Ahmetjan Esimov: «Kórmede tańdaı qaqtyratyn keremet kóp»

– Ahmetjan Smaǵululy, osy bir jaýapty ju­mys­qa kiriser aldyn­da siz optı­mıst boldyńyz. Sonymen birge, siz top-menedjerler qura­myn ońtaılandyrýdy, qosym­sha ınvestısııa tartýdy, tý­rıs­tik áleýetti arttyrýdy oı­ladyńyz. Búgin, ıaǵnı EKSPO-2017-niń jalaýy jelbireı­tin saltanatty sátke sanaýly kúnder qalǵanda, sol oıla­ǵan­daryńyzdyń qanshasy júzege asqandyǵy, qandaı nátıjelerge qol jetkendigi jáne qandaı da bir ókinishti sátterińiz týraly aıtyp ótseńiz?

– Prezıdent meni Ulttyq kom­panııanyń basshysy etip taǵaı­yn­daǵannan keıin ekinshi kúni, bul 2016 jyldyń 13 tamyzy bola­tyn, men qurylys alańyna kel­dim jáne  turǵyzylyp jatqan nysandardyń alǵashqysy retinde BI-Group kompanııasy salyp jat­qan qurylys nysany – S1 pavılonyn kórdim. Shyndyǵyn aıtsam, dál sol kezde bul jerde óndiris kestesi jazylǵan taqtaısha ornatylǵan beton plıtasynan basqa eshqandaı qurylys, eshqandaı ǵımarat joq edi. Dál sol sátte kórgen kórinis meniń boıymda eshqandaı optımıstik sezim týdyrǵan joq. Alda orasan zor jumys kútip turdy. Eń aldymen Ulttyq kompanııanyń qurylymyn, departamentterin retke keltirý kerek boldy. Jumys aýqymy óte úlken, al ýaqyt tapshy bolatyn. Jumysqa qyzý kirisip ketkennen keıin meniń boıymda optımıstik sezimder paı­da bola bastady. Bilekti syba­nyp, jatpaı-turmaı jumys isteý kerek boldy. Basqa jol joq. Bizdiń der kezinde úl­gere al­maıtyndyǵymyzǵa kúdik bil­dirgen sáýegeıler de kóp boldy. «Kóz qorqaq, qol batyr» demekshi, biz jumysty taza jerden bastap kettik.

Aqıqatyn aıtqanda, biz óte aý­qymdy jumys júrgizdik. Tipti  merdiger uıymdarmen kelispegen sátterimiz de boldy. Ol túsinikti de. Árbir merdiger kompanııanyń paıda tapqysy keldi. Alaıda, biz bul jumysty túsinistikpen jáne bilgirlikpen júzege asyrdyq. Osynyń nátıjesinde qurylys nysandarynyń 2014 jyly jo­ba­lanǵan qunynan 300 mlrd teńge únemdeýge qol jetkizdik. Biz úshin osy 1,5 jyl eren eń­bek­ke toly kúnder boldy. Men bar­lyq jobalaýshylarǵa, ınje­ner­lerge, arhıtektorlarǵa, eń bastysy, jumysshylarǵa sheksiz alǵysymdy bildiremin. Astanada mundaı qar qalyń túsken qaharly qysty kópten kórmegen edim, so­ny­men birge, bıylǵydaı borandary men daýyldary mol kóktem de kópten beri bolǵan joq. Soǵan qaramastan, qurylys alań­daryndaǵy qyzý jumys qar­qy­nynan bir jańylǵan joq. Búginde barlyq qurylys nysandarynyń jumysy aıaqtaldy. Qazir kórme kesheniniń aýmaǵynda negizinen árlendirý jáne kógaldandyrý jumystary júrgizilýde.

