Injenerlik bilim – ınnovasııa negizi

Táýelsizdik – árbir qazaqstandyqtyń baǵa jetpes baılyǵy, qundy qazynasy, san ǵasyrlar boıy ańsaǵan asqaq armany. Oǵan qol jetkizý ońaıǵa soqpady. Babalardyń qanymen, analardyń kóz jasymen kelgen qasıetti Táýelsizdiktiń ár jyly bizder úshin tarıhı kún. Ony óz dárejesinde toılap, ulttyq mereke retinde atap ótýdi Elbasy Nursultan Nazarbaev nazarynan tys qaldyrmaı keledi. Bul ótkenge degen qurmet dep bilýimiz kerek. Elbasynyń sarabdal saıasatynyń nátıjesinde elde tatýlyq, birlik, turaqtylyq ornady. Álemdik arenada Qazaqstannyń abyroı-bedeli arta tústi. Nursultan Nazarbaevtyń Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly jarlyǵy ár qazaqtyń júregindegi jazylmas jarany emdegendeı áser qaldyrdy. Bul bizdiń eldi ıadrolyq qarýǵa qarsy kúresetin álem elderiniń kóshbasshylarynyń qataryna qosty. Semeı polıgony 1991 jyly 29 tamyzda jabyldy. Sodan beri ol kún BUU sheshimimen Halyqaralyq ıadrolyq synaqqa qarsy kúres kúni bolyp be­ki­tildi. Táýelsizdiktiń alǵashqy sátterinen bas­tap bizdiń memleket álem aldynda ashyq saıasat júrgizip keledi. Oǵan dá­lel TMD elderiniń ishinde Qazaqstan al­ǵash bolyp EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi, Shanhaı yntymaqtastyq uı­y­my­nyń senimdi múshesi bolý – Qazaq­stannyń syrtqy ekonomıkalyq baı­lanystarynyń damýy men halyq­ara­lyq qatynastarda bedeliniń artýyna zor múmkindik týdyrdy. Elbasynyń Máskeý memlekettik ýnıversıtetindegi 1994 jylǵy tarıhı kezdesýiniń alar orny aıryqsha. Onyń aıryqsha bolarlyq mańyzy da bar. Sebebi, sol jıynda aıtylǵan ıdeıa negizinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ómirge keldi. Biz sonda Elbasy­myz­dyń danalyǵyna, onyń arydan oılanatyn tulǵa ekenine taǵy bir kýá boldyq. «Álem.HHI ǵasyr» manı­fe­si de Prezıdentimizdiń suńǵyla saıa­sat­ker­ligin ańǵartsa kerek. Qazir dúnıe júzi túrli dúrbeleńge to­ly. Saıası qaqtyǵystar, dinı ekstre­mızm, kórinisteri az bolmaı tur. Al Qazaqstan aýyzbirlikti birin­shi ory­n­ǵa qoıyp, ymyra men ynty­maq­­­tastyqty berik ustap, tatýlyq pen turaqtylyqty tý etip otyr. Bul Nursultan Ábishulynyń alys­tan boljaıtyndyǵynyń dáleli dep bilemin. Ulttyq uıymshyldyǵymyzdy odan ári damytyp, irgesin bekite túsetin «Máńgilik El», «Qazaqstan-2050» Strategııasy, «Nurly jol» baǵ­dar­lamasy, «100 naqty qadam» Ult jos­pary sııaqty strategııalyq josparlar bizge álemniń damyǵan, ozyq 30 eliniń qataryna enýge múmkindik beredi. Halyqtyń ıntelektýaldyq qabi­le­tin damytý isinde Elbasy bekitken ere­jelerdiń de mańyzy zor. Sonyń biri Qazaqstan Ulttyq ınjenerlik akademııasy der edim. Ǵylym ordasynyń negizgi atqarar mindeti de eldik is, Elbasy saıasatyna ún qosý. Bizdiń akademııa 1991 jyly KSRO Injenerlik akademııasynyń Qazaq bólimi bolyp quryldy. El Táýelsizdigin alýmen qatar oǵan «Ulttyq» dárejesi berildi. Akademııa negizin qalaýǵa bilikti mamandar, ǵalymdar, Parlament pen Úkimet músheleri, kóptegen kásip­oryn, ýnıversıtet, birlestik basshy­lary úles qosty. Biz qazir olar­dy asqan qurmetpen eske alamyz. Olardyń ishinde aıtýly ǵalym О́mirbek Joldasbekovtiń orny erekshe. Akademık Qazaqstan Injenerlik akademııasynyń negizin qalap, onyń tuńǵysh prezıdenti boldy. Joldasbekovtiń basshylyǵymen álemdik tájirıbede teńdesi joq túbirinen jańa júk kótergish, júk tıegish-túsirgish, greı­der­lik, júk qarmaýysh jáne manıpýlıasııalaýshy qurylǵylar jasalynyp, óndiriske engizildi. О́mirbek Arsylanuly qazaq ǵalymdary arasynda birinshi bolyp qazaq tilinde mashınatanýdyń termınologııalyq sózdigin jasady, mashınalar men mehanızmder teorııasy týraly oqýlyqtar jazdy. Álem naryǵyndaǵy básekelestikke tótep berý úshin bilim men ǵylym aýa­daı qajet. Onyń ishinde ınjene­rııa salasyn odan ári damytýǵa basa nazar aýdarý ómir talaby bolyp tur. Injenerlik akademııanyń dúnıege kelýdegi «ıdeologııalyq negizi» osy bolatyn. Árıne, bul ǵylym ordasyn jurt bir aýyzdan maquldaǵan joq. «Qazaqstanǵa taǵy bir akademııa ne úshin kerek?» degen suraqtar da qarsha borap jatty. Bizdiń baǵymyzǵa oraı, ózi de osy saladan alys bolmaǵandyqtan Elbasy buǵan asqan túsinistikpen qarady. Nátıjesinde akademııa qurý kerek degen oı qoldaý taýyp, Táýelsiz Qazaqstannyń bilim týraly zańyna enip, oǵan elimizdegi barlyq ǵylymı-ınjenerlik ortalyqtar sho­ǵyr­lan­dyryldy. Akademııanyń negizin qalaý­shy­lardyń quramyna belgili ǵalymdar men memleket qaıratkerleri kirdi. Olar­dyń qatarynda A.Abdýllın, K.Aýha­dı­ev, S.Baıbolov, Ý.Baı­mu­ra­tov, Sh.Bek­­bolatov, G.Bekjanov, A.Bolatov, F.Ǵalymov, A.Jomartov, B.Ju­ma­ǵulov, T.Júnisov, U.Qarama­nov, H.Qazyhanov, S.Qojahmetov, A.Qulybaev, N.Nadırov, B.Nurjanov, M.Nurymov, B.Parymbetov, I.Poly­vıa­n­­nyı, O.Sábdenov, A.Sqa­qov, S.Táke­janov, M.Úrkimbaev sııaq­ty tul­ǵalardy erekshe ataýǵa bolady. Mınıstrler kabınetiniń 1991-1992 jyldardaǵy eki erejesimen akademııa dáre­jesi bekitildi. Onda Injenerlik akademııa elimizdegi ınjenerlik sala­nyń joǵary ǵylymı-ádistemelik jáne úılestirýshi ortalyǵy ekeni anyq­­­talǵan. Biz Qazaqstandaǵy bo­la­­­shaǵy zor demokratııalyq qo­ǵam­ǵa tán biriktirýdiń jańa forma­la­­ryna arqa súıeý kerektigine senim­di boldyq. Birinshiden, muny basa aıtý kerek, sebebi, bas kezinde qıyn­dyqtar týǵyzǵanymen, keıingi ýaqyt­tarda, ıaǵnı onjyldyqtaǵy táji­rı­bede bul tásildiń durystyǵyn ómir aǵysy dáleldep otyrdy. Tek ataý­yn ǵana akademııa dep atamaı, so­ǵan saı jańa tásilde jumys jasap, memlekettegi orny men rólin anyq­tap, biregeı baǵytyn tabý kerek bol­dy. Nátıjesinde ǵalymdar men ın­je­nerlerdiń qarym-qabiletine kúsh sala otyryp, olardyń memleket pen kásip­kerlik arasyndaǵy ózara baılanysyn qurý kerek