Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar

Halyq jeke adamnan quralady desek, onyń rýhanı jańǵyrýynda jeke adamnyń orny, úles salmaǵy erekshe bolmaq. Sondyqtan da bul ma­qalany Qazaqstannyń árbir aza­ma­ty jeke oqyp, sanasyna sińirip zer­deleýi jáne soǵan sáıkes óz maq­sat-mindetin aıqyndaýy, el al­dyn­da­ǵy jaýapkershiligin tereń sezinýi tıis dep bilemin. Ásirese, memleket qu­rýshy jáne ulan-baıtaq jerimizde óz­ge ult ókilderiniń jarasymdy ómir súrýine, damýyna kepildik jasap otyrǵan qazaq halqynyń moınynda úlken jaýapkershilik júgi bary anyq. Elbasy aıtqandaı, «Álemde ba­ǵyty áli bulyńǵyr, jańa tarı­hı kezeń bastaldy». Jáne bul ózge­ris kóz aldymyzda, óte jyldam shap­shań­dyqpen júzege asýda. Ár alýan teh­nologııanyń qaryshtap damyp ba­ra jatqany sondaı, búgingi bar nár­se erteń kónege aınalyp, ornyna jańa úlgi paıda bolady. Onymen ile­sip, jańaryp otyrý ońaı emes. Bi­raq qajet, ýaqyt sondaı, álemdik or­ta, talap solaı. Básekelestikke tó­tep bere almasań, utylyp qana qo­ı­­maısyń, qatardan shyǵyp qa­la­­syń. Jahandaný ıirimine ju­ty­lyp ketýiń de yqtımal. Qazirgi ýa­qyttyń qatal talaby, qateri solaı bolyp otyrǵan soń da el, ult, halyq ózin saqtap qalýy úshin aldy-artyn árid­en oılap, óz-ózine syn kózimen qa­rap, jaqsy qasıetterin damytyp, ja­manynan arylýy jáne ýaqyt tala­byna beıimdelýi asa kerek. Elbasynyń ma­qa­la­synda osy jaı jan-jaq­ty paı­ymdalǵan, tek paıym­d­alyp qana qoımaı, ha­­lyqtyń, onyń jeke tul­­ǵalarynyń, bılik ba­syndaǵylarynyń at­qa­ratyn mindetteri men qyzmetteri, jaý­ap­ker­sh­i­lik júgi kór­se­til­gen. Bu­dan búgingi kári de, jas ta syrt qalmaýy qa­jet. О́z-ózimizge syn kózimen qarap, óz­geniń emes, ózimniń mindetim, aza­mat­tyq boryshym dep uǵatyn kez keldi. Maqalada ulttyń rýhanı jań­ǵy­rýynda eki máselege aıryqsha kó­ńil bólinedi. Birinshi – ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıtyny aıtylady. Ekinshi – alǵa basý úshin ult­tyń damýyna kedergi bolatyn ót­kenniń kertartpa tustarynan bas tar­tý qajettigine nazar aýdary­la­dy.  Elbasy maqalada ulttyq kod degen máselege jaqsy anyqtama bergen. «Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq ko­dyń­dy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý de­genińiz qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı. Biraq, ulttyq kodymdy saq­taı­myn dep boıyńdaǵy jaq­sy men jamannyń bárin, ıaǵnı bo­la­shaqqa s­enimdi nyǵaıtyp, alǵa bastaıtyn qa­sıetterdi de, kejegesi keri tartyp tu­ratyn, aıaqtan shalatyn ádetterdi de ulttyq sananyń aıasynda súrlep qoıýǵa bolmaıtyny aıdan anyq. Jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhı tájirıbe men ulttyq dás­túr­lerge shekeden qaramaýǵa tı­is. Kerisinshe, zamana synynan sú­rin­beı ótken ozyq dástúrlerdi ta­­bysty jańǵyrýdyń mańyzdy al­ǵy­sharttaryna aınaldyra bilý qa­jet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rý­hanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy», dep jazady El­basy.  