Algebranyń asqar salǵan órnekteri

Memlekettik syılyqqa usynylǵandar _______________________________ Matematıka ǵylymy – adamzat órke­nıe­ti­niń erekshe bir bóligi. Onyń tarıhy adam­zattyń damýymen tikeleı baılanysty. Sonaý bizdiń eramyzǵa deıingi onynshy ǵasyrda vavılon, úndi, Qytaı, shyǵystan bastaý al­ǵan ǵylym grekterde bir júıelerge kelip, Arabııada jalǵasyp, XV-XVI ǵasyrlarda Eýropada kaýlap damydy. Ásirese onyń qar­qyn­dy ósýi XVIII-HH ǵasyrlarda boldy. Dıffe­rensıal­dyq, ıntegraldyq esepteýlerdiń ja­ńalyq retinde ashylýy, algebralyq teń­deý­lerdiń sheshýlerin, ádisterin oılap tabý, Dekarttyq ana­lı­tıkalyq geometrııanyń bas­ta­lýy mate­ma­tı­kanyń qarqyndy damýyna septigin tıgizdi. Matematıkalyq ádispen paı­ymdaý jasaý adamzattyń dúnıetanymyn tereńdetti. As­tro­nomııalyq zertteýlerde, qoz­ǵalystar men kúshterdiń ózara baılany­syn matematıkalyq formýlalarmen, elek­tro­magnıttik qubylys­tarmen órnekteýde, salystyrmalyq, kvant­tyq teorııalardy negizdeýde, kompıýterdi oı­lap tabýda mate­ma­tıkalyq teńdeýler men modelder negizgi ról atqardy. Qazirgi ýa­qyt­ta matematıka ǵylymy máýeli báıterek sekildi butaqtary keń jaıylǵan qalyń orman sııaqty. Sol alyp ormannyń ishinde tilin bilmeıtin kez kelgen adam júre almaıdy. Osy matematıka ǵylymdarynyń patsha­ly­ǵynda eren eńbek etip júrgen birimizge izetti ini, ekinshimizge syr jasyrmas zamandas, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń dokto­ry, professor, Qazaqstannyń Ulttyq Ǵy­lym akademııasynyń akademıgi – Asqar Jumadildaev. Ol ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jylda­ry­nyń basynda Almatyda daryndy balalarǵa arnalǵan arnaıy fızıka-matematıka mektebin bitirgennen keıin Máskeýdegi M.V.Lo­monosov atyndaǵy ýnıversıtettiń mehanıka-matematıka fakýltetine oqýǵa túsken edi. Qazaq mektebin bitirgen balaǵa orys tili synaǵynan ótý qıyn bolady. Alǵashynda orys tilinen qanaǵattanarlyq baǵa almasa da, qabyldaý komıssııasy onyń matema­tıka­lyq nátıjelerine tánti bolyp appelıasııadan ótkizýdi usynady. Úshinshi kýrsta Asqar tereń mándi ǵylymı jumysy úshin Petrovskıı syılyǵymen marapattalady. Odan keıin Lenındik stıpendııaǵa ıe bolady. MMÝ-di úzdik aıaqtap, odan keıin aspırantýrasyn bitirip, algebra mamandyǵy boıynsha kandı­dattyq, otyz eki jasynda ataqty Steklov atyndaǵy Matematıka ınstıtýtynda dok­tor­lyq dıssertasııasyn sátti qorǵaıdy. Asqar 80-ge jýyq ǵylymı maqalalardyń avtory. Onyń maqalalary kóptegen shetel­der­diń, Reseıdiń negizgi matematıkalyq jýr­naldarynda jarııalanyp, aǵylshyn tiline aýdarylǵan. Onyń eńbekteri (Lı, Vırasoro tıptes algebralardyń, Leıbnıs, Sınbıel, Iаkobıan, Vronskıan, Novıkov algebrala­ry­nyń, assosımmetrııalyq, bıkommýtıvti alge­bra­lardyń), Lı elementteriniń, aýystyrý­lar­daǵy statıstıkalardyń sıpattamalaryn ja­saý­ǵa arnalǵan. Osy atalǵan baǵyttarda ol tereń de tamasha nátıjelerge qol jetkizdi. Kez kelgen oń nátıjeli Lı algebrasynda kogomologııasy nolge teń emes modýlder sany shekteýli bolatyndyǵy dáleldendi. Nolden bólek kogomologııaly keltirilmeıtin modýldardyń sany aqyrly bolatyny anyqtaldy. Kez kelgen modýlıarly Lı alge­bra­synda aqyrly ólshemdi tarmaqtalmaı­tyn ulǵaıýy bar bolatyndyǵy jáne tarmaq­talmaıtyn abeldik ulǵaıýdyń sany aqyrly ekendigi dáleldendi. Formaldy vektorlyq óristi Lı alge­bra­larynyń ishinde qarapaıym emes bas óris­teri bolatyn algebralar naqtylandy. Kar­tandyq