Astyqty saqtaý – aýqymdy mindet

As atasy – nan. Qazaqtyń qasıetti keń dalasy elimizdi astyqtan taryltyp kórgen emes. Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldardan beri jomart dalanyń berekesi de eselenip tur. Sonaý keńes kezeńinde eren erlik sanalatyn mıllıard put astyq jınaý qubylysy qazir qalypty ıgilikke aınaldy. Bıylǵy jyly da elimizdiń egini bitik shyǵyp, el yrzyǵy molaıǵaly tur. Jaqynda astyqty óńirlerdi aralaý sapary barysynda Elbasy Nursultan Nazarbaev bıyl elimizde 18-20 mıllıon tonna astyq jınalady degen boljam jasady. Al endi sol mol astyqty der kezinde jınap, saqtap, keptirip, ıgilikke asyrý da ushan-teńiz jumys. Bıylǵy aýa raıynyń erekshelikterine baılanysty jınalǵan astyqty keptirip, saqtaý máselesi de úlken jaýapkershilikti qajet etip tur. Osyǵan baılanysty elimizdegi astyq qabyldaý kásiporyndarynyń jaǵdaıy, daıyndyǵy, jańa egin astyǵyn saqtaý tehnologııalary týraly Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń agroónerkásip kesheni memlekettik ınspeksııasy komıtetiniń tóraǵasy Asqar JAQYPBAEVTY áńgimege tartqan edik. – Asqar Shákenuly, bıylǵy jyly elimizde qansha egis kólemi bar, egin shy­ǵymdylyǵynyń erekshelikteri qandaı? – Astyq óndirisiniń deńgeıi kez kelgen memlekette árqashan onyń ekonomıkalyq derbestigi men áleýetiniń basty kórsetkish­teriniń biri bolǵan. Osy mańyzdy ónimniń strategııalyq sıpatynyń bolýy bir ja­ǵynan, astyq óndirisine memleketttiń shy­naıy múddeliligin anyqtasa, ekinshi jaǵy­nan, búkil agroónerkásip kesheni damýynyń negizi bolyp tabylady. Qazaqstanda 2011 jyly dándi daqyl­dardyń egis kólemi 16,3 mln. gektardy qurady. Elimizdiń negizgi astyq óndirýshi aımaqtarynda egis naýqany kezeńinde qalyptasatyn aýa raıynyń jaı-kúıine baılanysty egý merzimi sozylyńqy bolyp keledi. Osynyń saldarynan kúzgi kezeńde egindi jınap alý merzimderiniń uzaqqa sozylýy da ábden múmkin. Astyqtyń búgingi kúnge pisip-jetilýine deıin qalyptasqan aýa raıynyń qolaıly jaǵdaıy aldaǵy jınalatyn óniminiń kólemi aıtarlyqtaı bolatynyn boljam­daýǵa negiz beredi. Coǵan qosa, maýsym aıynda ashyq qyzýly kúnderdiń az bolýy, shildedegi astyqtyń pisip-jetilýin 7-10 kúnge deıin shegerip otyr. Aldyńǵy barlyq sıkl kezeńderdegi shy­ǵyndardyń orny qanshalyqty tola­tynyna baılanysty bolatyn, astyq ón­dirisin aıaqtaýda eń qıyndyq keltiretin úderisterdiń biri egin oraǵynan keıin astyqty óńdeý bolyp tabylady. – Dıqan qaýymynyń eńbegi janǵaly tur eken. Endi sol mol astyqty saqtaý máselesi qalaı bolmaq? – Iá, egin sharýashylyǵy qyzmetker­leriniń aldynda jańa eginniń astyǵyn jetik óńdeýdi jáne saqtaýdy tıimdi uıym­dastyrý mindeti tur. Tehnologııalyq úde­ris­terdi durys uıymdastyrý jáne jaqsy materıaldyq baza astyqty 5 jylǵa deıin sapaly saqtaýǵa múmkindik beredi. Bul úrdistiń álemdik rynokta astyq baǵasynyń maýsymdyq aýytqýy jáne turaqsyzdyǵy jaǵdaıynda mańyzy zor. AShM AО́K memlekettik ınspeksııa ko­mıtetiniń 2011 jylǵy 25 shildedegi málimeti boıynsha, respýblıkada 214 lı­sen­zııalanǵan astyq qabyldaý kásip­oryn­dary bar. Lısenzııalanǵan astyq qabyldaý kásiporyndarynyń barlyq astyq saqtaý syıymdylyǵy 13,4 mln. tonnany quraıdy. Qoımalar qurylymynda syıymdylyq­tardyń eń úlken kólemi elevatorlarda – 7,0 mln. tonna, odan keıin qoımalyq syıymdylyq – 6,0 mln. tonna jáne metall qurylymdarynyń syıymdylyǵy – 0,4 mln. tonna. