Eldiń dinı dińgegi – dástúrli ıslam

Elbasy N.Nazarbaev «100 naqty qadam» Ult josparynda «Aýrýlardyń syrtqy belgilerin» sylap-sıpap qoıý emes, olardy «júıeli emdeý», qoǵam men memleketti túbegeıli qaıta ózgertý negizgi maqsat etip qoıyldy.  

 Dinı qaıshylyqtar neden týyndaıdy?

Din bizdiń qoǵamymyzdyń qozǵaýshy kúshiniń birine aınaldy. Memleket pen qoǵamnyń jańarýy, turaqtylyǵy búgin dinı faktorǵa tikeleı baılanysty ekendigi belgili. Degenmen, din týraly áńgime bola qalsa, biz jón-josyqsyz eń aldymen «teris aǵymdaǵylardy» sóz etemiz. Biraq, el halqynyń sol teris pıǵyldaǵylar men olardyń amal-áreketterine qarsylyǵy, ashý-yzasy, qurbandarǵa baýyrmaldyq kó­ńi­li qoǵam rýhynyń myqtylyǵyn kór­se­tedi. Qazaqy musylmandyq nanym-se­nim men salafızmdi saý organızm men oǵan jabysqan dertpen teńeýge bolady. Mem­leketimizdiń zaıyrlylyq sıpaty – ártúrli dindegi barlyq azamattardyń basyn biriktiretin, ortaq nıettestikke tár­bıeleıtin saıasattanýdyń aldyn alatyn qun­dylyq. Másele, tipti memleket pen dinı birlestikterdiń bólinýinde emes, erkindik pen ózara syılastyqta. Zaıyrlylyq – dindi qorǵaýdyń ma­ńyzdy kepili, biraq tek zaıyrlylyq qana dinı nanym-senim bostandyǵyna ke­pil­dik bermeıdi. Tolyqtaı zaıyrlylyq saıa­sı rejımge, demokratııanyń ústem­d­i­- ­gine, memlekettik emes uıymdardyń bel­sendiligine, ıdeologııalyq plıýralızm, táý­elsiz sot, bir sózben aıtqanda, azamat­tyq qoǵamnyń qalyptasýymen baılanysty. Qoǵamda «taza» dinı nemese «taza» ulttyq máseleler bolmaıdy, olar eko­no­mıkalyq, áleýmettik, saıası jáne má­denı problemalarmen astasyp jatady. Mem­leket ultaralyq jáne dinı ahýaldy qa­lyptastyrýda retteýshi jáne úıles­ti­rý­­shi qyzmet atqarady. Bizdiń memleket azamattyq kelisimdi ornatý men qoǵamdy turaqtandyrý úshin kóp kúsh jumsap keledi. Biraq, dinı ahýal únemi damý jáne kúrdelený ústinde, ol dinı birlestikterdiń de, memleket organ­da­ry­nyń qyzmetin de syn kózben saralaýdy, sonyń ishinde sa­la­fızmniń sebepterin anyqtaýdy qajet ete­di. Bir jaǵynan, saıası kúshter dindi óz múddelerin júzege asyrýǵa paıdalansa, ekinshi jaǵynan, dinı uıymdar saıası ke­ńis­tikte ózderiniń saıası kózqarastaryn, baǵdarlaryn jaqtaý, qorǵaý úshin saıası amaldarǵa barady. Dinı ıdeıalar saıası ómirde eldi turaqtandyrýshy da, araz­dyq, óshpendilik týǵyzýshy da bolýy múmkin. Dinı faktordyń memleket pen qoǵamnyń turaqtylyǵyna qaýip tón­diretin kórinisteri ártúrli: memleket pen dinı birlestikter arasyndaǵy, konfessııaaralyq jáne konfessııaishilik qaıshylyqtar. Memleket pen dinı uıymdar ara­syn­­daǵy, konfessııaaralyq qaıshy­lyq­tar negizinen dinı senimge baılanysty zań­dar­dyń jetilmeýinen týady. Dinı uıy­m­dar tarapynan memleketterge bir dindi qoldap, ekinshilerin kemsitedi degen syn da aıtylady. Islam men pravoslavııa dinindegiler memleket keıbir protestant, salafıt sektalaryna tyıym salý kerek dep esepteıdi. Qazaqstan musylmandary