııalyq zańda qoıylǵan talaptarǵa sáıkestigin tekserý; • kandıdattarǵa qol qoıý paraqtaryn ýaqtyly berý; • qoldap qoıylǵan qoldardy tekserý; • kandıdattardy, sondaı-aq olardyń senim bildirilgen adamdaryn tirkeý. – Parlament Senatynyń bolashaq depýtatynda qandaı qasıetter moly­nan bolýy kerek dep oılaısyz? – Bizdiń elimizde Parlamenttiń qu­ry­lymy, sonymen qatar, onyń pala­talaryn qalyptastyrý tártibi jalpy­álem­dik táji­rıbege saı. Depýtattyq kor­pýstyń joǵa­ry kásibı deńgeıi qa­byl­danatyn zańdar­dyń sapasyn qamta­masyz etedi. Sondaı-aq elimizdiń jo­ǵary zań shyǵarýshy or­ganynda óńirlik múddelerdiń tıimdi bildirilýin de qamtamasyz etedi. Degenmen, aıta keteıin, Senat de­pýtaty jumysynyń ereksheligi sonda, ol tek belgili bir óńirdiń atynan ókil­dik etip qana qoımaı, bul múddelerdi jalpy memlekettik múddelermen jáne mindettermen úılestire bilýi tıis. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Samat MUSA.