– Men, Rossııa jáne Ros­sııa 24 arnalary kiretin Búkil­reseı­lik memlekettik teleradıo kom­panııanyń ókili bolamyn. Osy ýaqytqa deıin bizdiń telearnalar osy kórme qalashyǵynyń qurylys alańynda atqarylyp jatqan jumys aýqymyna erekshe qyzyǵýshylyqpen qarady. Meniń suraǵym Qazaqstan jáne Reseı Federasııasy arasyndaǵy strategııalyq baılanystar men qarym-qatynastarǵa qa­tysty. Eki memleketiń ekonomıkasynda da shıkizat úlesi joǵary. Eki memlekettiń de ekonomıkasy negizinen munaı óndirýge baǵyttalǵan. EKSPO ura­ny – jańa tehnologııa jáne ja­ńa energııa. Osyǵan baılanys­ty men Qazaqstan jáne Reseı eko­nomıkasy bolashaqta qan­sha­lyqty ózgeredi, eki el ekonomıkasyndaǵy shıkizat ba­symdyǵy búgingi jaǵdaıdan qanshalyqty tómendeıtindigi týraly sizdiń boljamyńyzdy bilgim keledi?

– Bolashaq degen aýqymdy túsinik. Taıaý bolashaqqa kóz jú­gir­tetin bolsaq, bizdiń elderdiń ekonomıkasy ózgeredi dep aıta qoıý qıyn. Alaıda, alys bolashaqty baǵdarlaıtyn bolsaq, ómirdiń ózi sııaqty ekonomıkanyń da ózgeriske ushyraıtyndyǵy sózsiz. Máselen, sonaý 90-shy jyldary men Premer-Mınıstrdiń orynbasary bolyp qyzmet atqarǵan kezde, biraz ýaqyt energetıka salasyna jetekshilik ettim. Osydan 20 jyl buryn AQSh-tyń astanasy Vashıngtonda eki memleket basshylarynyń qatysýymen ótken kezdesýde, búginde energetıka salasynda jemisti jumys istep turǵan jobalarǵa jetekshi munaı kompanııalary basshylarymen birge men qol qoıǵan edim.

Sol bir ýaqytta jańǵyrmaly energııa kózderi týraly, balamaly energetıka týraly oı bolǵan emes. Shynymdy aıtsam, bul taqyryppen men osy qyz­met­ke kirisken sátten bastap, etene ara­las­tym. Meniń oıymsha, kóp­tegen qazaqstandyqtar men reseı­lik­terdiń de túsinigi osy dáre­jede. Bul salanyń problemalary­men jan-jaqty aınalyspaı tu­ryp, ekonomıkanyń jasyl ener­gııaǵa kúrt burylatynyn túsiný qıyn. Qazirgi kúni Tuń­ǵysh Prezıdentimizdiń kórme taqy­ry­byn «Bolashaqtyń energııasy» dep dál boljaǵan kóregendigine tánti bolasyń. Búginde biz kórip otyrǵandaı, shıkizat óndiretin memleketter munaı baǵasyndaǵy qubylmalylyqqa táýeldi bolyp otyr. Sondyqtan da meniń oıymsha, álemniń barlyq memleketteri turaqtylyqqa qaraı umtylýda, ıaǵnı balamaly energııany qoldaıdy. О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyldary munaı-gaz sektorynda osyndaı daǵdarys bolǵan. Sol kezeńde fransýzdar atom ener­gııasyna qaraı túbegeıli bet­burys jasady. Búginde Fran­sııada óndiriletin barlyq elektr energııasynyń 72 paıyzyn atom elektr stansalary shyǵarady. Bul el energııany eksporttap, ony óndirý jóninen álemde ekinshi orynda, al onyń úlesi boıynsha birinshi oryndy ıelenedi.

Qazir men kórmege qatysýshy elderdiń pavılondaryn aralap, osy máselege baılanysty tereń oıǵa qalamyn. Máselen, Ger­manııada ústimizdegi jyldyń 30 sáýiri men 1 mamyry aralyǵynda jańǵyrmaly energııa kózderi ar­qyly óndirilgen elektr qýaty el­degi búkil elektr energııasynyń 85 paıyzyn qurady, osy elden Gol­landııaǵa baratyn poıyz­dardyń 70 paıyzy jel energııa­sy­nyń kúshimen júredi. Bıylǵy jyly bul kórsetkishti 100 paı­yz­ǵa deıin jetkizý josparlanyp otyr. Jalpy alǵanda qazir álem­degi keıbir elder balama ener­gııa kózderin paıdalanýda óte jo­ǵary kórsetkishterge jetse, keı­bireýleri áli de dástúrli ener­gııa kózderin paıdalanady. Alaı­da, Prezıdent áldeneshe ret atap kórsetkendeı, munaıdyń da bitetin kezi keledi, sonymen birge, munaı baǵasyndaǵy qazirgi turaqsyzdyq ony óte qaýipti shekke ákelip tireıdi. Osyǵan baılanysty biz úshin munaı óndirý jáne eksporttaý tıimsiz bolyp qalýy da ábden múmkin.

