Seraǵa

1927 jyldyń 23 naýryzynda Qaraǵandy oblysynyń Jańaarqa aýdany Atasý selosynda Serik Smaıyluly Qırabaev ómirge keldi. Seraǵanyń ómir jolyna qarap otyrsańyz, HH ǵasyrdaǵy bilim, ǵylym salasyndaǵy aıtýly oqıǵalardyń bel ortasynda júrgenine kózińiz jetedi. Bul zaman ókilderine ýaqyttyń ózi aýyr júk arqalatty. Beıbit ómirdi bir sátte alasapyranǵa aınaldyrǵan Uly Otan soǵysy tusyndaǵy bozbalalar bir kúnde eseıip, bir otbasynyń, qala berdi, aýyl-aımaqtyń bar aýyr tirligi ózderine qarap qalǵanyn túsindi. Uzaqqa sozylǵan soǵys eldiń áleýmettik, ekonomıkalyq jaǵdaıyn turalatqanmen, olardyń bo­la­shaqqa degen senimin, órshil rýhyn óshi­re almady. El basyna aýyr kún tús­ken shaqta mektepti úzdik oqyǵan Sera­ǵań­daı bilimdi jasqa partııa Yntaly je­ti­jyldyq mektebinde oqytýshylyq qyzmet atqarýdy tapsyrdy. Karl Marks atyn­daǵy kolhozda bastaýysh mekteptiń meń­gerýshisi bolyp istegen Seraǵańnyń kúni búginge deıingi búkil sanaly ǵumyry bilim, ǵylym salasyna arnalyp kele jatqany da bir ǵanıbet. Soǵys aıaqtalyp, el esin jıǵan shaqta bilimin jetildirýdi kózdegen Serik Smaı­yl­uly 1947 jyly Qazaqtyń Abaı atyn­da­ǵy pedagogıkalyq ınstıtýtynyń qazaq tili men ádebıeti fakýltetine oqýǵa tú­sedi. О́mirdiń qaıraǵyna túsip, el tir­shi­ligine erte aralasqan ol oqý-bilimge bar yntasymen kirisip, úzdik oqyǵany úshin Stalın atyndaǵy stıpendııa aldy. О́z qatarlarynyń arasynda bilimimen kózge túsken Seraǵań stýdentterdiń ǵylymı qo­ǵamy men ádebıet úıirmesiniń ju­my­syna, qoǵamdyq isterge de belsene ara­lasty. Fakýltettiń kásipodaq, komso­mol uıymdaryn basqara júrip, ádebı-syn ma­qalalar jazdy, óziniń ádebıetke ıkem­di­ligin tanytty. Ádebı taldaýlary kópshiliktiń naza­ryn aýdarǵan Serik Smaıyluly stýdent kú­ninen-aq Jazýshylar odaǵynyń ju­my­syna kirisipti. 1951 jyldyń qańtarynan Qazaqtyń memlekettik kórkem ádebıet baspasynda proza bóliminiń redaktory bolyp qyz­met atqarǵanyn eske alatyn bolsaq, ıns­tıtýttyń sońǵy kýrsynan qyzmetke ara­lasqandyǵy baıqalady. Ustazdar qaý­ymy joǵary oqý ornyn úzdik bitirgen stý­dentterin aspırantýraǵa alyp qalýǵa tyrysatyn. S.Qırabaev aspırantýrada oqı jú­rip ustazy Qajym Jumalıevtiń je­tek­shiligimen kandıdattyq dıssertasııa­syn jazdy, ári «Ádebıet jáne ıskýss­tvo» jýrnalynyń redaksııasynda bólim meń­ge­rý­shisi qyzmetin qosa atqardy. Alaıda, jıyrmasynshy ǵasyrdyń elý­inshi jyldaryndaǵy saıası jaǵdaıdyń qu­ryǵy professor Q.Jumalıevtiń de ba­s­y­­na túsip, ol saıası aıyptarmen ustalyp ket­ti. Endi kafedrada ǵylymı jumys is­teýdiń múmkinshilikteri azaıdy. Serik Qırabaev Qazaqstan komsomoly Ortalyq Ko­mıtetiniń usynysymen «Pıoner» jýr­nalyna redaktor, «Sosıalıstik Qazaq­stan» gazetinde ádebıet jáne óner bóliminiń meńgerýshisi, redaksııa