Qazanǵaptyń qansha kúıi bolǵan?

Qazaq mýzykasyn ǵylymı turǵyda zerttep, tarıhyn jaz­ǵan Ahmet Jubanovtyń ózi sol zamandaǵy salqyn saıasattan zardap shekti. Ultynyń rýhanı uly muralaryn jaryqqa shyǵaryp, qazaq halqyn álemge tanytpaq bolǵan Ahańnyń da qadamy ańdýly boldy. Onyń ústine qazaqtyń tuńǵysh lıngvıst ǵalymy, KSRO Ǵylym akademııasynyń qazaq bóliminiń Prezıdıým múshesi Qudaıbergen Jubanov 1937 jyly «japon tyńshysy» degen jalǵan aıyppen qamalyp, kóp ýaqyt ótpeı atylyp ketti. Soǵan qaramastan, ult-aspaptar orkestrin quryp, qazaq óneri men mádenıetin shynaıy zertteýge kirisken Ahmet Jubanovty feodalızmniń qal­dyqtaryn nasıhattaýshy dep synap, minegender de tabyldy. Keıin ónertanýshy ǵalymdardyń basty ǵylymı quralyna aı­nal­ǵan «Zamana bulbuldary» etno­grafııalyq eńbegi 1940 jyldary jazylǵan eken. «Eskiliktiń qal­dyqtary» nasıhattalǵan degen synǵa ushyrap, týralyp tas­­talǵan. Bul ǵylymı eń­­be­gin A.Ju­banov qaıta jazyp, 1963 jyly ǵana jaryqqa shyǵara alǵan. Jan-jaqtan bolyp jatqan túrli qı­turqy qy­symdarǵa qaramastan, Ahań kóptegen máseleni synalap bolsa da kirgizip jibergen. Qazanǵap kúılerin zertteý bary­synda da yzǵaryn tókken saıasat­tyń ǵalym qulashyn jazdyrmaǵany anyq.

Keńes ókimeti tusynda Qa­zan­ǵap kúılerinen de astar izdeý­shiler tabylǵan.

Ahmet Jubanovtan bas­tap kúıshini zertteýshilerge qoıyl­ǵan kinániń biri – Qazanǵap óz kúılerine Keńes ókimetiniń je­tistikterin qospapty. Qazaq dalasynda erkin júrip, halyqtyń yqylasyna bólengen, jańa bı­liktiń saıasatynan habarsyz, onyń ústine 1921 jyly dúnıe salǵan, Keńes óki­meti tusynda tórt-aq jyl ómir súrgen Qazanǵap kúı ar­qy­ly kom­mýnızmdi qaıdan jyr­lasyn.

Kúıshige taǵylǵan taǵy bir aıyp – onyń kúıleri pessımızmge toly, qyz-kelinshekterdi kúıge qos­qan. Munyń bári ánsheıin edi. Aıyptaýshylardyń astyrtyn kinásiniń basty máni Qazanǵaptyń halyq batyrlaryn kúı arqyly dáriptegeninde jatyr.

Qazaqtyń ulttyq bolmy­syn, turmys-tirshiligin, kóshpen­di­likten bastap búkil ómirin, ómir súrgen ortasyn, mekenin, tabı­ǵatyn aqyndar men jyraýlardaı jyrlap beretin qudiretti bir kúsh kúıde, kúıshilik ónerde jatyr. Oǵyz-qypshaq kezeńinen jetken kúı ańyzdarynan, onyń ishinde Qorqyt ata kúılerinen bastaý alǵan qazaqtyń kúı óneri hal­qy­myzdyń tarıhyn únge qosyp keledi. Ketbuǵa men Boǵda kúı­leri óz dáýirinen habar beredi.

Jalpy, qandaı shyǵarma bolsa da, sol dáýirdiń tarıhı jaǵ­daıyna, ómir súrý shyn­dyǵyna kelip tireledi. Qazanǵap ta óz za­manynyń tynysyn dombyra arqyly sóıletip, halyqtyń kóńil kúıin áýenge saldy. Qazanǵap kúı­leriniń ómirsheńdigi de onyń óner retindegi bıiktigi men zamandy sýretteı bilýinde jatyr.

Qazanǵap kúılerin zertteý kezinde onyń shyǵarmalary janry­nyń ártektiligin kórýge bo­­lady. Qazanǵap kúıleri tu­nyq lırıkalyq sezimdermen qatar, úlken fılosofııaǵa toly. Sony­men qatar, azattyqty tý etken qa­harmandyq kúıleri de bar.