degen tujyrymǵa keldik. Akademııanyń alǵa qoıǵan bas­ty maqsaty – ǵylym men tájirıbe arasyndaǵy kópirge aınala otyryp, óndiristegi ǵylymı jetistikterdi tájirıbege engizý jáne eldegi ǵylymı-tehnıkalyq saıasattyń órkendeýine úles qosý. Sol kezden beri biz alǵa qoı­ǵan maqsatymyzdan aınyǵan emespiz. Bul máseleni sheshýdegi eń úlken jetistiktiń biri – 90-shy jyldary biz­diń bastamamyz boıynsha Úkimette Sa­la­aralyq ǵylymı-tehnıkalyq keńes quryldy. Al ınjenerlik akademııa onyń negizgi jumys uıymy boldy. Atalmysh keńes óziniń 4 jyldyq qyzmetinde otandyq ǵalymdar men ınjenerler júzege asyryp, kópshiligi halyqaralyq deńgeıde jetistikterge jetken 200-den asa irgeli zertteý jo­balarǵa qoldaý kórsetti. Biraq eko­no­mıkalyq qıyndyqtarǵa baılanysty ol kezde ǵylymı jumystarǵa qolaıly jaǵ­daı az boldy. Ekonomıkaǵa túbe­geıli ózgerister endi, óndiristik áleýet quldyrady. Zertteýdiń negizgi ózegine aınalǵan óndirister shetinen jabylyp jatqan bolatyn. Degenmen, osyndaı qıynshylyqtarǵa qaramastan, bizdiń bastamamyzdyń negizinde Qazaqstan kóp­tegen salalyq ǵylymdardaǵy áleý­etin saqtap qala aldy. Ol ǵy­ly­mı jobalarymyz búginde basty ar­tyq­shylyqtarymyz bolyp qalýda. Bu­ǵan mynadaı eki úlken kórsetkishti dálel retinde usyna alamyz, 25 jyl ishinde akademııa ǵalymdary 6 myńnan asa ǵylymı jobalar men baǵdarlamalardy júzege asyrdy. Injenerlik akademııanyń 47 múshesi Otanymyzdyń ǵylym men tehnıka salalary boıynsha Memlekettik syılyqtyń, sondaı-aq, ál-Farabı atyndaǵy memlekettik syılyqtyń laýreattary atandy. Bul sandardyń astarynda akademııa músheleri men eńbek ujymdarynyń ózderi jasap, ári júzege asyryp otyrǵan úlken je­tistikteri jatyr. Sondyqtan da atal­mysh kórsetkishter ǵylymı-ınje­nerlik qoǵamnyń úzdik úlgileri desek jarasady. Keń kólemdegi tabystarymyz retinde, taý-ken metallýrgııalyq jáne kómir shıkizatyn óńdeýdiń jańa tehnologııalarynan bastap sýper­kom­pıýterlik óndiriske deıingi, son­daı-aq, antropogendik lastanýdy baǵa­laýdaǵy baǵdarlamalyq keshennen, kún, jel syndy energııa alýdyń jańa tıpterin jańǵyrtýǵa deıingi ara­lyqtardaǵy jańalyqtardy aıtýǵa bolady. Biz úshin zertteýdiń ǵylymı deń­geıi ǵana emes, onyń óndiristegi teh­nologııalyq ádisterge enýi de ma­­ńyzdy edi. Bul jerde biz Elba­sy­­nyń: «О́ndiristi jandandyrý – memleketimizdiń táýelsizdigin nyǵaı­ta­tyn ınnovasııalardy engizýmen baılanysty bolady», degen sózine súıendik. Sondyqtan da bul qyzmetimizdi bo­lashaq­qa naqty baǵdar jasaıtyn mem­lekettik mańyzy bar jumys dep se­nimdi túrde aıtýǵa bolady. Taǵy bir memlekettik mańyzy bar baǵyt – zań shyǵarýshy organdardyń damýyna at salysý. Bul jumysymyzdy ǵylym men óndiris ortasyndaǵy maqsattardy ushtastyrýǵa baǵyttap otyrmyz. Akademııa músheleriniń qatysýymen ǵylym men bilim, ınno­va­sııalyq qyzmet, patent týraly kóp­tegen qujattar