Bakterııalyq dızenterııadan tazalyq qorǵaıdy

Bakterııalar – tabıǵatta eń kóp taraǵan, negizinen bir kletkadan turatyn, oqshaýlanǵan ıad­ro­sy joq, eń qa­ra­paıym organızmder toby. Alǵash ret bak­te­rııalardy (grekshe bakte­rion – taıaqsha) 17 ǵasyrda golland ǵa­ly­my, mıkroskopty jasaýshy – Antonı van Levengýk baıqaǵan. 19 ǵasyrda bakterııalardyń qu­ry­lysy men tabıǵattaǵy rólin fransýz ǵalymy Lýı Paster, nemis ǵalymy Robert Koh jáne aǵylshyn ǵalymy Djozef Lıster zerttedi. Bakterııalardyń klet­ka quramynda turaqty kletka qaba­ty, sıtoplaz­malyq membrana, sıtoplazma, nýkleoıd, rıbosoma bolady. Iаdro­nyń qyzme­tin dezoksırıbonýkleın qyshqy­ly (DNQ) atqarady. Bakterııalar ıadrosy mem­brana qaby­ǵymen oq­shaý­lan­baǵan jáne onda hromotın jipteri túzilmeıdi. Bakterııalar qara­paı­ym bóliný arqy­ly kóbe­ıedi. Mysaly, 1 g qara to­pyraqta 2 – 3 mlrd. bakterııalar, 1 g qumdy to­pyraqta 150 myń bakterııalar, adam kóp jınalǵan bólme aýasy­nyń 1 m 3-inde on myńdaı bakterııalar tirshilik ete­di. Olar­dyń pi­shinderi ár túr­li: shar táriz­di­lerin – kokk, qo­sar­lanǵandaryn – dıplokokk, ta­ıaq­sha tárizdilerin – basıllalar, útir tárizdilerin – vı­brıondar, taǵa tárizdilerin terroıdtar, jú­zim tárizdi shoǵyr­lan­ǵandaryn – stafılokoktar dep ataıdy. Bak­te­rııalardyń uzyndy­ǵy 1 – 20 mkm, eni 0,1 – 10 mkm, al jip tá­rizdileriniń uzyndyǵy 50 – 100 mkm-ge jetedi. Qolaısyz jaǵ­daı týǵanda syrty qalyń qabyq­pen qaptalyp spora túzedi. Bakterııalar óte tómengi temperatýrada (–1900S-ta, al sporalary –2530 S-ta) tirshilik ete beredi. Olardy óte joǵary temperatýrada (+1000 S-ta) keptirgende, keıbir túrleri (mysaly, gonokoktar) tirshiligin tez joısa, dızenterııa taıaqsha­lary jeti táýlik, dıfterııaniki otyz táý­lik, týberkýlezdiki toqsan táýlik, al túınemeniń basılla­la­ry on jylǵa deıin tirshiligin joı­maıdy. Bakterııa­lar­dy ýlt­ra­kúlgin sáý­le­leri eritip jiberedi. Qyshqyldy, qantty, tuz­­dy ortada tirshilik ete almaı­dy. Bak­te­rııalardyń kópshi­li­gi zı­ıansyz, al zııandy túrleri kóp­­tegen juqpaly aýrýlar (týberkýlez, tyrysqaq, kókjótel, t.b.) týdyrady. Bakterııalyq dızenterııa ót­kir ınfeksııalyq aýrýlar túrine ja­ta­dy. Kóbinese ishekte paıda bo­lady. Onyń tutanýyna Shidel­la tobyna jatatyn qozǵalmaıtyn bakterııalar áser etedi. Shıgel­l­der­diń ózi tórt topqa bólingen. Sonyń ishinde zonne jáne fleksner toptaryna ja­tatyn qozdyr­ǵyshtar túri álem­niń barlyq elderinde kezdesedi. Bakterııalyq dızenterııa aý­rýy­­na taǵam ónerkásibi sala­syn­daǵy adam­dar kóbirek shaldy­ǵa­dy eken. Sebebi, bul qozdyrǵysh­tar