Qazanǵap kúılerin sóz etkende, aldymen onyń «Aqjeleń» kúıi eske oralady. Qazanǵap «Aq­­jeleńniń» 62 túrin shyǵar­ǵan. Nelikten 62 ekenin qazan­ǵap­ta­nýshylar adamnyń alpys eki tamy­rymen baılanystyrady. Kúıshiniń «Alpys eki tamyry býsanyp» shyǵarǵan «Aqjeleń» kúıleri lırıkaǵa qurylǵan.

Kúıshi kóńil kúıin kóterińki ustap, dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip, kúı tartýǵa kiristi. Bul – Qazanǵaptyń kúı tartar aldynda ózin ábden psıhologııalyq jaǵynan daıyndap, kúı óneriniń tereń tuńǵıyǵyna boılaıtyn tusy. Kúı «Kúı shaqyrý» dep ata­lady. Mine, osydan keıin Qa­zan­ǵap babamyz babyna kelip, jınalǵan jurttyń qulaq qury­shyn qandyrǵan. Lırı­kalyq janrda shyǵarylǵan kúıleri jetkizbek bolǵan oıyna, oqıǵa­lar men qubylystarǵa saı birde kó­ńildi, birde muńdy bolyp tó­giledi.

Lırıkaǵa tunǵan alpys eki «Aqjeleńdi» mahabbat lı­rı­kasy, tabıǵat lırıkasy, jan-janýar­larǵa arnalǵan lırı­kalyq kúıler dep bólýge bolady. «Aqjeleń» kúıleriniń 15-i Baljan qyzǵa arnalypty. Ma­habbat lırıkasy degen jik­teýge jatatyn osy kúılerdiń shy­ǵý ta­rıhynyń ózi kúı janryn anyq­tap turǵandaı.

Qazanǵap qaraqalpaq elin aralap júrip, Ýálı degen baıdyń úıine túsedi. Baıdyń Baljan atty 15 jastaǵy qyzy bar eken. Kórikti, kıim kıisi, júris-tu­rysy da erekshelenip turady. Qa­zan­ǵaptyń «Baljan qyz» dep atalatyn kúıler sıkly osydan bastalady. Kúıshi Ýálı baıdyń aýylyn ónerimen tánti etedi. Biraz kún qonaq bolǵannan keıin qaıtýǵa jı­nalǵan Qazanǵapty baıdyń qyzy Baljan qımastyq sezimmen shy­ǵaryp salady.

Qazanǵap arada eki-úsh jyl ótkennen keıin qaıta barsa, Bal­jan qyz uzatylyp jatyr eken. Toıdyń ústinen túsedi. Kúı­shi aǵasyn kórgen erkin ós­­ken bu­lań qyz saǵynyshyn jasyr­maı, Qazanǵapty kútkenin, endi amalsyz uzatylyp bara jatqanyn aıtady. Qazanǵap sol toıda «18 jasar Baljan qyz» degen kúıin shyǵarady. Birneshe kún toıdyń syıly qonaǵy bolǵan Qazanǵapty jibergisi kel­megen Baljan qyz qaıta-qaıta kúı tarttyrady. Aqyr aıa­ǵynda qyzdyń kúıshige degen seziminen kúdiktengen jeńgeleri Qa­zanǵapqa qaıtsańshy degendi aıtady. Qazanǵap qoshtasar sát­te taǵy bir jańa kúı oryndaı­dy. Bul kúıdiń qalaı dep ata­latynyn suraǵandarǵa aıta qoımaıdy. Kúı­diń mazmunyn túsingen Baljan qyz «Munyń aty – «Ruqsat bershi, Baljan qyz» ǵoı» depti. Keıin arada jyldar ótkende burynǵy erke, sholjań, bulań qylyqtarynan arylyp, baısaldy áıel bolǵan shyǵar dep oılaǵan kúıshi «Baljan áıel» atty kúı shyǵarady. Sondaı-aq, Qazanǵaptyń búgingi kúni oryndalyp júrgen «Burań bel Baljan qyz» degen kúıi bar.

Qazanǵaptyń «Kókil», «Dúr­kin-dúrkin dúnıe», «Doma­lat­paı Aqjeleń», «Ilme», «Ja­ńyltpash», «Qap, áttegen-aı» kúı­leri lırıkalyq kúılerge jatady.

Kúıshiniń mahabbat lırıkasymen qatar, tabıǵat lırıkasyna jatatyn kúılerine de toqtalyp ótelik. «Jem sýynyń tasqyny» kúıiniń oryndalýyn jiti baqylap otyrsańyz, ózen jaı aǵyspen aǵyp jatqan sekildi. Saýsaqtar saǵadan tómen qaraı quldılaı túskende sýdyń tolqynyn, birte-birte qatty aǵysyn ańǵarasyz. Al pernelerdi birinen soń birin almastyrǵan saýsaqtar dombyranyń moınyna jetkende tynshı qalady. О́zen aǵysyn kóz aldyńyzǵa ákeledi.