alqa­sy­nyń múshesi qyzmetterin atqardy. Bas­­pasóz qyzmetinde júrgende gazet betterinde ádebıet pen ónerdiń ózek­ti más­elelerine arnalǵan kóptegen ma­qa­la­lar jarııalap, ádebı proseske úzbeı at­salysty. Seraǵańnyń elýinshi jyldardaǵy bas­pasóz qyzmetin, ádebı-ǵylymdyq eń­bek­teriniń qataryn orta mektepke arnap jazǵan oqýlyqtary tolyqtyrdy. Qazaqstan Oqý mınıstrligi mektepke arnalǵan jańa oqýlyqtar jasaý isi­ne qosqan bir top jastardyń ishinde S.Qıra­ba­ev ta bar edi. A.Nurqatov, Z.Qabdolov úsheýiniń avtorlyǵymen jazylǵan orta mekteptiń 9-synybyna arnalǵan «Qazaq áde­bıeti» oqýlyǵy alǵash ret 1952 jyly ja­ryq kórdi. Osy oqýlyq 1986 jylǵa deıin tolyqtyrylyp, ýaqyt talabyna saı jańartylyp birneshe dúrkin basyldy. Keıin bul oqýlyq 10-synypqa arnap qaıta jazyldy, atalǵan oqýlyq 1989 jyldan beri birneshe ret qaıta shyǵarylyp, mektep oqýshylarynyń ádebı bilim alýyna zor kómegin tıgizýde. Keıin ol 9-10-synypqa arnalǵan «Qazaq sovet ádebıeti», orta mekteptiń joǵarǵy synyptarynda ótiletin fakýltatıvtik kýrsqa arnalǵan «Qazaq sovet ádebıeti», joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine arnalǵan «Qazaq sovet ádebıeti», «Qazaq ádebıeti jáne mektep», «Keńes dáýirindegi qazaq ádebıeti», 9-10-synyptyń «Qazaq ádebıeti» oqýlyǵyna ádistemelik nusqaý, 9-10-synypqa arnalǵan «Qazaq ádebıeti» tárizdi kóptegen oqýlyqtarmen tolyqty. Synshynyń qalamynan týǵan oqý­lyq­­tar osylaısha 65 jyldan beri mek­tep­terde úzdiksiz oqytylyp kele jat­qa­nyn eskeretin bolsaq, osy oqý qu­ral­­darynan qazaq jastarynyń neshe býyn urpaǵy bilim alǵanyn túısinesiń. Jo­ǵary synyptarǵa arnalǵan «Qazaq áde­bıeti» oqýlyqtarynan bilim nárin al­ǵan shákirtter sharýashylyq pen má­de­nıet­tiń alýan salasynda qyzmet atqaryp, táý­el­siz Qazaq eliniń belgili de bilikti ma­man­­darynyń qataryna qosyldy. Myń­da­ǵan shákirtterdiń keıbireýleri joǵary dárejeli ǵylymı ataq alyp, birsypyrasy aqyn-jazýshylar qataryn tolyqtyryp, kór­kemdik mádenıetimizdi damytýǵa ats­alyssa, endi bir parasy ádebıettaný ǵy­ly­mynyń tóńireginde eńbek etip keledi. Osylaısha san-salada qym-qýyt eń­bek etýde jýrnalıstik qyzmet pen zert­teýshilikti, ádiskerlikti ádemi ush­tas­­tyrǵan izdenýshi pedagog-jazýshy Spandııar Kóbeevtiń ómiri men shyǵar­ma­shylyǵyn tyńǵylyqty zerttegen kan­dıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. Áde­bıettanýshy ǵalymdardan joǵary ba­ǵa al­ǵan bul dıssertasııanyń monografııa­sy kúni búginge deıin qoldanystan tús­ken joq. Jazýshy týraly izdegender Seraǵań­nyń qurastyrýymen, alǵy sózimen shyq­qan Spandııar Kóbeevtiń bir tomdyq shy­ǵar­malar jınaǵyna soqpaı ótken emes. Se­bebi, bul – jazýshynyń tolyq kúıinde ba­sylǵan tuńǵysh kitaby edi. «Qazaq sovet ádebıeti tarıhy ocher­ki­ne» jazylǵan «Ǵabıden Mustafın» ta­raýy keıin tolyqtyrylyp monografııa bolyp jarııalandy. M.