hrıstıan mıssıonerleriniń ekspansııasyna alańdaýshylyq bildiredi. Sońǵy kezde ár elde de dinı bir­les­tik­­terdiń shamadan tys saıasat­tan­ǵanyn kó­rip otyrmyz. Dástúrli konfessııalar asa saıası belsendilik tanytpasa da, «jańa dinı» aǵymdar, ásirese «jańa ıslam», protestant baǵytyndaǵylar saıası salaǵa da sheksiz ynta bildirýde. Reseı ǵalym­darynyń derekteri boıynsha, mysaly, «Saentologııa shirkeýiniń» de ártúrli el­derde óz qatarlaryna kásipkerlerdi, saıa­satkerlerdi tartyp, shpıondyq top, uıymdar jelisin qurý, áskerı jáne qupııa málimetter men aqparat jınaýmen aınalysady. AQSh-ta olardyń keıbir sektalarynyń jetekshileri sottaldy. Al «Ehoba kýágerleri», keıbir salafıtter ulttyq tý, memlekettik sımvoldardy syılamaıtyndaryn kórsetip júr. Keıde Otan úshin qaza tapqandardyń eskertkishterine taǵ­zym etpeıdi. О́z sektalarynan basqany moıyndamaı, memlekettik bılik pen dás­túrli dindermen kúresti basty maqsat etedi. Birqatar dinı birlestikteri jetek­shi­le­riniń quqyqtyq bilimi, ádeptiligi tómen. 2015 jyly qazan aıynda Aqtóbe oblysynda memlekettik qyzmetkerler, dinı bir­lestikter men ıntellıgensııa ókilderi qa­tysqan jınalysynda pravoslavııa di­nı bir­lestiginiń ókili qazaq musylman áıel­de­ri­niń kıim kıisin synǵa aldy. Bul oryndy syn bolǵanymen, svıashennıktiń keıbir protestant uıymdarynyń el arasyna jik salyp júrgenin aıtpaı, mu­sylmandardy synǵa alǵanyn ımam, moldalar, musylmandar túsinbedi. Sebebi, jazylmaǵan etıkalyq qaǵıda bar: bir dinı bir­lestik ókiliniń basqa bir dinı birlestik ishki máselelerin synǵa alý, sóz joq, qar­sylyq psıhologııa týǵyzady jáne bul ábe­stik teris pıǵyldaǵylarǵa dem beredi. Ár dinı birlestiktiń problemalary sol uıym­nyń ózi ıleıtin teriniń pushpaǵy bol­ǵan soń, basqanyń aralasýy qandaı da bir janashyrlyqpen aıtylsa da jaǵdaıdy ýshyqtyrýy da múmkin. Konfessııaara­lyq qarym-qatynastardyń náziktiligi de osynda. Konfessııaishilik qaıshylyqtar, mysaly, ıslamishilik, pravoslavıeishilik bolyp, aǵymdar arasynda, shirkeýler ishindegi máselelerden, qarjy máselesinen týyndaıdy. Qazaqstan úshin konfessııaishilik qaıshylyqtar – dástúrli ıslam dinin­de­­gi­ler men salafıt aǵymyndaǵylar ara­syn­da­ǵy qaıshylyqtar. Dinı faktor memlekettiń din salasyn retteý qyzmetine tikeleı baılanysty. О́kinishtisi, ol memleketimizdiń jastyǵynan jáne tájirıbesiniń azdyǵynan bolar, eli­mizde dinı birlestikterdi retteıtin ókilettikti organdar tez ózgerip otyrdy: áýeli úkimet janyndaǵy hatshylyq bol­dy, keıin ol komıtetke aınaldy, komıtet agenttikke, agenttik qaıtadan komıtetke, endi komıtet mınıstrlik bolyp qaıta quryldy. Jastar máselesi de áýeli sport mınıstrliginde, keıin Bilim jáne ǵylym mınıstrligine, odan mádenıet mınıstrligine, búgin Din jáne azamattyq qoǵam ister mınıstrligine berildi. Osy aýys-túıister barysynda ártúrli basymdylyqtarǵa mán berilip, osyǵan oraı talaı tájirıbeli mamandar