Bul oıda tereń mán-maǵyna bar. Ult­tyq kodtyń basynda, bizdińshe, eń aldymen til máselesi turady. О́ı­t­keni, til – ulttyń jany. Til za­man talabyna saı jańǵyrýy, damýy tıis. Al ol ózdiginshe júzege aspaıdy. Bul halyqtyń óz jaýapkershiligindegi asa úlken maqsat. Til otbasynan bastalyp, azamattyń, halyqtyń búkil ǵumyr boıynda damýy, qanatyn jaıýy qa­jet dep bilemiz. Ár ma­man óz salasynda mem­le­kettik tilge – qazaq ti­line zor qurmetpen, pa­trıottyq sezimmen qaraýy qajet. Son­d­a ǵana ol memlekettik qarym-qa­tynas quralyna, ǵylym men tehnı­ka, mamandyq tiline aınalady. Olaı bolmasa, ulttyq kodymyzdyń birinshi sharty memlekettik til áli de tasada qalýy, bul «baǵyty áli bulyńǵyr jańa tarıhı kezeńde» úlken qater-syn bolýy yqtımal. Árıne, biz mundaı jaǵdaı bolmasyn dep tileımiz. Sondaı-aq, Elbasy «ozyq dást­úr­lerdi tabysty jańǵyrýdyń ma­ńy­z­dy alǵysharty» dep biledi. Dás­­­túr-saltymyzdyń ozyǵy da, to­zyǵy da bar ekeni búginde aıqyn ta­nylyp otyr. Erlik, batyrlyq dás­túri, qorshaǵan ortany qorǵaý, ul­tymyzǵa tán ımandylyq pen tolyp jatqan basqa da jaqsy qasterli qas­ıetterimiz – bul ultymyzdyń esh­kim­ge uqsamaıtyn ózindik kelbeti. Biz osy qalpymyzben qazaq bolyp qa­lamyz jáne qazaqpyz dep maqtana ala­myz. Degenmen de rýhanı jańǵyrýdyń birneshe baǵytyn taldap-taratyp aıtyp ótken Elbasy «Pragmatızm» de­gen ekinshi baǵytta qarapaıym ha­lyqtyń jadynda bolýy, oılanýy tıis ýaqyttyń ózi alǵa tartyp otyr­ǵan qasıetterdi alǵa tartady.  «Pragmatızm – ózińniń ulttyq jáne jeke baılyǵyńdy naqty bilý, ony únemdi paıdalanyp, so­ǵan sáıkes bolashaǵyńdy jos­par­­laı alý, ysyrapshyldyq pen as­­tam­shyldyqqa, dańǵoılyq pen ker­­deńdikke jol bermeý degen sóz. Qazirgi qoǵamda shynaıy má­de­nıettiń belgisi – orynsyz sán-sal­tanat emes. Kerisinshe, ustam­dy­lyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaı­ym­dylyq, únemshildik pen oryndy paı­dalaný kórgendilikti kórsetedi» dep jazady. Osy joldardaǵy tolǵamdy oılar túısine bilgen adamǵa kóp jaıdy meńzeıdi. Qazirgi qazaq burynǵy qazaq emes. Búgingi ýaqyt, shyndap kelgende, qazaqtyń daraqylyǵyn, astamshyldyǵyn, toıshyldyǵyn kó­termeıdi. Al, ókinishke qaraı, biz­de áli de daraqylyq pen ysyra­p­- shyldyq ta, qyzyqqumarlyq ta mol. Árıne, ómir bulaı jalǵasa bermeıdi. Ýaqyt kóp nárseni áli-aq jónge salary sózsiz. Degenmen, bu­rynǵy psıhologııamen, burynǵy ómir aǵymymen birazymyzdyń áli de «súrleýletip» júrip kele jat­qa­nymyz shyndyq. Oılanatyn ýa­qyt jetkenin, endi dúnıege basqasha kóz­ben qaraý kerektigin Elbasy oryndy eskertip otyr. «Naqty maqsatqa jetýge, bilim alýǵa, salamatty ómir saltyn usta­nýǵa, kásibı turǵydan jetilýge basym­dyq bere otyryp, osy jolda ár nárseni utymdy paıdalaný – mi­nez-qulyqtyń pragmatızmi degen osy» deıdi Elbasy.  Bul – búgingi zamannyń qaǵı­da­sy. Jasyratyn nesi bar, kóptegen kók dıplom qazir kádege jaramaı sandyq túbinde jatyr. Al oǵan kezinde ata-ananyń qanshama qara­ja­ty ketti. Bul Elbasy aıtqandaı, báse­kege qabiletsizdik. О́mirdiń osyn­daı jáne ózge de jaılarynan sa­baq alyp, alǵy kúnge syn kózben, qa­tań talappen qaraýymyz kerek tárizdi. Qazir, eń qýanyshtysy, kásip­ker­likke keń jol ashyldy. Halyq ta osy baǵytqa bet buryp otyrǵan sııaq­ty. Bul óte jaqsy nyshan. De­genmen munda da «Bolashaqqa baǵ­­dar: rý­hanı jańǵyrý» ma­qa­la­synda aıtyl­ǵan kóptegen syn­dar­ly oılar­dy zerdelep, ishteı ta­­razyǵa sa­lyp, kúndelikti sharýamyz­da bas­shy­lyqqa, mejege alýymyz qajet. Elbasynyń bul maqalasy kóp oılarǵa jeteleıdi. Biz tek sonyń bir parasyn ǵana ortaǵa salyp otyrmyz.

Sámen QULBARAQ, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń professory