Osy retten kelgende bizdiń kórmeniń «Bolashaqtyń energııasy» atty taqyryby tek álemdik derjavalardy ǵana emes, sonymen birge, damýshy memleketterdi de óte qyzyqtyrýda. Halyqaralyq kórmeler bıýrosy tarıhynda bul taqyryptyń balamasy bolyp kórgen emes. Sondyqtan biz kórme sheńberinde energetıkalyq daǵdarystan shyǵýdyń jolyn izdeıtin alań qalyptastyrýǵa um­tylýdamyz. О́tken jyly EKSPO-2017 kórmesine barlyǵy 30 mem­leket qatysýǵa nıet qylsa, búginde kórmege 115 memleket tolyq qatysqaly otyr. Bul memleketter jańǵyrmaly energııa kózderi (JEK) boıynsha jan-jaqty izdenister júrgizip, úlken jetistikterge jetýde. Olar ózderiniń osy áleýetin EKSPO-2017 kórmesiniń aýqy­myn­­da pash etpek. EKSPO bul sa­la­nyń mamandaryna jańa baǵyt­tar ashady. Qarapaıym azamat­tar úshin, ásirese, jastar úshin kórme ta­qyryby JEK salasyndaǵy jetistikterdi jáne jańa tehnologııalardy óndiriske engizýge úlken múmkindik týǵyzady.

– EKSPO – bul birinshiden, álemdegi eń úlken kórme, ekin­shiden, árbir qatysýshy el úshin  mol múmkindikter týǵyzatyn zor rynok. Qytaı pavılony kórmedegi eń iri pavılon bo­lyp sanalady, al siz ony qalaı baǵalaısyz? Ekinshiden, sizdiń oıyńyzsha Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy qarym-qatynasta Astananyń úlesi qandaı bolmaq?

– Eń aldymen, Qytaı EKSPO-2017 kórmesine qatysýǵa óte belsendilik tanytqanyn atap ótkim keledi. Is júzinde QHR pavılony kórmedegi eń iri ortalyq. Qytaı óz pavılonyn jabdyqtaý jónindegi jumysty birinshi bastady jáne birinshi bolyp aıaqtaǵaly otyr. Men Qytaı pavılonynda birneshe ret boldym jáne onda atqarylyp jatqan aýqymdy jumystardyń erekshe áserge bóleıtindigin atap ótkim keledi. Ol túsinikti de. Qytaı halqynyń sany jaǵynan álemdegi eń iri memleket. Onyń ekonomıkasy da zor, óndirisi men energııa resýrstaryn tutyný kólemi de orasan. Bul eldegi ımport kólemi de joǵary. Qazaqstan Qytaıǵa munaı jáne gaz eksporttaıdy. Soǵan baılanysty qazir JEK salasynda QHR-da atqarylyp jatqan aýqymdy jumystar bizdiń elimizdi óte qyzyqtyrady. Kóz aldaryńyzǵa elestetip kórińizdershi, bul el JEK salasyn damytýǵa bıýdjetten 2,5 trıllıon ıýan qarjy bólip otyr. Bul JEK salasyna salynǵan qarjy kólemi boıynsha álemdegi eń joǵary kórsetkish. Joǵaryda atap ótkenimdeı, Qytaı pavılony kólemi jaǵynan ǵana emes, sonymen birge, mazmuny jaǵynan da tereń. Kórme kúnderi bizdiń qalamyzda ShYU sammıti ótedi. Kelgen memleket basshy­la­ry kórme keshenin aralaıdy. Son­dyqtan bul sharaǵa biz úlken jaý­ap­kershilikpen qarap otyr­myz. О́z kezeginde bul kórme ko­mıs­sarlaryna, pavılon jetek­shilerine de zor jaýapkershilik júkteıdi. Meniń oıymsha, Qytaı pa­vılonynyń daıyndyǵy joǵary, taqyryby mazmundy.

– EKSPO kórmesiniń basshylyǵyna kelgennen beri siz top-menedjerler sanyn eki ese qysqarttyńyz. Bul EKSPO-2017 kórmesine daıyndyqtyń merzimi men sapasyna áserin tıgizgen joq pa?