jumystarynan ketti, olardyń ornyna basqa adamdar keldi. Osylaı birizdi júıeli jumysty uıymdastyrý aqsady, ol, sóz joq, dinı ahýalǵa óz salqyndyǵyn tıgizdi. Dinishilik qaıshylyqtardy sheshýdi, ásirese, salafızmge qarsy kúres máse­le­sin­de qoǵamdyq pikir ekige bólinip tur. Bireý­ler salafızmge tyıym salý kerek dese, ekinshileri salafızm ıdeologııa, sondyqtan ıdeologııaǵa qarsy kúres ıdeo­­logııalyq jolmen jáne áleýmettik saıa­­­satty jetildirýmen ǵana tıimdi bola­dy dep esepteıdi. Reseıde, mysaly, respondentterdiń 55 paıyzy jáne sarapshylardyń 44 paıyzy terrorısterdiń kózin joıý kerek dep eseptese, 49 jáne 71 paıyzy onyń astarynda ádiletsizdik, qysym ja­tyr dep esepteıdi. sarapshylardyń qol­dany­syn­da «pıtatelnyı býlon terrorızma» degen uǵym bar. Lańkestiktiń qazany álsiz, óziniń tikeleı fýnksııasyn oryndaı almaıtyn, ádiletsizdik pen zorlyq basym elderde qaınaıdy degen tujyrym búgin basymyraq. Bizdiń memleket salafızmniń aldyn alý jumysynda qazaqstandyqtardyń ar-uıatyna, ımandylyǵyna senip otyr, po­lısııalyq rejımmen kúreske júginýdi basym kópshilik te qoldamaıdy. Kúshke sený aınalyp kelgende terrorızmge qaıta ser­pin berýi de múmkin. Salafıtterdi zań tur­ǵysynan shekteý de tyıym salýmen bir­deı. Al «qurtý» – bolshevıkterdiń saıa­saty. Salafıtterdiń arasynda ańqaý, sózge ergen, topqa kirip táýeldi bolyp júrgender de bar. Biz olarmen dıalog­ke baryp, jyly sóılep, aqylmen baýyry­myz­ǵa tartýymyz kerek.  

«Islam ınternasıonalızmi» – jalǵan baýyrlastyq

О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynan bas­tap, ıslam qazaq qoǵamynda úsh kezeńnen ótti. 90-jyldary jalpy ıslamdy belsendi nasıhattaý bastaldy, dástúrli ıslam ókil­de­ri salafızmge saqtanyp qaraǵanmen, áli túsine bermeıdi. 2000-jyldardyń basy­nan «jańa ıslamnyń» dástúrli qazaqy ıs­lam­men úılespeıtindigi anyq kórinis aldy, olar shabýylǵa shyǵa bastady. Osy ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynda salafıtter ashyq terrorıstik áreketterge kóshti. Olar­dyń halyqty ózderine tartatyn, qo­ǵamdy da oılandyratyn, óz aqıqattary bar: qymbatshylyq, ekonomıkalyq daǵ­da­rys zamanynda ysyrapshyldyqtan ary­lý. Ysyrapshyldyq jemqorlyqqa ıter­me­leıdi, syı-syıapattyń astarynda da sy­­baılastyq jatady. Búgin bizdiń qoǵam ıs­­lamdy oı eleginen ótkizip, saralaý, tú­siný ústinde. Syrtqy kúshterdiń de yqpaly kúshti. BAQ búgin jappaı qorqynysh, úreı, to­ryǵý, dúrbeleń, baıbalam, zorlyq-zom­­bylyqqa beıimdilik týǵyzyp otyr. Mysaly, AQSh-ta búgin saıası, áleý­met­tik jaǵdaılarǵa baılanysy joq, ma­ǵy­nasyz terrorıstik aktiler kóbeıip, esh­qandaı kinási joq adamdar qurban bolýda. Amerıkalyq sarapshylar ony teledıdardyń yqpalymen túsindiredi: 18 jasqa deıingiler 40 myńdaı zorlyq-zombylyq aktilerin kóredi. Al Reseıde orta eseppen 17 jasqa deıingiler 18 myń sondaı oqıǵalardy kóredi eken. Reseı teledıdaryna táýeldi qazaqstandyqtar da qylmys-qııametti