Áýezovtiń «Abaı», S.Muqanovtyń «Botagóz», Ǵ.Mú­­si­­repovtiń «Qazaq soldaty» ro­man­­da­ry­nyń qatarynan oryn alǵan Ǵ.Mus­ta­fın­nin «Mıllıoneri» qazaq ádebıetin álem­ge tanytqan týyndylardyń biri bol­dy. Ǵalym jazýshynyń ómiri men shy­ǵarmashylyǵyna, «Mıllıoner», «Qara­ǵan­dy» tárizdi oń baǵalanǵan romandaryna keń taldaý jasady. Ádebı qaýymnan oń pi­kir alǵan monografııa qazaq (1956), orys (1957) tilderinde jaryq kórdi. Osy eńbekteri jóninde ǵalymnyń za­mandasy Z.Qabdolov osydan qyryq jyl bu­r­yn: «Sol kezdiń ózinde ádebı-este­tı­ka­lyq qubylystardy jiti baıqap, názik ta­nı­tyn, josylta, erkin jazatyn, shabytpen jazatyn. Bul, árıne, jas synshynyń jaqsy daıyndyǵynyń nátıjesi edi. Osynyń arqasynda, sala-sala ádebı-kór­kem syn maqalalaryn óz aldyna koı­ǵanda, alǵashqy betten-aq kúrdeli ǵy­lymı izdenýlerge aparatyn irgeli máse­lelerge qalam terbedi. Keleli taqyryp­tardy keń paı­dalanyp, tutas baýrap, Spandııar Kóbeev, Ǵabıden Mustafın týraly kó­lem­­di-kólemdi zertteýlerin jazdy. Bular na­ǵyz ǵalymnyń áreketteri bolatyn. Son­dyq­tan da Serik jap-jas kezinde ǵylym kan­dıdaty dárejesin aldy», – degen edi. Osy úlgimen jazylǵan «Sáken Seı­fýllın» atty monografııasynda ja­ńa­shyl aqyn, revolıýsııa sarba­zy, mem­le­ket qaıratkeri Sáken Seıfýllın­niń ádebı murasy jan-jaqty taldana­dy. Monografııada Qazaqstandaǵy 20-jyl­dar­daǵy ádebı prosess, qoǵam da­­mý­yn­da­ǵy jańa mazmundy ádebıettiń qa­lyp­ta­sýy, jazýshy shyǵarmalaryndaǵy ta­qy­­ryptyq, stıldik izdenister, Sáken­niń ádebı prosestegi jáne ádebıet tarı­hy­nan alatyn róli tárizdi máseleler jan-jaqty qarastyryldy. Monografııa ne­gi­zinde avtor doktorlyq dıssertasııa qor­ǵady. Ǵy­lymı jurtshylyq pen qalyń oqyr­man ta­rapynan oń baǵalanǵan Sáken Seı­fýl­l­ın týraly tuńǵysh eńbek qazaq, orys til­de­­rinde jaryq kórdi. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet já­ne óner ınstıtýtynyń dırektory qyz­me­tin atqarǵan jyldary Seraǵańnyń ult­jan­­dylyq hám azamattyq ustanymdary jar­qyraı kórindi. Alash arystarynyń mu­ra­syn aqtaý, olardy nasıhattaý, qaı­ta jarııalaý isterimen tyńǵylyqty da, júıeli túrde aınalysty. Shákárim Qu­daıberdıev, Ahmet Baıtursynov, Maǵ­­jan Jumabaev, Júsipbek Aımaý­y­tov, Mirjaqyp Dýlatov syndy Alash ardaqtylaryn aqtaý jónindegi ko­mıs­sııa­nyń múshesi retinde Seraǵań ózi­niń ultjandy bolmysyn tanytty. Alǵa­shyn­da Júsipbek Aımaýytovty aqtaý jó­nin­degi qujattardy daıyndaý isimen shuǵyldanǵan ol keıingi jyldary osy ta­qyryptaǵy izdenisterin mándi de maz­mun­dy, tereń de keshendi zertteýge ulastyryp, sol eńbegi úshin Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syı­lyqty