– Men Ulttyq kompanııanyń qurylymymen tanysa bastaǵan kezde ony ońtaılandyrý qajet ekenin túsindim. Eń bastysy, qurylymdy tek ońtaılandyrýdy ǵana emes, onyń jumys isteý qabiletin barynsha arttyrýdy maqsat ettim. Máselen, departa­mentter bul bizdiń barlyq ne­giz­gi jumystardy atqaratyn «ju­mys attary» bolyp tabyla­dy. Al Ulttyq kompanııada departamentterdiń ústinen qaraı­tyn toǵyz atqarýshy dırek­tor bar eken. Biz atqarýshy dırektorlar sanyn úsheýge deıin qysqarttyq. Onyń ústine eki atqarýshy dırektor departament dırektory mindetterin qosa atqaratyn boldy. Iаǵnı, biz qu­rylymdy jeńildettik. At­qaratyn mindetterdi naqtyladyq. Sonyń arqasynda sheshim qabyldaýdaǵy jaýapkershilik pen jedeldikti birneshe ret arttyrdyq. Biz qajetsiz qurylymdardy qysqartý nátıjesinde qarjy ǵana únemdep qoıǵan joqpyz, sonymen birge, tıimdi komanda qura bildik. Qoryta aıtqanda, biz Elbasynyń jan-jaqty qoldaýynyń ar­qasynda 21 aıdyń ishinde 6 jyl boıy atqarylmaǵan jumysty atqardyq. Meniń oıymsha, biz Ult­tyq kompanııanyń ishinde tıimdi jumys ortalyǵyn qurýmen birge, bas merdigerlermen, jobalaýshylarmen, arhıtektorlarmen jáne barlyq qyzmet ortalyqtarymen túsinistik qalyptastyra bildik. Biz qalalyq ákimdikpen tyǵyz baılanysta jumys istep kele­miz. Apta saıyn ákimdikpen EKS­PO-2017 kórmesine daıyndyq ba­rysyndaǵy máselelerdi talqy­laı­myz. Bul oraıda biz tolyq tú­sinistik pen úlken jetistikke qol jetkizdik.

– Qazaqstan úshin bul joba naqty qandaı múmkindikterge jol ashady?

– Eń aldymen, EKSPO-2017 kór­mesi mamandarǵa, onyń ishinde jastarǵa dańǵyl jol ashatyn­dy­­ǵyn atap aıtqym keledi. Biz­diń jastarymyz jańashyl, osy­ǵan baılanysty munda eńbek­súıgish jáne izdenimpaz jas­tarǵa múmkin­dik­ter mol. Máse­len, úzdik tájirı­beler aıma­ǵyn alaıyq. Bul – halyq­ara­lyq komıssııanyń irikteýinen ótken álemdegi eń úzdik jobalar qoıylǵan pavılon. Munda 24 joba ornalastyrylǵan. Osy pa­vılondy aralaǵan adam álemde JEK salasynda qandaı ozyq jetistikterge qol jetkizil­gendigin kóre alady. Son­dyq­tan bul pavılondy arala­ǵan jastar kóptegen paıdaly ja­ńalyqtarmen tanysady. Taǵy bir atap ótetin másele kórmede «Qazatomónerkásip» pen «Ros­atom» kompanııasy biri­gip jab­dyqtaǵan korporatıvti pa­vı­lon jumys isteıdi. Onda beı­bit atomdy adamzat ıgiligine jara­tý maqsatyndaǵy ozyq teh­no­lo­gııalar kórsetiledi. Tu­jy­rymdaı aıtsaq, ekonomıkany shı­kizatqa táýeldilikten qutqarý maq­satynda EKSPO-2017 kórmesi túbegeıli betburys bolmaq.

– Búkil álemde aýqymdy sharalar ótkennen keıin ınfra­qurylymdyq nysandardyń bos turyp qalý problemasy bar. Máselen, Rıo Olımpıadasynan keıin osyndaı jaǵdaı oryn al­dy. Nelikten, Astanada mundaı jaǵdaı oryn almaıdy dep oılaısyz?