az kórmeıdi jáne onyń saldaryn biz de búgin sezinip otyrmyz. Búgin «ıslam álemi» daǵdarysta, birde-bir sharıǵat bılegen kemeldengen musylman memleketi joq. «Musylman elderi» dep olardyń tarıhı tegine, onda turatyn musylmandardyń sanyna qaraı ǵana aıtylady. Ol elderdiń basym kópshiliginiń zańdary ıslamǵa negiz­del­­me­gen, kerisinshe, Batystyń, hrıstıan elderiniń mentalıteti, oılaý júıesi, dástúrleri, mádenıeti, qundylyqtary, tuty­natyn taýarlaryna deıin basym. Bir kezde uly musylman Halıfatyna engen elderde Alla tyıym salǵandardyń barlyǵy kórinis alyp otyr: kópqudaılyq, ishimdik, qumar oıyndar, buzyqtyq, taǵy basqalar. Sóıte tura, oramal tartýǵa, birqatar oryndar­da namaz oqýǵa, basqa da shekteýler kóp. Qordalanǵan kúrdeli máseleler beıbit reformalar jolymen ǵana sheshilýi múmkin. Búgingi salafıtter saıası-ıdeolo­gııa­lyq ustanymdary jaǵynan bolshevık-kommýnısterge uqsas jolǵa tústi, tipti olarmen úılesim taýyp jatyr. Mark­sıs­ter «Barlyq elderdiń proletarlary, birigińder!» dep tutas ulttardy áleýmettik tap­­tarǵa, toptarǵa bóldi, olardy bir-biri­ne qarsy qoıdy, óshpendilik týǵyzyp, aqtar men qyzyldar dep azamat soǵysyna ushy­rat­ty. Búgin salafıtter «Barlyq elderdiń mu­syl­mandary, birigińder» dep, ulttyq qun­dylyqtardy, dástúrlerdi mansuqtap, «pro­letar ınternasıonalızmi» ornyna «ıslam ınternasıonalızmi» ıdeologııasyn alǵa tartady. «Islam memleketi» degen uranmen qantógiske baryp jatyr. Bul, jalǵan ıslamdyq baýyrlastyq. Islam ulttyq qundylyqtar men dindi qarsy qoımaıdy. Indonezııa men Afrı­ka­ musylmandarynyń, arabtar men par­sy­lardyń uqsastyǵynan góri aıyr­m­a­shy­lyqtary basym. Álemge taraǵan ıslam elderinde ár ult óz tóltýma erek­she­lik­terin saqtap kelgen. Islam álemi arab­tyq, parsylyq, túrik, sońǵy ýa­qytta malaı órkenıetinen turady degen pikir ornyqty. Qazaqtar da ıslamdy qabyldaǵandyqtan ǵana qazaq bolǵan joq, ıslam dininiń qazaqtyń dástúri men má­denıetine úılesimdiginen ol qazaqtyń na­nym-seniminiń dińgegine aınaldy. Ǵalymdardyń pikiri boıynsha, sonaý VIII ǵasyrda engen ıslam tek HIH ǵasyr­da qazaqtar arasynda berik ornyqty. Qazaq dúnıetanymy, dástúri ıslammen árekettesip, qazaq halqynyń turmys tir­shil­iginiń barlyq jaqtarynda erekshe kó­rinis aldy. Islam onyń aldyndaǵy dinı uǵymdar, nanym-senimderdi teriske shyǵarmady, musylmandyqqa deıingi dás­túrler uzaq merzimde ıslam dinı dú­nıetanymyna sińisip, musylmandyq sıpat aldy. Olar ómirdiń ártúrli salalaryn­da, mysaly, musylman áýlıelerin pir tutý, otbasylyq – turmystyq qatynastar da (úılený, náresteli bolý, súndetke otyrǵyzý, jerleý, basqa ǵuryptar) saq­tal­dy, ıslamdandy, musylmandyq jol dep sanaǵa sińdi. Kosmogonııalyq nanym boıynsha, ár adamnyń juldyzy bar, jul­dyz aǵyp túskende bir adam ómirden ótti degen nanym boldy. «Juldyz ushty» degen sózdiń bir maǵynasy dúnıeden ozdy de­gendi bildiredi. Islam ol nanym-senimdi qol­dady.  

