Sabyrkúl Asanova: Endi jurt birdeı sán úlgisimen kıinbeıdi

– Sabyrkúl Jaılaýbekqyzy, mán bermeıdi ekenbiz, Ekinshi dúnıe­jú­­zilik soǵys aıaqtalǵannan keı­in ile-shala negizi qalanǵan ­«Symb­at»­ sán úıi keńes ókimeti kezinde mo­­da bolǵan joq degendi joqqa shy­ǵarady emes pe?  – Keńes ókimeti kezinde moda bolmady degen sandyraq. О́zim biletin aralyqty aıtsam, sonaý 1975 jyldan bastap búkil elimizdiń betke us­tar adamdaryn kıindirdik. Aıtýly est­rada juldyzdarynyń ústindegi jar­qyraǵan kóılekterdiń kópshiligi «Symbat» sán úıinde tigildi.  «Symbat» sán akademııasynyń ta­rıhy 1947 jyly ashylǵan tigin la­boratorııasynan bastalady. Keıin arnaıy qaýlymen kıim, aıaqkıim jáne toqyma ónimderiniń Respýblıkalyq Sán úıi bolyp qurylady. Mysaly, 1958 jyly Qazaqstandaǵy birinshi sán jýrnaly bizde jaryq kórgen. Elimizdegi eń alǵashqy Sán teatry da osydan 30 jyl buryn bizde ashylǵan. 1987 jyldan bastap barlyq úsh sán úıi «Symbat» kıim mádenıeti jáne jeńil ónerkásip túrlerin damytý Ortalyǵyna biriktirildi. Bertinde ǵana «Symbat» sán akademııasy bolyp ózgertildi.  – Osy aralyqta sánge degen kózqaras túbegeıli ózgergen sy­ńaı­ly? Jalpy, búge-shigesine deı­in bi­le­tin sala týraly qandaı paı­ym­ǵa kel­dińiz? – Bizdiń elimizde jetpis jyl boıy jeńil ónerkásipte úzdiksiz jumys istegen ónerkásip ujymdary sırek. Árıne, bas aınaldyratyn tabystarǵa jettik dep aıtý qıyn. Qazir sán ále­m­inde maıǵa shylqyp otyrǵan adam joq. Álemdegi áıgili markalarǵa ıe iskerlerdiń qosymsha bıznes kóz­de­ri bar. Sony óz brendterin da­my­tý­ǵa, jar­namalaýǵa quıyp otyrady.  Al biz ne tyndyrdyq? Biz óner­kásipti toqtatpaı, jınaǵan tá­jirı­be­mizdi joǵaltyp almaýǵa ju­mys iste­dik. Ol kezde negizi Sán úıi degen bolǵan joq. Modelder úıi boldy. Aınalysqan kásibimizdi shama-shar­qy­myzǵa qaraı alǵa jyljytyp otyr­­dyq. Jylyna eki ret sán úl­gi­le­ri­n­iń toptamasyn jasap, shet elder­de tanystyrdyq. Qazir sanap otyrsam, ózim qyzmet istegeli beri de 20 mem­le­kette bolyppyz. 50-den astam halyqaralyq festıvaldar men sán baıqaýlary kórsetilimderine qatystyq. Mysaly, AQSh, Germanııa, Túrkııa elderine 3-4 retten baryp, Qazaqstan atynan sán úlgilerimizdi usynyp otyrdyq. Keńes ókimeti kezinde «Symbat» sán úıi emes, «Russia» da bolyp júrdik.  Egemendikten keıin, dorba-dorba aqsha tappasaq ta, óz elimizdiń rýhyn kóterip, namysyn jyrtyp, halyqaralyq sán baıqaýlaryna qatysa bastadyq.  – Ulttyq boıaýynan ajyra­ma­ǵan Qazaqstannyń sán úlgileri qaı elderde saltanat qurdy? – Birinshi shet elge shyqqanymyz 1972 jyly Bolgarııa, 1974 jyly Germanııa, 1975 jyly Italııada ótken halyqaralyq sán festıvaldary. Odan keıin 1988 jyly Chehoslovakııada ótken sán festıvalinde bas júldeni jeńip aldyq. IýNESKO-da Parıjde, Nıý-Iorktegi BUU shtab-páterinde, Eýroodaqtyń Brıýsseldegi shtab-páterinde, Avstrııa, Germanııa, AQSh, Belgııa, Ulybrıtanııa, Túrkııa, Fransııa, Qytaı resmı saparlaryn­da, TÚRKSOI halyqaralyq uıymymen keıin de AQSh, Qytaı, Túrkııa elde­rin­de ulttyq sán úlgilerin pash ettik.  