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń AО́K memlekettik ınspeksııa komıtetiniń jedel aqparaty boıynsha, 2011 jylǵy 12 tamyzda jańa egin astyǵyn qabyldaý qoımalarynyń 74 paıyzy daıyn ekeni anyqtaldy. Jańa eginniń astyǵyn qabyldaýǵa qoımalardy daıyndaý máselesi Jambyl (100%), Soltústik Qazaqstan (87%), Batys Qazaqstan (84%), Almaty (78%), Qara­ǵandy (77%), Qostanaı (76%) jáne Shyǵys Qazaqstan (70%) oblystarynda joǵary qarqynmen júrgizilýde. Qazir respýblıka­myzda jańa astyqty saqtaý syıymdy­lyqtaryn qamtamasyz etý deńgeıi 83 paıyzdy quraıdy. Degenmen, negizgi astyq óndirýshi aımaqtarda astyq saqtaıtyn syıymdylyqtar 3 mln. tonna kóleminde jetispeıdi, kerisinshe, basqa aımaqtarda bul kórsetkish 1,3 mln. tonnaǵa artyq. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý Qazaq ǵylymı-zertteý ınstıtýty­nyń derekteri boıynsha, óńirlerde aldyn-ala jóndeý jumystaryn qajet etetin astyq qoımalarynyń úlesi 10 paıyzdy nemese 1,3 mln. tonnany quraıdy. Astyq saqtaýǵa arnalǵan syıymdylyqtardyń teh­nı­kalyq ahýalyna baılanysty alań­datarlyq jaǵdaılar Pavlodar jáne Shy­ǵys Qazaqstan oblystarynda qalyptasyp otyr. – Aýa raıy jaǵdaıyna baılanysty bıylǵy jyly jınalatyn astyq birshama ylǵaldy bolýy múmkin. Osyǵan oraı jınalǵan astyqty der kezinde jáne sapaly keptirý jaǵdaıy qalaı bolmaq? – Bıylǵy astyq ylǵaldy bolady dep kútilýde. Osy oraıda, egin oraǵynan keıin astyqty óńdeýde astyq keptirý sharýashy­lyqtarynyń mańyzy zor, sol sebepti barlyq astyq keptirgishterdi aldyn-ala daıyndaý qajet. Degenmen, qolda bar keptirgishterdiń kóbiniń tehnıkalyq ahýaly qanaǵattanar­lyqsyz bolýynyń saldarynan tıisti mólsherde jetkiziletin astyqty der kezinde keptirýde kedergi keltiredi. Bul óz kezeginde tehnologııalyq jeliniń júıeliligin buzyp, astyq qabyldaý kásiporyndarynyń aldynda astyq tıelgen júk kólikteriniń toptalýyna ákelip soǵady. Iаǵnı, egin­jaıdaǵy astyqty tasymaldaýǵa qajetti tehnıka bos turyp qalyp, sonyń salda­rynan oraq jumysyna qajetti tasymaldaý tehnıkalary jetispeı jatady. Bul olqy­lyqtyń ornyn toltyrý qazirgi tańdaǵy basty mindet. Búginde lısenzııalanǵan astyq qabyl­daý kásiporyndaryndaǵy 503 dana astyq keptirgishterdiń jalpy ónimdiligi 19,1 myń josparly tonna/saǵatty quraıdy. Astyq keptirgishterdiń negizgi qýattary Aqmola, Shyǵys Qazaqstan, Qostanaı jáne Soltús­tik Qazaqstan oblystarynda shoǵyrlanǵan. Respýblıkadaǵy astyq keptirgishter qýat­tarynyń 90 paıyzy atalǵan oblystardyń úlesine tıesili. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý Qazaq ǵylymı-zertteý ınstıtýty­nyń málimeti boıynsha, astyq keptirgishter parkiniń 18 paıyzy jóndeýdi qajet etedi. Eń kóp tozyǵy jetken astyq keptirgish­terdiń sany Pavlodar oblysynda. Osy oblysta astyq keptirgishter qýattarynyń 42 paıyzy jóndeýdi qajet etedi. Respýb­lıkamyzda astyq keptirgishter qýattary­nyń jetpispeýshiligi shamamen 8 myń josparly tonna/saǵat mólsherin quraıdy. Sondaı-aq, jalpy ónimdiligi 2,5 myń josparly tonna/saǵat astyq keptirgish­terdiń 90-ǵa jýyǵy aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń úlesine keletinin atap ótý qajet. Astyq qabyldaý kásip­oryndarynda búgingi kúnge jańa orylǵan jáne saqtalyp turǵan astyqtyń sapasyn baqylaý máselesi álsiz býyn bolyp otyr. Osy oraıda, 2006 jylǵy daıyndaý naý­qanynda aýa raıynyń qolaısyz jaǵdaıy áserinen, atap aıtqanda, astyqty jınaý jáne jıyn-terin kezeńderinde jıi jaýǵan ylǵaldan ósip turǵan, destedegi jáne ashyq alańdarda saqtalǵan astyq dániniń ósip-ónýi oryn alatynyn umytpaý kerek. Dánniń ósip-ónýinen onyń paıdaly quramy bıohımııalyq ydyraýǵa ushyrap, nátı­jesinde nan jáne nan ónimderin pisirý sa­pasyn tómendetti. Sondyqtan kásip­oryndar buryn oryn alǵan mundaı ahýaldyń bıyl qaıtalanýyna jol bermeý úshin barlyq sharalardy qoldanýy jáne bıdaı dániniń amılolıtıkalyq belsendiligine udaıy baqylaý júrgizýge qajetti quraldarmen jan-jaqty qamtamasyz etilýi qajet. – Dıqannyń mańdaı terimen ósiril­gen astyqty jınap alǵannan keıin ony qaı­ta óńdeý jumystary da aýqymdy. Osy oraıda bul salanyń kásibı mamandarmen qamtamasyz etilý áleýeti qan­daı? – Egin oraǵynan keıin astyqty óńdeý jumystarynda mamandanǵan kásibı kadr­larǵa júkteletin jaýapkershilik úlken. Búgingi tańda aýyl sharýashylyǵy qury­lymdary jáne astyq qabyldaý kásip­oryndary bilikti mamandarmen tolyqty­rýdy qajet etedi. Qazir elimizdiń joǵary oqý oryndarynda «Astyq, un, jarma jáne qurama jemder tehnologııasy» maman­dyǵy boıynsha ınjener kadrlar daıarlan­baıdy. Al kolledjderde orta býyn salalyq mamandar daıarlaý máselesi de tómen. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý Qazaq ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty qalyp­tas­qan máseleni sheshý úshin orta býynnyń salalyq mamandaryn – separatorshylardy, astyq keptirý sheberlerin, óndiristik-teh­nıkalyq zerthanalar­dyń qyzmet­kerlerin daıyndaý boıynsha jyl saıyn kóshpeli qysqa merzimdi kýrstar ótkizýde. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi 22 shil­dede astyq qabyldaý kásiporynda­ry­nyń astyqtyń jańa eginniń astyǵyn qa­byldaýǵa daıyndyǵyn tekserý boıynsha Aqmola oblysynda kóshpeli otyrys ótkizdi. Otyrys ótkizý barysynda kadrlyq jáne zerthanalyq qamtamasyz etý, egin oraǵynan keıin astyqty óńdeý jáne saqtaýǵa qatysty barlyq ózekti máseleler qaralyp, sondaı-aq, olardy sheshý jolda­ry belgilendi. Atap aıtqanda, astyqty polıetılendi qoımada saqtaý tehnolo­gııasyn endirý jáne astyq keptirý sharýa­shylyqtarynyń tıimdiligin arttyrý boıyn­sha naqty sharalar usynyldy. Qoryta aıtqanda, barlyq múddeli organdardyń birlesken kúshimen astyq qabyldaý kásiporyndarynyń materıal­dyq-tehnıkalyq bazasyn der kezinde daıyn­dyq sapyna qoıý arqyly biz bolashaq mol astyqty durys jáne sapaly saqtaý múmkindikterine qol jetkizemiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jylqybaı JAǴYPARULY.