«Dinimizdi qorǵaý – ultymyzdy qorǵaý»

Qaı din de ondaǵan sektalarǵa bólinedi. Islamtanýshylardyń aıtýynsha, kóne tarıhı jáne búgingi aǵymdardyń sanyn anyqtaýdyń ózi múmkin emes sııaqty («Knıga ıslamskıh sekt ı veroýchenıı. Moskva. 2007j.). Qym-qýyt bir-birine qarama-qarsy aǵymdar men shym-shyty­ryq oqıǵalardy taldaý búgin salafı aǵy­myn­daǵylar túgili, teologtar arasynda da pikirtalastar týǵyzady. Teologtar, onyń ishinde, ásirese, abaq­tyda otyrǵan salafıttermen jumys jasaıtyndar jastardy terrorıstik áreketke ıtermeleıtin aǵymdardy saralap, túrlishe oı júgirtip, keıde dinı ilimniń qyzyǵyna da boılap, naqty ómirden aýlaq ketip te jatady. Degenmen, olar salafıtterge ústirtin estigen-bil­gen­derin, kórgenderin bultartpaıtyn shyndyqqa balaý, bas­shy­lyqqa alý, synı kózqaras deńgeıine kó­tere almaý, aıattar men hadısterdi týra, tótesinen qabyldaý mádenıeti tán dep oryndy dıagnoz qoıady. Sondyqtan olar­­dyń aqyl-oıyn shynaıy jolǵa salý amal­daryn aıattar men hadısterden tabady. Birqatar sottalǵandar olardyń ýa­ǵyz­daryn qabyldaǵan bolyp, temir tordan qutylýdyń amalyn izdeıtinder de barshylyq. Biraq, bostan­dyq­qa shyqqannan keıin qaıtadan salafızm­ge oralatyndary da az emes. Bizdiń teologtar adamdarǵa abstrak­ty­ly, tek dinı pende retinde ǵana qaraı­­dy. Onyń otbasy múshesi, ult, rý, mem­le­ket azamaty, birqatarynyń kásibı maman­ ekendigi, áleýmettik ortanyń, saıası jaǵdaılardyń, halyqaralyq ahý­al­­dyń olardyń dinı ustanymyna áser ete­tin­di­gi­ne nazar aýdara bermeıdi. Salafıtterdiń qataryn toltyratyn áleýmettik sebepter de bar: materıaldyq teńsizdik, oryndy, orynsyz ókpe, ashý, ju­myssyzdyq, áleýmettik ádiletsizdik. Osy jaǵdaılar qylmystyq orta da qal­yp­tastyrady. «Malym – janymnyń sadaqasy, janym – arymnyń sadaqasy» dep, baılyqqa, aqshaǵa tabynbaıtyn qazaq ne óndirip baıyǵany belgisiz baılardy da qabyldamaıdy. Búgin jemqorlyq ártúrli áleýmettik top­tardyń múddesin biriktiretin faktorǵa da aınalyp otyr. Aqtóbe oblysyndaǵy bir­qatar ýaqıǵalar sony ańǵartady. Jem­­q­orlyq indetine shaldyǵyp, nanym-se­nimin satqan salafıtter men antynan attaǵan qyzmetshiler, bıznestegiler bir-biri­ne jabysyp, birlesip talaı jyl qyl­mys jasap keldi. Qoǵamdyq pikir Aqtóbe oblysyndaǵy 2011 jyly Temir aýdanynda bolǵan oqıǵalardyń astarynda qarjylyq sebepterdiń barlyǵyna birden nazar aýdardy. Salafı baǵytyn ustanýshy jastar shıki munaı urlaýmen aınalysyp, ony zaýytqa jetkizip turǵan, túsken