aldy. S.Qırabaevtyń alǵy sózi­men, onyń basshylyǵymen Júsipbek Aımaýytov shyǵarmalary alǵashynda bir tom­dyq, keıin bes tomdyq, alty tomdyq bo­lyp jyl ótken saıyn tolyǵyp jatýy ǵa­lymnyń osy saladaǵy tyńǵylyqty zert­teýleriniń nátıjesin kórsetti. Ǵalym-zertteýshi, akademık Serik Qı­r­abaevtyń uıymdastyrýshylyq ju­mys­­tarynyń biri – IýNESKO kóleminde ata­lyp ótken uly Abaı Qunanbaev pen aýyz ádebıetiniń darabozy Jambyl Jabaev­tyń 150 jyldyq jáne Muhtar Áýezovtiń 100 jyldyq mereıtoılary kezindegi eren eńbegi. Abaıtaný ǵylymyna qosylǵan ir­ge­li zertteýlerge jetekshilik jasap, abaı­tanýǵa qomaqty úles qosqany úshin aka­­demık S.Qırabaev áriptesteri Z.Ah­me­­tov, M.Myrzahmetuly jáne Q.Mu­ha­­med­han­uly tárizdi ádebıettanýshy – ǵa­lym­dar­men birge elimizdiń eń joǵary − M­em­le­kettik syılyǵynyń laýreaty atandy. Sonymen birge, Seraǵań Jambyltaný bó­liminiń qyzmetkerlerin uıymdastyra oty­ryp, aqynnyń eki tomdyq tań­da­ma­ly shyǵarmalaryn shyǵarýǵa bas­shy­lyq jasady. Ǵylymı túsinikpen tolyq­ty­ryl­ǵan jınaq zaman yńǵaıymen ket­ken kemshilikterden tazartyldy, tolyq­ty­ryl­dy. «Jambyl týraly sóz» atty ha­ly­q­­aralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ma­terıaldarynyń jınaǵyna uly dala jyrshysy týraly jazylǵan alys-jaqyn shet el ǵalymdarynyń baıandamalary men maqalalary jınaqtaldy. Atalǵan mándi de mazmundy eńbekterdi búgingi tańda sı­rek kitaptar qorynan ǵana kóretin bol­dyq. Bul jyldary Áýezovtaný úrdisi da­mydy. «M.O.Áýezovtiń ómiri men shy­ǵar­ma­shylyq shejiresi», «Mýhtar Aýezov. Pı­sma rodnym ı blızkım», «M.O.Áýezov týraly estelikter», «Áýe­zov ensıklopedııa­sy» jaryq kórip, M.Áýe­zovtiń elý tomd­yq akademııalyq shy­­ǵarmalar jı­naǵy 1, 2, 3- tomdarmen tolyqty. Sol tus­ta bastalǵan ja­zýshynyń elý tomdyq jınaǵy 15 jyl­ǵa sozylǵan qajyrly eńbekpen tııanaq­tal­dy. Bul jınaqta jazýshy murasy tú­gel­deı tasqa basylyp, hatqa túsirildi, ke­ńes­tik dáýir tusyndaǵy ıdeologııalyq qy­sym saldarynan kirgen keıbir bur­ma­laýlardan, qysqartýlardan tazartyl­dy, akademııalyq sıpattaǵy ǵylymı tú­si­nik­te­meler berildi. Qoldan-qolǵa tımeı ketken jınaqqa degen suranystyń kóptiginen onyń ekinshi basylymyn shyǵarý maǵan buı­yrdy. Endi Áýezovti jańasha, jańa deń­geıde zertteýge tolyq múmkindik týyp otyr. Ǵalymnyń HHI ǵasyrdyń enshisine tıe­sili eńbekteriniń ózi – bir tóbe. Bul jyl­dary akademık Serik Qırabaevtyń bas­shylyǵymen 10 tomdyq «Qazaq áde­bıe­tiniń tarıhy» atty keshendi eńbek jazy­lyp, oqyrmanǵa jol tartty. Keńestik dáýir ádebıetin dáýirleý, júıeleý, zert­teý isine basshylyq jasaǵan ol 7, 8, 9-tom­dardyń jetekshisi ǵana emes, negizgi avtor­larynyń biri retinde kóptegen taraýlarda keńestik dáýir ádebıetin