túri taǵamdarda jıi kezdesedi. Mundaı jaǵdaıda adam aǵza­synan shıgellder eń jedel degende 7-10 kúnde shyǵady. Áıt­pe­se aýrý asqynǵan jaǵdaıda ol birneshe aptalarǵa nemese aılar­ǵa da sozylyp ketýi ǵajap emes. Qozdyrǵyshtar kóp jaǵdaıda joǵaryda aıtqanymyzdaı taǵam jáne sý arqyly, sonymen qatar tur­mystyq jaǵdaıda beriledi ek­en. Máselen, fleksner dızen­te­rııa­lary negizinen sý arqyly berilse, zone dızenterııalary ta­ǵam ar­qy­ly ótedi. Al Grıgorev shıgı dı­zen­terııalary negizinen turmys­ta­ǵy qarym-qatynas ar­qyly taraıdy. Zone bakterııalarynyń basqa shıgıllderge qaraǵanda bıolo­gııa­lyq jaǵynan ózindik erekshelikteri bar. Olar syrtqy ortada neǵur­lym turaqtylyq tanyta ala­dy jáne ózderine qolaıly jaǵ­daıda sút jáne sútten jasa­lyn­ǵan ta­ǵam­darda barynsha kó­beıip, jedel taraı alady. Osy jaǵynan al­ǵanda ol adam aǵzasy úshin qaýipti. Bakterııalyq dızenterııalar kóp jaǵdaıda áleýmettik aýrý tú­rine jatady. Turmystaǵy antı­sa­nı­tarlyq jaǵdaılar, basqa da jetimsizdikter olardyń oıanýyna túrt­­­ki bolady. Máselen fleksner bakterııalary negizinen ha­lyq paı­­­­dalanyp júrgenmen qor­ǵalmaǵan, durys tazartylmaıtyn sý kózde­rine úıir bolyp keledi. Sonymen qatar fleksner dızen­terııasyna shaldyqqan adamnyń boıynda pos­tınfeksııalyq ım­mý­nıtettiń paıda bolyp, ol kelesi osy aýrý túrinen birqatar jyldarǵa deıin qorǵap tura alatyndyǵy da aı­qyndalǵan. Demek, antısanıtar­lyq jaǵdaı, so­nyń ishinde durys tazartylmaǵan sý kózderi birinshi kezekte ondaı eldi mekenge kóship kelgender nemese qonaqtarǵa qaý­ipti bola­tyndyǵyn eskertemiz. Bakterııalyq dızenterııa­la­ry­nyń aldyn alýda gıgıenalyq já­ne sanıtarlyq kommýnaldyq sha­ra­lar­dyń sheshýshi mańyzy bar. Son­dyqtan bul aýrýdyń al­dyn alýǵa tıisti azamattar, ıaǵnı ba­zar­lar­dyń, taǵam ónerkásibi ká­siporyn­daryn, qoǵamdyq ta­maq­tandyrý or­yndaryn, saýda dúken­derin, balalar mekemelerin jáne sý kóz­deriniń tazalyǵyn, sanı­tar­lyq jaǵ­daıynyń talapqa saı bo­lýyn qadaǵalaıtyndar er­ekshe mán berýi kerek. Sonyń ishinde eldi mekenderdegi, qala­daǵy qubyr jú­ıeleri árkez nazarda turýy tıis. Bul aýrýdan saqtanýda adam­nyń jeke basynyń tazalyǵy da kóp ról atqarady. Árbir adam eń aldymen sanıtarlyq turǵydan alǵanda saý­at­ty bolǵany jón der edik. Sol tazalyq eń al­dymen otbasynda qa­lyptas­a­tyndyǵy belgili. Sonymen qatar búldirshinder men balalarǵa osy baǵyttaǵy saqtandyrý shara­la­ryn uıymdastyrý men nasıhattaý da, mektepter men balalar baqshalaryna qoıylatyn talaptar da zor demekpiz. Janat JAQSALYQOVA, №6 qalalyq emhananyń dárigeri. Astana.