paıdany polısııa qyzmetkerlerimen bóli­sip otyrǵan. Keıinnen túsken paıdany bóliskende salafıt urylar men polıseıler arasynda kelispeýshilik, janjal týyp, salafıtterdi uryp-soǵyp, túrmege de otyrǵyzǵan. Sondyqtan ósh alý maqsatynda salafıtter polıseılerdi óltirgen, biraq qashyp qutyla almaǵan. Qarýly qaqtyǵys kezinde osy qylmysqa qatysqan, salafızm aǵymyn qoldamaıtyn, biraq tıyn-teńge úshin ergen, kýáger bola alatyn qatysýshylardyń kózderi qur­tyl­dy. Osynyń ózi salafıtterge nıette­stikti kúsheıtti. Degenmen, 2011 jylǵy oqıǵalar tereń saralanbady. Qyl­mystyq toptyń músheleri tolyq anyq­talmady. Tek 2016 jyly jeltoqsan aıynda munaı jáne munaı ónimderin urlaýmen jáne zańsyz tasymaldaýmen aınalysatyn uıymdasqan qylmystyq top ustaldy. О́kinishtisi, salafıtter men laýazymdy qyzmetkerlerdiń birigip qylmysqa barýy, bir jaǵynan, salafıtterdiń bılikte qoldaýshylary bar degen pikir týǵyzsa, ekinshi jaǵynan, bıliktiń bedeline nuqsan keltiredi. Terrorısterge ıdeıalyq qoldaýdan da qaýpi kem emes taǵy da bir jaǵdaı belgi beredi. Aqtóbe oblysyndaǵy úsh ret qaı­ta­lanǵan terrorıstik áreketten keıin, osy jat ahýalǵa úırený, ony bir qutyla al­­­maı­­tyn taǵdyr dep qabyldaý psıholo­gııasy da seziledi. О́ziniń otbasynyń aman­dy­ǵy úshin qorqynysh adamdardyń jiger-qaıratyn jasytady, qutyn qa­shy­ryp, bas ıgizedi. Osylaı árkim óz basynyń aman­dy­ǵyn oılap, qoǵam bytyrap, terrorızmge qarsy kúresýdiń ornyna oǵan kónýge ıkemdelý, qaýipsiz, ádil ómirge senimdi azaı­tatyn ahýal ornyǵady. Endi aqıqatty bur­malamaı, aıyptylardyń ádil jazasyn alýy qoǵamnyń sanasyn saýyqtyrýdyń bas­ty joly bolyp otyr. Búgin salafızmge qarsy kúreste bizdiń memleket óz tańdaýyn jasady jáne durys ja­sady: kúshke sene bermeı, áleýmettik, saıa­s­ı, ıdeologııalyq jumysty jetildirý. Birinshiden, eń aldymen, aýyl jastaryn kvo­ta­men kóbirek oqýǵa tartý mańyzdy má­seleniń biri. Ekinshiden, ishki saıasatta halyqty tár­bıeleıtin, parasatty jol silteıtin, atys-shabystan alys kınofılmder, qo­ǵam­­da ımandylyq uıalatatyn teatrlardy qar­jy­landyrý, qazaq salt-dástúrin nasıhattaı­tyn mádenı qundylyqtarǵa zor mán berip, halyqty jalyqtyratyn qasań mı, úırengen, yǵyr bolǵan arzan «mádenıetke» tyıym salý. Úshinshiden, jumyssyzdyq pen kedeıshilikti eńserý joldaryn jetildire berý. Bul uzaq merzimdi strategııalyq baǵyt óz jemisin búgin emes, erteń beredi. Jumsaq saıasat, qoǵam­dy demokratııalandyrý, azamattyq qoǵamnyń belsendiligin arttyrý