Odan keıin óz qarajatymyzben Máskeýde, Dýbaıda, Vashıngtonda ótken Sán aptalyqtaryna qatysyp, sapasy, sáni, tehnologııasy jaǵynan esh­kimnen kem emes ekenimizdi kór­settik.  – Qalaı desek te, jurttyń bári Sán úılerinen kıine almaıdy. Jal­py, kópshilikke qaı kezden bas­tap kıim tigile bastady? – Neshe túrli kıim úlgilerin ja­sasaq ta, kópshilikke arnalǵan kıim­derdi tek 1994 jyldan bastap q­ana tige bastadyq. Ol – mektep oqý­shy­laryna arnalǵan kıim úlgileri. Sol kezde 7 myńdaı balanyń dene bitimin ólshep, marketıngtik zertteýler, ata-analarmen áleýmettik saýaldamalar júrgizdik.  Onyń ústine, kezinde Modelder úıi bolǵandyqtan, bizde myqty mamandar bar. Odan keıin óz kadrlarymyzdy daıyndaý úshin solardyń tájirıbelerine súıenip, oqý ornyn ashtyq. Bizdiń salamyzdan da óz isine ábden berilgender jetkilikti. Mysaly, 1973 jyly Sankt-Peter­býrg, burynǵy Lenıngradtan Alla Ptı­sına modeler bolyp kelgen-di. Sodan beri bizde qyzmet isteıdi. Ábden mashyqtanǵan professor, sabaq beredi, sheberlik dáristerin ótkizedi. Ptısınadan bir jyl bu­r­yn kelgen ekonomıst Valen­tına Shı­pısına da áli kúnge deıin «Sym­bat­ta» júr. Eńbek ótili 20-30 jyldy quraıtyn sheber tiginshiler bar. Biz­diń ujym toqyraý jyldary bol­syn, qarjylyq kúızeliske tap kel­gen kezeńderdiń de qıyndyǵyna shy­dady. Tipti, ónimderimizdi ta­maqqa, kartopqa, sábizge, unǵa, etke, kúrishke aıyrbastap, sony satyp kún kórgen kezderimiz de boldy. Biraq, eshqaısymyz óz kásibimizden taıqyǵan joqpyz. Osy mamandar qazir «Symbat» sán akademııasy men kolledjinde bilim alyp jatqan stýdentterge bilgenin úıretýde.  – Aıtqandaı, jeńil jáne to­qy­ma ónerkásibiniń sózdigin ja­sa­dy­ńyz­dar ǵoı? – О́mir boıy osy salada kele jat­qan soń, bar bilgenimizdi jınaqtap, je­ńil jáne toqyma ónerkásibiniń sóz­digin qurastyryp, shyǵardyq. Bu­ǵan da birneshe jylymyz ketti. Sán ındýstrııasyndaǵy alǵashqy oqýlyqtardy shyǵardyq.  – Burnaǵy jyly Elbasy Al­matyǵa arnaıy kelip, jeńil óner­kásiptiń iri jáne kishigirim túr­le­rimen aınalysyp júrgen jan­dar­men kezdesip, usynystary men ótinishterin tyńdaǵanyna kýá bol­ǵan edik. Sol kezde ıne, túıme, jip­ke deıin ózimiz shyǵarmaı, jeńil óner­kás­ipti damytý qıyn ekendigin aıt­qansyz. Sodan beri ilgerileý bar ma?  – Qazaqstanda jún de kóp, maqta da bar. Sol eksporttalǵan shıkizatty óńdelgennen keıin ózimiz qaıtadan qymbatqa qaıta satyp alyp otyrmyz. Degenmen, qazir teri ıleıtin kásiporyndar paıda boldy. Tarazda, Qordaıda teri óńdeıtin kombınattar bar. Biraq olar búkil Qazaqstannyń suranysyn óteı almaıdy. Máselen, bir etik tigý úshin 17 komponent kerek. Shıkizatty óńdeýdi qalaıda qolǵa alýdy aıtyp júrgenimiz sondyqtan.  – Sońǵy jıyrma jyldyń ózinde qazaqtyń daryndy dızaınerleri paı­da boldy. Birqatary qazir elge ta­­nymal. Memlekettiń myq­ty be­de­lin qalyptastyratyn ota­n­­­dyq sán úlgisin jasaýshylar áli de qu­la­shyn jaıa almaı otyr­ǵan sı­ıaq­ty? Sán ındýstrııasy da Qazaq­stan­­nyń jaq­sy atyn shy­ǵa­ra alady ǵoı? – Bul máselede óte kóp qıyndyq bar. О́ziń júrgizip otyrǵan bıznesti halyqaralyq deńgeıge kóterip, kıimder men buıymdardy úlken kólemde úzdiksiz jáne júıeli túrde naryqqa shyǵarý óte qıyn. Joǵaryda 20 memleketke bardyq dep aıttym ǵoı. Sonda bir-aq ret Nıý-Iorktegi bir kompanııamen kelisimshartqa otyrýǵa qol jetkizdik.  