– Birinshiden, Mılanda ót­ken kórmeden bizdiń kórmeniń aıyr­mashylyǵy – onda barlyq pa­vılondardy, onyń ishinde Qazaqstan pavılonyn da qaty­sýshy memleketter ózderi quras­tyr­dy jáne ózderi jınap alyp ketti. Al EKSPO-2017 kór­­mesindegi barlyq nysandar túbe­geıli salynǵan ǵımarattar bolyp tabylady. Kóptegen nysandar kórmeden keıin de jumys isteıtin bolady. Máselen, Sfera ǵımaraty Bolashaq mýzeıine aına­lady. Munda energııa taqy­ryby barynsha jan-jaqty, atap aıt­qanda, ǵarysh, kún, jel, sý energııasynan bastap, kınetı­kalyq energııaǵa deıin tolyq kóri­nis tabatyn bolady. Iаǵnı EKSPO-2017 kórmesiniń aıa­syn­da qol jetkizilgen barlyq je­tistik kórme murasyna aınalady.

Halyqaralyq pavılondar or­nalasqan nysandarda bolashaqta «Astana» halyqaralyq qarjy or­ta­lyǵy ornalasady. Sonymen bir­ge, munda Elbasynyń BUU Bas As­sambleıasynda aıtqan basta­masy negizinde BUU-nyń qam­qor­­ly­ǵymen Jasyl ekonomıka ha­lyq­aralyq ortalyǵy ashylady. IT-startaptary da jumys is­temek. Jalpy, nysandardy paı­da­lanýǵa qatysty jıyrmadan as­tam usynys túsip otyr. Ny­san­darǵa degen suranys óte kóp. Qazirdiń ózinde usynystar sa­ny kórme qalashyǵyndaǵy ǵı­ma­rat­tardaǵy bos aýdandar kóle­minen asyp tústi. Osy rette JobWorld atty álemge áıgili bilim ortalyǵyn ashý jónindegi usynysqa baılanysty oıymdy aıta ketsem deımin. Bul oraıda biz Koreıa eliniń tájirıbesin zert­tedik. Koreıa bul baǵytta úz­dik sanalady. Mundaı mektep ja­syna deıingi balalarǵa jáne 24 jasqa deıingi jastarǵa arnal­ǵan ortalyqtar kóptegen damýshy elderde ashylýda. Mektep ja­sy­na deıingi balalar osy orta­lyq­tarǵa baryp, jumys, maman­dyq degen uǵymdarmen tanysady. Keıin ózderine qajetti du­rys mamandyqty tańdaı alady. Balalar kishkentaı kezderinen bastap órt sóndirýshi, dáriger, qu­ry­lysshy, aspaz sııaqty maman­dyq­tarmen etene tanysady. Iаǵnı, bul mamandyqtardyń qyry men sy­ryn kózben kórip, kóńilge toqı­dy. Bul ortalyqtarda balalar qyzyǵýshylyǵyna, qabile­tine qaraı toptastyrylady, shy­naıy túısigimen bolashaq maman­dyǵyn tańdaıdy. Eń bastysy, mun­da memlekettik bilim berý orta­lyǵy da bolady. Bir sózben aıtqanda, qazirge deıin túsip jatqan usynystar sany kórme qalashyǵyndaǵy ǵımarattardaǵy bos alańdarǵa qaraǵanda, edáýir kóp. Bul bizdi erekshe qýantady. 

– Teris jarnama da jarnama. Biz mamandyǵymyzdyń ar­qasynda EKSPO-2017 kór­mesine qyzyǵýshylyqtyń barynsha arta túskenin baı­qaı­myz. Bul oraıda me­ni osynda kelip kórmeni tama­shalaı alatyn týrıster qy­zyqtyrady. Sizdiń oıyńyzsha bul álemdik sharaǵa týrıstik qy­zyǵýshylyq qandaı bolmaq? Reseı jáne Qytaı sııaqty kórshi elderden qansha týrıster kelýi múmkin? Jalpy, kórshi elderden qansha qonaqtar keledi dep oılaısyz? 

– Kórmeni tamashalaıtyndar sany 5 mıllıon kelýshi, onyń 15 paıyzy sheteldik qonaqtar  bolady dep kútilýde. Negizinen bular Reseıden jáne Qytaıdan keletin týrıster bolmaq. Biz, ásirese, kórshi elderde aýqymdy jumystar júrgizdik. Atap aıtqanda, Reseı boıynsha men barlyq shekaralas aımaqtardyń gýbernatorlarymen memorandýmǵa qol qoıdym. Olardyń sany onǵa jýyq. Sonymen birge, Sankt-Peterbýrg, Máskeý jáne basqa qalalarda roýd-shoý ótkizdik. Sondyqtan biz osy eki úlken kórshi memleketten týrıster kóp kelýge tıis dep oılaımyz. Taǵy bir aıta ketetin másele, búgingi kúnge deıin biz 1 mıllıonnan  astam bılet sattyq. Bul óte jaqsy kórsetkish. Bılet satyp alýshylardyń ishinde 44 memlekettiń týrısteri bar. 

– Týrısterge baılanysty ta­qy­rypty odan ári jalǵastyrsaq. Ah­metjan Sma­ǵululy, siz basshy retinde emes, týrıst retinde qandaı ekspozısııalardy tamashalar edińiz? Sizdiń mindetti túrde kóremin degen «MUST HAVE» 5-úzdik jádiger qandaı?

– Keshe osynda bizdiń eli­miz­diń memlekettik organy bas­shy­larynyń biri kelip ketti. Biz qaýipsizdik máselesine baıla­nysty barlyq nysandardy aralap shyqtyq. Ol óz sózinde «siz bul ǵımarattardyń bárin óz júregińizden ótkizgen shyǵarsyz?» dedi. Bul shyndyǵynda solaı. Kórme qalashyǵyndaǵy árbir nysan men úshin qymbat. О́ıtkeni, olardyń barlyǵyn óz qolymyzben turǵyzdyq. Alaıda, sizdiń suraǵyńyzǵa tikeleı jaýap beretin bolsam, birinshi nysan, sózsiz – Nur-Álem. Eń aldymen, bul ǵımarat ınjenerlik jáne sáýlet óneri turǵysynan júzege asyrylǵan ozyq sheshimderimen erekshelenedi. Ǵımarat jabyndysy − 2824 shyny, onyń salmaǵy 13 myń tonnadan astam. Árbir shynynyń salmaǵy 600-den 800 kıloǵa deıin. Bul shynylardyń ereksheligi sol, olar dóńgelene bitken. Sóıtip, ǵımarattyń buryshsyz sferalyq dóńgelengen kelbetin quraıdy. Olar óte tegis jáne úrlengen shar sııaqty. Al mundaı shynylardyń salmaǵy 1600 kılodan asady. Bul pavılon kórmege kelýshilerdiń bárin qyzyqtyrady. Qazirdiń ózinde osy ǵımarattyń ereksheligine tánti bolǵan National Geographic telearnasy kelip ketti. Aqıqatynda, bul kólemi 80 metrdi quraıtyn, bıiktigi 100 metr álemdegi bir­den-bir shar tárizdes ǵımarat. Ult­tyq pavılonnyń ishki ınstal­lıasııalaý jáne jabdyqtaý jumys­taryn dúnıe júzine belgili shveı­sarııalyq, ıtalııalyq, ger­ma­nııalyq fırmalar júzege asyrýda. Bir sózben aıtqanda, kórme qalashyǵyndaǵy birinshi nysan – bul Nur-Álem. 

Sonymen birge, munda ozyq tájirıbeler alańy jumys isteıdi. Bul energııanyń paıda bolýynan bastap, búgingi JEK salasynda qol jetkizgen ozyq tehnologııalardy pash etetin alań. Taǵy bir erekshe nysan – Art-ortalyq. Onda fransýzdardyń 2018 jyly alǵash ret kórsetilýge tıis qoıylymy kórsetilmek. Kórme ortalyǵynda Dıý Soleı sırkiniń qaıtalanbas kórinisterin tamashalaýǵa bolady. EKSPO-2017 kórmesiniń alańynda munan basqa da tańdaı qaqtyratyn, kóz qyzyqtyratyn keremetter barshylyq. Son­dyq­tan, kelińizder, kórińizder – tań­daý jeterlik. Týrıst retinde men osy nysandardy jáne men aıt­paǵan basqa da jádigerlerdi tama­shalar edim. – Áserli áńgimeńizge rahmet. Sáttilik tileımiz.

Ázirlegen Jylqybaı Jaǵyparuly,  «Egemen Qazaqstan»