óte mańyzdy. Qazaq qoǵamyndaǵy rýhanı ahýaldy, onyń dinı kelbetin aıqyndaıtyn búgin salafıtter emes, san jaǵynan da, sapa jaǵynan basym qazaqy ıslamdaǵy, dástúrli dinimizdi qoldaıtyndar. Qazaqı musylmandyqty ustanatyn ǵalymdar, mu­ǵa­limder, ınjenerler, aqyn, jazýshylardy, basqalardy, ásirese, jastardy únemi BAQ-ta nasıhattaý áli daǵdyǵa aınalmaǵan. Qazaqstan zaıyrly memleket, biraq musylman eli. «Ult josparynyń» 87-qadamyndaǵy birtektilikti nyǵaıtýdyń «Meniń elim» ulttyq jobasyn ázirleý barysynda Qazaqstan musylmandarynyń jan-jaqty ómiri týraly aqparat ornalastyratyn bolar. Qazaqy ıslamdy qoldaıtyndar áli de jasqanshaq, ásirese, aýyl muǵalimderi, dárigerler, máslıhat depýtattary, ardager ata-analar ózderin salafıtter aldyn­da tómen ustaıdy. Qazaqtyń qoǵam qaıratkeri, ıntellektýal Ilııas Omarov (1912-1970) «qazaqtardyń zııalylary sypaıy, ustamdy, zııandylary arsyz, betpaq keledi» degen. Salafızm taraǵan elderde, mysaly, Mysyr, Aljırde, jergilikti halyq birlesip ulttyq dástúrlerin qorǵap, salafıtterge toıtarys berip, shettetip, oqshaý­lap, eldiń yqylasyn ózderine tartyp otyr. Qoǵamnyń belsendiligi quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetin de jeńildetken. Bizdiń qoǵamda áli de salafızmge qarsy kúres tek pogondylardyń qyzmeti dep oılaıtyndar basym. «Dinimizdi qorǵaý – ultymyzdy qorǵaý» degen qoǵamdyq qozǵalys bizge de tıimdi bolady.  

Memleket dindi retteýshi  bolýy kerek

Búgin dinı birlestikter óz ortasyna jaǵymdy yqpal etetin sýbekt retin­de qarastyrylmaıdy. Al mem­le­ket­tik organdar  ashyq dıalogtarǵa barmaı, jaǵdaı qa­lypty degen pikirden aspaı otyr. Dinı birlestikter zań turǵysynan derbes degenimizben, din salasynda kúshtik qurylymdardyń da yqpaly az emes. Túzetý mekemelerindegi qarym-qatynas demokratııalyq mádenıet pen syı­lastyqtan alys. Túzetý mekemeleri eks­tre­mıstik kózqaras taratýdyń erekshe áleýmettik ortasyna aınaldy. Son­dyq­tan osy qaýiptiń aldyn alý úshin, bos­tandyǵynan aıyrylǵan ekstremıst tulǵalardy arnaıy oryndarda bas­qa­lar­dan oqshaý ustaý qajettiligi bar. Sońǵy kezde halyq arasynda din sa­la­­synda aqparattyq úgit-nasıhat ju­my­sy qarqyndy júrgizilýde. Biraq ekstremızmdi týdyratyn áleýmettik má­se­leler – jumyssyzdyq, kedeıshilik, bas­pana máseleleri sheshilmeı jatady. Ákimshilik májbúrleý azamattyq bastamalardy yǵystyryp, kóptegen úkismettik emes uıymdardy nazardan tys qaldyrýda. Birqatar bastamalar tıimsiz dep synǵa alynyp, olardyń qarjylyq jáne uıymdastyrýshylyq múmkindikteri shektelýde. Shetelde dinı bilim alǵan keıbir jastarǵa qatysty da máseleler barshylyq. Olardy zań talaptary men qazaq halqynyń etnomádenı jáne ulttyq dinı salt-dástúrlerin bilýine baılanys­ty attestasııadan ótkizip, dinı qyzmette paıdalanýdyń qısyny bar. Memleket din salasynda  ádil ret­teýshi bolýy kerek. Eldiń Konstı­tý­sııasynda bekitilgen zaıyr­­­lylyq us­ta­nymdaryna sáıkes, stra­tegııalyq tur­ǵydan qazaqstan­dyq bir­tektilikti, ulttyq memleket, ulttyq má­de­nıet, salt-dástúrler, qalyptastyrý ba­ry­synda ulttyq dinı qaıratkerlerdiń de belsendiligin arttyrý asa mańyzdy. Bul ekstremızmge qarsy ımmýnıtetti qa­lyp­­t­astyrýdyń jalǵyz joly. Adamdardyń ar-ojdanyn, dinı qu­qyn múltiksiz oryndaý – memlekettiń de­­mo­k­­ratııalyq, zaıyrlylyq sıpa­ty­­nyń kórinisi. Ǵylym, bilim qaýym­da­s­­ty­ǵy, jalpy qoǵam­dyq pikir, ar-oj­dan bos­tand­yǵy, memleket pen dinı uıym­dardyń qor­ǵaýǵa baılanysty jo­ǵary deńgeıdegi maman­dar daıyndaý qa­jet­t­iligin endi túsine bastady. Bizdiń mem­lekette, tipti bar­lyq postkeńestik el­der­de zańgerler kóp bolǵanymen, bú­gin memleket pen konfessııaaralyq qa­tynas­tardy retteýge mamandanǵan zań­gerler joqtyń qasy. Reseıde tek Qazan federaldyq ýnı­versıtetinde dintanýshy-zańger  maman­dyǵy endi ashylyp jatyr. Negizgi maqsat kásibı deńgeıde memleket pen dinı birlestikteri konfessııaaralyq, konfes­sııa­ishilik daý-damaıdy, máselelerdi sheshýde memlekettik organdarǵa keńes beretin, quqyq jaǵynan kómek kórsetetin ma­man­dar daıyndaý bolyp otyr. Ázirge bul jalǵyz ýnıversıtet. Al endi ómirde memlekettiń dinı saıasatyna jaýapty memleket qyzmetkerleriniń bul iste quqyqtyq biliminiń joqtyǵy memleket pen qoǵamǵa jaǵymsyz áser etedi. Memleket saıasatynyń tıimdiligi ótkir problemalardy talqylaý, azamattardyń ár­túrli toptarymen árekettesý, «keri baı­­lanys», óz isin jetildirip, «móldir» bo­lý­ǵa umtylýda. Sondyqtan Prezıdent ja­­­rııalaǵan bes ınstıtýsıonaldy refor­malar aıasynda dinmen qarym-qa­ty­nas salasyn demokratııalandyrý qa­jet. Naq­­tyraq aıtsaq, memlekettik organ­dar­­­dyń dinı birlestiktermen qarym-qa­ty­nasy ózara syılastyqqa negizdelip jeke eks­tre­­mıs­terge kúshtik qurylymdar ǵana emes, azamattyq qoǵam qarsy turý úshin qoǵamdyq uıymdardyń bastamalaryn yn­ta­­landyrý tıimdi. Amangeldi AITALY, fılosofııa ǵalymdarynyń doktory, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń professory