búgingi egemen eldiń talap-tilekterine saı jańasha ba­ǵam­dady. Osy qatarda erekshe ataýdy qa­jet etetin taǵy bir eńbek – «Qazaq roma­ny: ótkeni men búgini» atty ujymdyq mo­nografııa. Bul eńbekte HH ǵasyr enshi­sine tıgen qazaq romanynyń alǵashqy úlgi­le­rinen bastap, onyń qalyptasý, damý, ósip-órkendeý dáýiri hronologııalyq júıe boıynsha tyńǵylyqty zertteldi. So­nymen birge, qoldanbaly jáne irgeli zertteý­lerdiń negizinde Seraǵańnyń ǵylymı jetekshiligimen jaryq kórgen «Qazaq kórkem sóziniń sheberleri», «HH ǵasyr ádebıetindegi táýelsizdik ıdeıasynyń kórkem sheshimi» tárizdi ujymdyq monografııalar búgingi tańda qoldan-qolǵa ótip oqylýda. Qazir Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń mem­lekettik granttyq jobalary aıasynda júzege asyrylyp jatqan «Ulttyq áde­bı­et jáne elimizdiń zııatkerlik áleýeti» at­ty jo­ba negizinde sońǵy shırek ǵasyr­da­­ǵy qazaq prozasy Seraǵańnyń je­tek­shi­li­g­imen zerttelý ústinde. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty shyǵarǵan «Klassıkalyq zert­teýler» serııasymen jarııalanǵan kóp tom­dyq eńbektiń 21-tomynyń mazmunyn ǵa­lym zertteýleri qurady. Munda Abaı, Ybyraı, Sultanmahmut, Spandııar, Júsipbek, Sáken, Sábıt tárizdi qazaqtyń kór­nekti aqyn-jazýshylarynyń ádebı por­tretteri men «Táýelsizdik ıdeıasy jáne «Ultshyldyq» ádebıet», «Táýelsizdik já­ne ult-azattyq qozǵalysynyń qa­har­­mandary», «40-50-jyldar ro­man­da­ryndaǵy ulttyq ıdeıa jáne ulttyq ha­­rak­ter», «Ulttyq tárbıe jáne qazaq áde­­bıeti», «Qazaq Keńes lırıkasyndaǵy táý­­el­sizdik rýhy» tárizdi qaı dáýirde de, qaı qoǵamda da qunyn jo­ǵal­tpaıtyn zert­teý­leri qamtyldy. Keńestik dáýir men táýelsizdiktiń al­ǵash­qy shırek ǵasyrynyń kýási bolǵan Seraǵań Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, 50-den astam ádebı syn kitaptarynyń, 20-dan astam oqýlyqtar men oqý quraldarynyń, 800-den astam maqalalardyń avtory re­tin­de belgili. 15 ǵylym dokto­ry men 35 ǵy­lym kandıdatynyń baǵyn ashyp, ǵy­lym­­ǵa joldama berdi, áde­bıet­taný ǵy­ly­myn­da óziniń mektebin qa­lyp­tastyrdy. Seraǵańnyń shekpeninen shyqqan on­­daǵan, júzdegen shákirtteri búginde tul­­ǵaly ǵalymdar, aıtýly azamattar sa­na­tynda júrgeni de aǵanyń bir mereıi is­pettes. Akademık Serik Qırabaev búgingi tańda da zamana sózin aıtyp, egemen elimizdiń ómirinde bolyp jatqan qubylystarǵa óz únin qosyp otyrady. 90 jasta da qalamy qolynan túspeı, Elbasy saıasaty jóninde tolǵaqty oı aıtyp, óz kózqarasyn ashyq ta, búkpesiz bildirip keledi. Abyz aǵaǵa qarap Qazaqstan jastary oı túzese eken, boı túzese eken deımin... Ýálıhan QALIJANOV, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, UǴA korrespondent-múshesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri