Elimiz táýelsizdik alǵan soń táýbemizge kelip, ólgenimiz tirilgendeı, óshkenimiz janǵandaı kúıdi bastan keshtik. Tirilgeni sol – totalıtarlyq júıeniń qurbany bolǵan tulǵalarymyz aqtaldy. Janǵany sol – Keńes ókimeti búrkemelep kelgen ashy shyndyq aıtyla bastady. Táýelsiz Qazaqstannyń eń aldymen qolǵa alǵan irgeli isiniń biri aqtańdaq jyldardyń aqıqatyn aqtarýǵa baǵyttaldy. Sóıtip, 1993 jylǵy 14 sáýirde «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» Zań qabyldandy. Osydan jıyrma jyl buryn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 31 mamyrdy Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni dep bekitti. Sońǵy tórt jyldan beri Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni retinde atalyp ótilip keledi. Mine, sodan beri azattyq jolynda qurban bolǵandardy eske alyp, tarıhtyń qasiretti kezeńi týraly derekter tóńireginde sóz bolady.
Halyq Komıssarlar Keńesi janyndaǵy Otyryqshylandyrý jónindegi respýblıkalyq komıtettiń 1931 jyly 14 jeltoqsandaǵy májilisinde memlekettik josparlaý mekemesiniń resmı málimeti tyńdalǵan. Bul boıynsha Qazaqstandaǵy barlyq kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli qojalyqtar sanynyń 706 myń ekeni atap kórsetiledi. Olardyń 42 myńy, ıaǵnı, 5 paıyzy aýqattylar qojalyqtary edi. Bul degenińiz sol jyldary osy mekemede qyzmet jasaǵan M.G.Sırıýstyń esebi boıynsha 4 mln 236 myń qazaq bolyp shyǵady. Ol kezde Qazaqstandaǵy barlyq aýyl halqynyń sany (basqa ulttardy qosyp eseptegende) – 5 mln 800 myńnan asyp túsetin.
* * *
Qazaq halqynyń sany 1928 jylǵy iri baılardy tárkileý naýqanynan bastap qysqara bastaǵan. Bul máselede de naqty muraǵattyq derek bar. Ol boıynsha 1928 jyly qazaqtardyń barlyq qojalyqtarynyń sany – 828 myń (ıaǵnı, 4 mln 800 myńnan astam adam) ekenin kóremiz. Bulardyń 120 myń qojalyǵy otyryqshy bolsa, 700 myńnan astamy kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli edi.
* * *
Qazaqstannyń mal sharýashylyǵynyń taýarly ónimderi Odaqtyń ónerkásipti aýdandaryn, astanalar – Máskeý men Lenıngradty, Orta Azııanyń maqta ósirýshi aýdandaryn etpen asyrady. Qazaqstannyń mal ónimderi Qıyr Shyǵysqa da jóneltilip otyrdy. Eger de Qazaqstanda 1926 jyly 25 mln 729 myń bas mal bolsa, ol kórsetkish 1933 jyly – 37 mln 327 myńǵa, 1936 jyly – 44 mln 347 myń basqa, al, 1941 jyly – 61 mln 871 myń basqa artady dep josparlandy. Alaıda 1928 jyldan bastap mal basynyń kemýi oryn ala bastady.
* * *
1930 jyldyń kókteminde Oraz Isaev bastaǵan memlekettik komıssııa mal basynyń 30 paıyzǵa kemigenin anyqtady. 1929-1930 jyldary baı, kýlaktar malynyń 40 paıyzǵa jýyǵyn kolhoz-sovhozdardyń tartyp alýy mal basynyń kemýine tikeleı sebepker boldy. Nátıjesinde, Qazaqstandaǵy mal basy 1929 jáne 1933 jyldar aralyǵynda 16 esege azaıyp ketti. Sovhozdardaǵy maldy esepke almaǵanda Qazaqstandaǵy mal basy 1929 jyly 39 mln 394 myń bas bolsa, al, 1933 jyly 2 mln 428,2 myńdy qurady. Jalpy alǵanda, Qazaqstanda 40 mıllıonǵa jýyq maldan 1933 jyldyń aqpan aıynda 4 mln bas qana mal qaldy.
* * *
Qazaqstannyń Eginshilik Halyq Komıssarıatynyń (Narkomzem) málimetteri boıynsha 1930-1932 jyldary Qazaqstandaǵy aýyl halqynyń kemýi 1 mln 831441 adam dep kórsetilgen. Munda 1933 jylǵy málimet kórsetilmegen. Osy jyldary Qazaqstannyń sanaq basqarmasy (Kaznorhozýchet) bastyǵynyń orynbasary N.Maskevıchtiń málimetine qarasaq, bir ǵana 1933 jyly qysqarǵan aýyl halqy 1 mln 70,5 myń adamdy quraıdy, ıaǵnı, barlyǵy aýylda 1930-1933 jyldary azaıǵan halyqtyń sany 2 mln 900 myńnan asyp ketedi.
* * *
1937 jyldyń 14 aqpanynda respýblıka sanaq basqarmasynyń bastyǵy Samatovtyń Máskeýdegi bastyǵy Kravalǵa jáne Mırzoıanǵa joldaǵan málimeti boıynsha 1930 jyly 1 maýsymda aýyl halqynyń sany – 5 mln 873 myń adam (onyń ishinde qazaqtar 4,5 mıllıonnan asyp túsetin) bolatyn.
L.Mırzoıanǵa jazylǵan «Altaýdyń hatynda» resmı málimetter de bar. Onda hat avtorlary Qazaqstannyń Qazsovnarkomynyń málimeti boıynsha 800 myń qazaq sharýashylyǵynan (4 mln 800 myń adamnan) 1932 jyldyń kókteminde 450 myń qazaq sharýashylyqtary (2 mln 250 myń qazaq) qalǵanyn atap kórsetedi.
Derekter tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor T.Omarbekovtiń «Asharshylyq: derekterdi taldaý nátıjeleri» maqalasynan alyndy.