Qazir Qazaqstanda aty shyqqan dızaınerlerdiń shet elge bir-eki ret óz qarajattarymen shyǵýǵa shamalary jetedi. Alaıda, júıeli túrde Sán aptalyqtaryna qatysa almaıdy. О́ıtkeni, Parıjdegi Sán aptalyǵyna qatysyp, 20 mınýt podıýmda júrý úshin kemi 50 myń eýro tirkelý jarnasyn tóleý qajet. Áıtpese, Eýropa esiginen de syǵalatpaıdy. «Men Halyqaralyq sán festıvaline qatysaıyn dep edim» dep óz basym memleketten qarjy surap, ákim­dikterdi saǵalaı almaımyn. Onyń ústine, qarjylyq daǵdarys ta bizge keri áserin tıgizdi.  Italııada bul memlekettik tur­ǵy­dan qarastyrylǵan. Basqa elderdiń bárinde shet memleketterge tanylyp, atyńdy shyǵaryp, saýda markalaryn satqyń kelse, óz qabiletiń men qarajatyna súıenesiń.  Áıtpese, qazir qazaq jastarynyń arasynda kreatıvti oılaıtyn, óte ta­lantty dızaınerler tabylady. Jańadan shyǵyp jatqandary bar. EKSPO aıasynda «Qazaqstanda jasa­l­- ǵan» degen kórmelerde óz ónim­de­rimizdi jarnamalaımyz. Sol kezde múmkin jastarymyzǵa tıimdi kelisimsharttar tabylyp qalar.  – Al tenderler she? – Tender degenniń daý-damaıy da, álegi de kóp. Biz bul joldan ót­ken­biz. Onsyz da «Symbatta» 150-ge tarta kıim túrleri bar. Mektep fo­r­masynyń ózin 26 ólshemnen 50 ólshemge deıin tigemiz. Munyń bári zamanaýı tigin mashınalarynda ti­giledi. Útikteý, kıimderdiń pishinin kel­tirý avtomattandyrylǵan. Eń she­ber tiginshi qolymen tikse kúnine ári ketkende 5-6 qalta, jeń, jaǵa shy­ǵarar. Al avtomatty tigin mashınalary kúnine 1800-ge deıin jaǵa, jeń tigip, minsiz qondyra alady. Osy­nyń bári ózimizde bar. Sondyqtan, na­ryq­ta eshkimge táýeldi bolmaı, erkin jumys istegendi durys kóremin. – Qazir sán úlgisin jasaýshylar ulttyq naqyshty zamanaýı kıim úl­g­ilerimen úılestirýge umtylyp júr. Biraq nátıjesi asa kóńil kón­shi­te qoımaıdy... – Bul týraly men de kóp oılandym. Mysaly, ózbek aǵaıyndarda bul qalyptasqan. Qyrǵyz baýyrlarymyz da aq qalpaǵyn tastamaıdy. Kórshilerimizge qaraǵanda bizdiń baýyrlarymyz kıim máselesine kelgende óte demokratııashyl. Sol sııaqty 1990-2000 jyldar aralyǵynda óner jul­dyzdary ulttyq naqyshtaǵy kıim­derge óte kóp tapsyrys beretin. Qazir aqyndar, dástúrli ánshiler bolmasa, shoý-bıznes­te Eýropaǵa elikteý basym.  – Siz únemi «Mynaý moda degen bolmaýy kerek. Árkimniń ózine jarasymdy kıinýi tıis» dep aıtatynsyz. – Men ómir boıy osyny aıtyp kele jatyrmyn. Mynaý sándi, anaý sánnen qaldy degen bolmaýy kerek. Qazir jastar kıiný mádenıetin biledi. Boıyna, túr-kelbetine laıyqty, symbaty men óńine úılesetin túster men uzyndyqtardy tańdaıdy. Sondyqtan, qazir qatyp qalǵan bir úlgi joq. Aldaǵy ýaqytta da dızaınerler ózde­ri­niń kıim úlgilerin jasaı berer. Bi­raq sol kóptiń kóńilinen shyqqan, su­ra­nysqa ıe bolǵan úlgiler ǵana sán­ge aınala alady. Endi jurttyń bári burynǵydaı qatyp qalǵan bir sán úlgisimen júrmeıdi.  – Áńgimeńizge rahmet. 

Áńgimelesken Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan» 

ALMATY