tıptes Lı algebralarynyń ekinshi kogomolııasy eseptelindi. S.Lı engizgen vek­torlyq óriste N-arlyq kommýtatorlardyń tabıǵaty zerttelindi, q-kommýtatorlardyń Lı jáne Iordan kommýtatorlarmen baıla­nysy anyqtaldy. Kososımmetrııalyq mýltısyzyqtyq assosıatıvti emes kópmúshelikter keńistiginiń sıpattamasy, 0-Alıa jáne 1-Alıa algebra­larynyń qurylystary jasaldy. Eki jaqty Alıa algebralarynyń zertteýleri Lı algebralarynyń kommýtatıvtik kosıklderin zertteýge baılanysty ekendigi júıelendi. Dárejeleri 4 jáne 5-ke teń kososım­metrııalyq tepe-teńdiktermen anyqtalatyn algebralardyń qurylymdary bir júıege kel­tirildi. Lı jáne Iordan kommýta­tor­la­ry­na qatysty Leıbıs algebralarynyń jáne Sınbıel algebralarynyń eń kishi tepe-teń­dikteri naqtylandy. Lı kommýtator jaǵ­daıynda aıqyn emes tepe-teńdikterdiń besinshi dárejeden bastap paıda bolatyndyǵy jáne olardyń ekige teń ekendigi dáleldendi. Leıbnıs kogomolııalary úshin faktor quryldy. Leıbnıs algebralarynyń qara­paı­ymdylyǵy týraly uǵym engizilip, onyń qasıetteri zertteldi. Erkin oń jaqty sım­metrııaly algebralardyń, Novıkov algebra­synyń bazısteri quryldy. Aýystyrýlar statıstıkalarynyń sıpattamalarynda negizgi kodtar men ınversııalyq kodtardyń taralymy zerdelengen. Osy atalǵan zertteýler – Asqardyń ǵy­lymı eńbekteriniń shyńdalýynyń aıqyn aıǵaǵy. Onyń ǵylymı jumysynyń árbir bólimi kezinde úlken problemalar týǵyzǵan máselelerdiń sheshimin tabýǵa úlken septigin tıgizdi. Munyń bári kórnekti ǵalymnyń tynymsyz eńbeginiń, tvorchestvolyq shabyt nátıjeleri deýimiz kerek. Qazir Asqar eren darynymen, ushan-teńiz qarymymen Qazaq­stan ǵylymyn álemge tanytyp júr. Ota­nymyzdaǵy matematıkter arasynda eń ón­imdi jumys istep, eń joǵary reıtıngtiń ıesi bolyp júrgen de akademık Asqar. Amerıka matematıka qoǵamy málimeti boıynsha onyń silteme ındeksi júzden joǵary. Skopýs qo­rynyń málimeti boıynsha A.Jumadildaevtiń Hırsh ındeksi de joǵary. Qazaq elinen Asqar kóptegen shetel ýnıversıtetterine dáris oqýǵa, ǵylymı eńbek­ter jasaýǵa alǵash shaqyrylǵandardyń biri. Ol 1995 jyldan bastap on jyldaı negizinde Eýropada qyzmet istedi. Gambýrg, Mıýnhen, Bılefeld, Kıoto, Oksford, Stokgolm ýnıversıtetterinde professor boldy. Nıýton ınstıtýtynda (Kembrıdj), Teorııalyq fızıka halyqaralyq ortalyǵynda (Trıest), Mıttag-Leffler matematıka ınstıtýtynda (Stokgolm), Fılds ınstıtýtynda (Toronto), Joǵary ǵylymı zertteý ınstıtýtynda (Parıj), Shredınger ınstıtýtynda (Vena), Maks Plank matematıka ınstıtýtynda (Bonn) ǵylymı zertteýler júrgizdi. Asqar­dyń “Qystaýym – Stokgolm, jaılaýym – Parıj” degen sózi osy kezde aıtylsa kerek. Asqar kóptegen sheteldik ǵylymı qor­lar­dyń granttary men stıpendııalaryn je­ńip alyp marapattaldy. Ol Amerıka matematıka qoǵamynyń, Shved koroldigi Ǵylym akademııasynyń, Japon ǵylym men tehnologııa qoldaý qorynyń, INTAS qorynyń (úsh ret), ­Soros qorynyń stıpendııalary men grant­taryna ıe boldy. Munyń arasyndaǵy shoqtyǵy bıigi, árıne, sheteldik ǵalymdarǵa arnaıy beriletin Germanııanyń Gýmbold qorynyń stıpendııasy. Júzden júırik shyǵyp, shetten báıgesin alyp júrgen Asqar baýyrymyzdyń elden de laıyqty úlesin alar mezgili baıaǵyda jetken dep esepteımiz. Asqardyń eńbekterine álemniń tórt bu­ryshynan qoldaý hattar kóptep túsip ja­ta­dy. Matematıkterge Nobel syılyǵy berilmeıtini aıan. Onyń ornyn Fılds syılyǵy basady. Kanadadaǵy matematıka ınstıtýty osy Fılds atynda. Asqardy qoldaıtyndar arasynda Fılds syılyǵynyń, Lenın syı­lyǵynyń, Volf syılyǵynyń laýreaty, Reseı Ǵylym akademııasy akademıgi, Merı­lend ýnıversıteti professory S.P. Novıkov, Lenın syılyǵy, Korol Feısal syı­ly­ǵy, Rolf Shok syılyǵy laýreaty Maks Plank ınstıtýt dırektorlarynyń biri, professor Iý. I. Manın, Fılds syılyǵy laý­reaty, Amerıka Ǵylym akademııasy akademıgi, San-Dıego ýnıversıtetiniń profes­so­ry E. Zelmanov, Mýr syılyǵy laýreaty, Qazaqstan memlekettik syılyǵy laýreaty, Veın ýnıversıteti professory Ý. О́mirbaev, Strasbýrg ýnıversıteti professory J.L. Lodeı, Iel ýnıversıti professory D.Selıgman t.b. álemniń bedeldi ǵalymdary bar. Asqar týraly sóz qozǵasaq onyń tek qana ǵalym emes, sonymen qatar, kórnekti pedagog, qoǵam qaıratkeri ekenin de aıta ketýimiz kerek. Ol eki ret Joǵarǵy Keńes depýtaty bolyp saılandy. Asqar Jumadildaev qazaq eline qatysty súbeli de tarıhı sheshimder qabyldaýǵa atsalysty. Ol – Qazaqstannyń táýelsizdik deklarasııasyn qabyldaǵan, Qa­zaq­stannyń táýelsizdigin jarııalaǵan, Qaza­q­stannyń Ánurany, Eltańbasyn qabyldaýǵa atsalysqan depýtattardyń biri. Ol – táý­elsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdentin, tuńǵysh Konstıtýsııasyn qabyldaýǵa úles qosty. Ol kezde kompıýter qat bolatyn. Tarıhı sheshimder ár daýysty qolmen sanaý arqyly qa­byl­danǵany belgili. Daýys berý nátıjesi Jo­ǵarǵy Keńestiń tuńǵysh sanaq komıssııa­sy­nyń tóraǵasy Asqar Jumadil­daev qolymen bekitildi. Konstıtýsııada Prezıdent memlekettik tildi erkin meńgerý kerek deıtin bap bar. Alǵashqy jobasynda Pre­zıdent memlekettik tildi meńgerý kerek deıtin ǵana bap bolǵan. Osy jerdegi “erkin” degen anyq­tama­ny alǵash ret usynyp, osy­nyń konstıtýsııaǵa enýine muqııattylyq ta­nytqan Asqar edi. Osy kúni «Bolashaq» atalyp júrgen daryndy jastardy qoldaý qoryn qurý Asqardyń saılaý aldy muraty­nyń birinshi tarmaǵy edi. Jańa ǵasyrda Qazaqstannyń matematıka ǵylymynyń damýyna óziniń eleýli úlesin qosyp, stýdentterdiń, magıstranttar men Ph doktoranttardyń jan-jaqty bilim alyp shyńdalýyna aıanbaı ter tógip júrgen Asqar Jumadildaevtiń eńbegi zor. Onyń ǵylym­daǵy bul eńbek joly jastarǵa úlgi. Qazaq-Brıtan stýdentteri arasynda júrgizilgen táýelsiz suraýlar boıynsha Asqar Juma­dil­daev úsh ret eń úzdik professor degen ataq aldy. Asqardyń baspasóz, teledıdar arqyly («Shynnyń júzi», «Tórteý túgel bolsa», «Kúltóbe») sóılegen sózderi jastar ara­syn­da úlken bedelge ıe. Onyń kóptegen oqý­shy­lary elimizdiń ár túrli joǵary oqý or­yndarynda, ǵylymı mekemelerinde, mektepterde úlgili jumys jasap júr. Asqar­dyń ma­tematıkanyń ár salasynda jazǵan irgeli ǵylymı maqalalary, oqýlyqtary el ǵyly­my men biliminiń damýyna qosylǵan aıtar­lyqtaı úles bolyp tabylady. Asqar Jumadildaev – naǵyz shabytty, babyna kelgen shaǵynda turǵan ǵalym. Ál­em­dik deńgeıde moıyndalǵan matematık, qo­ǵam qaıratkeri. Qazaqstannyń 20 jyldyǵy qarsańynda Qazaqstannyń táýelsizdigin ja­rııa­laýǵa úlken úles qosqan ǵalymnyń «Jal­pylanǵan kommýtatorlar, kogomolııalar jáne tepe-teńdikter» atty eńbekter jı­na­ǵy Kazaqstannyń memlekettik syıly­ǵy­men baǵalanýy óte oryndy sheshim bolar edi. Muhtarbaı О́TELBAEV, Qazaqstannyń Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. Nurjan BOKAEV, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń joǵary matematıka jáne matematıka ádistemesi kafedrasynyń meńgerýshisi, professor.