jasalyp, zańdar qa­byldandy. Jumys barysynda ǵy­lymı-tehnıkalyq baǵdarlamalar men jobalardy júzege asyrýdaǵy otandyq ǵalymdar men mamandardyń dárejesin kóterýge de basymdylyq berildi. Memleket basshysynyń bastamasy arqasynda ǵylymnyń jańa basqarý júıelerin engizý týraly mańyzdy zań shyǵarýǵa jáne tájirıbede serpilis ja­saýǵa múmkindik týdy. Onyń bir baǵyty, ǵylymı qyzmettiń nátıjesi retinde otandyq kásipkerlikke ınnovasııalardy engizý arqyly yntalandyrý bolyp tabylady. Bul aldaǵy ýaqytta da jetildirile beredi. Ýaqyt óte kele úzdiksiz jumystarmen jalǵasyp óz nátıjesin beretinine senimdimiz. Injenerlik akademııa ǵalymdary Parlament pen Úkimet te, olardyń bólimderi men mınıstrlikterde jumys isteıdi. Sondaı-aq iri birlestikter men óndiris oshaqtaryn, ǵylymı uıymdar men Qazaqstandaǵy JOO-ny basqaryp otyrǵan azamattar da az emes. Búginde akademııa júzdegen kórnekti ǵalymdar men jetekshilerdiń, sapaly mamandardyń basyn qosyp otyrǵan eli­miz­degi ǵylymı-ınjenerlik áleý­et­tiń altyn qoryna aınaldy. Biz álemdik arenada da joǵary jetistikke ıe boldyq. Sebebi, akademııamyz Halyqaralyq ınjenerlik akademııamen jáne Islam memleketteri ınjenerlik ınstıtýttar federasııasymen, sondaı-aq, álemdegi birneshe bedeldi ınjenerlik uıymdarmen tyǵyz baılanysta jumys jasap ke­ledi. Búginde Ulttyq ınjenerlik aka­de­­mııa halyqaralyq dárejedegi iri ǵy­lymı-ınjenerlik jáne ǵylymı-óndiristik ortaǵa aınaldy deýge bolady. Qazaqstannyń Ulttyq ınjenerlik akademııasy óziniń 25 jyldyq mereıtoıyna bolashaqqa senimdi silteme jasaı otyryp, úlken bedel jınap keldi. Osy oraıda, jaqyn aradaǵy jaýapty mindetimizdiń biri – Astanada ótetin «Bolashaq energııasy» taqyrybymen ótetin EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesine at salysý. Kórme aıasynda ulttyq ın­je­nerlik akademııa Qazaqstan Jaraty­lys­taný ulttyq ǵylymı akademııa­symen birlese otyryp basty uıym­das­tyrýshy retinde «Bolashaq energııasy: ınnovasııalyq josparlar men júzege asyrýdaǵy ádister» atty álemdik tájirıbede teńdesi joq ınjenerler men ǵalymdardyń WSEC-2017 álemdik kongresin ótkizýdi josparlap otyr. Aldymyzda atqarar mindetter men júzege asyratyn jobalar jeterlik. Jos­parlaǵan jumystardy oıdaǵydaı is júzine asyra otyryp, biz eldiń órleýine, ǵylym men bilimniń damýy­na qomaqty úlesimizdi qosa beremiz. О́t­ken jylǵy Táýelsizdiktiń tól merekesine arnalǵan saltanatty jıynda Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Qazaqstannyń bolashaq jastary bizdiń jetistigimizben maqtanyp, bizdiń tájirıbemizden úlgi-ónege alýlary kerek», degen bolatyn. Biz de Elbasynyń údesinen shyǵyp, elimizdiń erteńgi jarqyn jetistikteri úshin ıntellektýaldyq ıgiligimizdi shyńdaı beretin bolamyz. Baqytjan JUMAǴULOV, Qazaqstan Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń prezıdenti, akademık