Qazanǵapta tabıǵatpen ushta­syp jatatyn jan-janýarlardyń erekshelikterine, minez-qulqyna qatysty kúıler de jeterlik. Máse­­len, «Tory jorǵa attyń bóge­lek qaǵýy», «Tory attyń kekil qaqpaıy», «Maıda qońyr», «Aq­suńqar qus», «Bógelek» kúı­leri jan-janýarlarǵa arnal­ǵan. Birde Búrkitbaı degen baıdyń jorǵa­synyń júrisine, sulý­ly­ǵyna súı­singen Qazanǵap «Tory jorǵa at­tyń bógelek qaǵýyn» sýat basynda shyǵarǵan eken.

Qazanǵapty qazaq halqynyń jyraýlyq dástúrimen sýsyndap, qanyna sińire bilgen jáne ony dombyra úni arqyly beınelegen dep aıtýǵa bolady. «Noǵaılynyń bos­qyny», «Baljannyń jyr kúıi», «Bekettiń jyr kúıi» at­­ty kúılerin tyńdaǵanda qud­­­­dy bir epostyq jyrlardy tyń­daǵandaı kúı keshesiz. Qa­zanǵaptyń epostyq jyrlarmen úndes kúıleri sonaý zaman­nan kele jatqan ulttyq muramyzben saryndas shyǵyp jatady. Qazanǵapty batyrlyqty, azat­tyqty ańsaǵan kúıshi retinde «Jurtta qalǵan» kúıinen tanýǵa bolady. 1916 jyly orys patshasy qazaqtardy qara jumysqa alý týraly jarlyq shyǵarǵanda oǵan qarsy bolǵan qyr qazaǵy ishke qaraı údere kóshken. Sol kezde kóshýge múmkindigi joqtar eski jurtta qalyp qoıǵan. Jazyqsyz zardap shekken qazaqtardyń muń-muq­tajyn joqtaıtyn «Jurt­ta qalǵan» kúıi osy kezde shy­ǵarylǵan.

Borsyq qumy, Muǵaljar taýy, Jem-Saǵyz, Aral, Qazaly boıyn jaılaǵan shektilerdiń patshanyń otarlyq ezgisine qarsy kúreskeni tarıhtan belgili. 1847-1858 jyldary Eset Kótibaruly bastaǵan shektiler birneshe ret bas kóterýler jasaǵan. Esetpen qatar kóterilisshilerdiń basynda Ernazar, Beket, Ázbergen tá­rizdi batyrlar boldy. Alaı­da patsha armııa­sy bul kóte­rilisterdi basyp tastady. Mine, osy batyrlardyń erlik jolda­ryn Qazanǵap «Ernazar, Be­ket­tiń zary», «Qos qyran», «Beket­tiń jyr kúıi» kúılerine arqaý etti. Al Ernazar men Beket­tiń qamal­ǵanyna qınalǵan halyq­tyń muńǵa toly kóńil kúıin «Shy­ryldatpa», «Jiberseıshi» kúı­­lerimen jetkizdi. Kúıshiniń jú­regi osy­laısha egildi.

Orysqa qarsy kúı shyǵarǵan Qazanǵaptyń kúıleri keshegi Keńes ókimetine unamaıtyn edi, kúıshiniń esimi men kúılerin jaryqqa shy­ǵar­maýdyń bir sebebi osynda jatyr.

Qazanǵaptyń qaı kúıi de fılo­sofııaǵa tunyp tur. Onyń ishinde halyqtyń kóńil kúıin, asyl armanyn úlken oıtolǵammen jet­kizetin «Kókil» kúıi erekshe oryn alady. «Jurtta qalǵan», «О́t­tiń dúnıe, kettiń dúnıe!» kúılerinde qazaqtyń taza oı-armany túzil­gen. Ásirese, «О́ttiń dúnıe, kettiń dúnıe!» kúıi Úsen tórege arnal­ǵanymen, onda Úsen sekildi nebir baı-baǵlannyń taǵdyry bir Alla­nyń qolynda ekenin eske salady.

Qazanǵap kúılerin hal-qadi­rimizshe qarastyryp, keıbir janrlyq erekshelikterine toq­taldyq. Aldaǵy ýaqytta qa­zan­ǵap­tanýshylar, kúıshi-dom­by­rashylar, óner zert­teý­­­shileri uly kúıshiniń kúı­shi­lik erekshelikterin, ózge kúı mektepterinen aıyrmashy­lyq­taryn, janrlyq qurylymyn zerttep, ǵylymı aınalymǵa qo­syp jatsa quba-qup bolar edi.

Berdibaı KEMAL, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

Aqtóbe