Bıýdjettiń oryndalýy týraly esep bekitildi

Jıyndy ashqan Májilis Tóraǵasy otyrys­ta qaralatyn taqyryptardy be­kitý qajettigin málimdep, depý­tattardy kún tár­tibinde talqy­lanatyn másele­lerge daýys berýge shaqyrdy. Nátı­jesin­de, eń aldymen Qazaq­stan Respýb­lıkasy Konstı­tý­sııalyq Keńesiniń «Qazaq­stan Res­pýblıkasyndaǵy konstı­týsııa­lyq zańdylyqtyń jaı-kúı týraly» Joldaýy, sodan keıin Qazaq­stan Respýblıkasy Úki­meti­niń jáne Respýblıkalyq bıýd­jettiń atqarylýyn baqylaý jó­nin­degi esep komıtetiniń «2016 jylǵy respýblıkalyq bıýd­­jettiń atqarylýy týraly esep­­terin talqylaý jóninde» she­­shim qabyldandy.

Birinshi másele jóninde baıandama jasaǵan Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy Igor Rogov 2017 jylǵy konstıtýsııalyq refor­ma Qazaqstannyń barynsha damyǵan otyz eldiń qataryna kirýi turǵysynda qoǵam men mem­leketti ret-retimen jan-jaqty jańǵyrtý jolyndaǵy zańdy kezeń bolyp tabylatynyn atap ótti. Sondaı-aq, ol bul kezeń Pre­zıdent Nursultan Nazarbaev jarııalaǵan Bes ınstıtýttyq reformanyń oryndalǵanyn kórsetetinin jáne Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy aıasynda jahandyq básekege qabilettilik jaǵdaıynda elimizdiń berik ustanymynyń qamtamasyz etilýi úshin saıası-quqyqtyq alǵyshart bolatynyn basa aıtty.

«Munyń aldyndaǵy Joldaý jarııa etilgennen keıingi jyl ishinde Qazaqstan memlekettiligi men onyń konstıtýsııalyq evolıýsııasy úshin aıtýly oqıǵalar boldy. El Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy merekelendi jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańdy qabyldaý arqyly iske asyrylǵan konstıtýsııalyq reforma júrgizildi. Aıryqsha qorǵalatyn konstıtýsııalyq qundylyqtar tizbesiniń keńeı­tilýi onyń memleket táýel­siz­digimen, Táýelsiz Qazaqstannyń negizin salýshy, Tuńǵysh Pre­­zıdent – Elbasy irgesin qala­ǵan respýblıka qyzmetiniń túbe­geıli prınsıpterimen jáne El­basy mártebesimen tolyqty­ry­lýy zańnamalyq jáne ınstı­týt­tyq deńgeılerge barabar  kepil­dikter alýy tıis», dedi I.Rogov.

Sonymen qatar, baıandamashy óz sózinde bıylǵy jyly jú­­­zege asyrylǵan elimizdegi ko­ns­­­tıtýsııalyq reforma Eýro­pa­­lyq komıssııa tarapynan oń qo­­ry­­tyndyǵa ıe bolǵanyn da atap ótti.

«Konstıtýsııalyq Keńes Joldaýyna Eýropalyq keńestiń quqyq arqyly demokratııa úshin Eýropalyq komıssııasy (Ve­­ne­sııa komıssııasy) 2017 jyl­dyń 10 naýryzyndaǵy 110-jal­­­py sessııasynda «Qa­zaq­­­stan Res­­­pýblıkasynyń Kons­tı­tý­sııasyna ózgerister men tolyq­ty­rýlar engizý týra­ly» zańnyń jobasy boıynsha oń qorytyndy bergeni bel­gili. Venesııa komıs­sııasy­nyń paıymdaýyn­sha: «Qa­zaq­standaǵy konstı­tý­sııa­lyq óz­gerister memleketti demokratııalandyrý prosesindegi alǵa basylǵan qadam bolyp tabylady. Reforma eldiń odan ári damýyna durys baǵyt beredi jáne aıqyn prog­res­tiń kýási bo­lyp tabylady. Tu­tastaı alǵan­da, Par­lament pen onyń palata­lary­nyń rólin jo­ǵa­rylatý, Pre­zıdenttiń keıbir qyz­met­terin Úkimetke berý jáne Par­la­mentke esep berýi men baqy­laýynda bolýy tetikterin kú­sheıtý 1998 jáne 2007 jyldary júr­gizilgen konstıtýsııalyq reformalardyń qısynyna sáı­kes keletin oń ózgeris bolyp taby­lady», dedi Kons­tı­týsııalyq Keńes Tóraǵasy.

I.Rogov tanystyrǵan «Qa­zaq­stan Respýblıkasyndaǵy kons­tı­týsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi» týraly jyl saıyn­ǵy Joldaýyna qatysty arnaıy qaýly biraýyzdan qabyl­dan­ǵannan keıin, sóz kezegi «Qazaq­stan Respýblıkasy Úkimetiniń jáne Respýblıkalyq bıýdjettiń at­qarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń 2016 jylǵy res­pýb­lıkalyq bıýdjettiń atqa­rylýy týraly esepteri jóninde» baıandama jasaý úshin Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov pen Esep komıtetiniń tóraǵasy Nur­mu­hambet Ábdibekovke berildi.

Qarjy mınıstri keltirgen derekterge kóz júgirtsek, ótken jyly eldegi ekonomıkanyń ósýi 1 paıyzdy qurap, bıýdjettiń kiris­teri 7,7 trln teńgege jet­ken. Bul 2015 jyldyń kórset­kish­terinen 1,5 trln teńgege kóp. Desek te, bıýd­jet kiristeriniń áli de bolsa Ulttyq qordan tarty­­latyn transfertter men álem­dik shıkizat na­ryǵy konıýnk­tý­rasynyń ózge­rýine táýeldiligin eshkim joqqa shyǵara almaıdy.

«Onyń balamaly áreketi retinde elimizde salyqtyq túsim­­derdi ulǵaıtý men bızneske ákim­shilik qysymdardy azaıtý aıasyn­daǵy jumystarǵa basym­dyqtar berilýde. Máselen, ústimizdegi jyly salyq tek­se­rýlerin 37,5 paıyzǵa qysqar­tamyz. Budan basqa, jańa Salyq kodeksi jobasynda osy tekse­rý­lerge sebep bolatyn negizde­melerdiń 56 paıyzy alynyp tastalady. Sonymen, qazirgi 32 normanyń 14-i ǵana qalatyn bolady», dedi Qarjy mınıstri.

Al Esep komıtetiniń tóraǵasy Nurmuhambet Ábdibekov bolsa, kvazımemlekettik sektor sý­bektileri ekonomıkanyń edáýir bóligin alyp otyrǵanyn alǵa tartty. Degenmen, olardan kúti­letin salym salyq bazasyn qalyptastyrý deńgeıinde de, ekonomıka salalarynyń damýynda da jetkilikti deńgeıde qaı­ta­rylmaıtyn kórinedi. Sebebi, memlekettik múlikti bas­qarýdyń tıimdiligine baqy­laý jáne monıtorıng jetki­lik­siz. Osy máselege qa­tysty Esep komıtetiniń usta­ny­myn bildirgen vedomstvo bas­shy­sy kvazımemlekettik sek­tor sýbektileri qyzmetinen qaı­ta­rymdy arttyrý qajet eken­digin atap kórsetti. Bul mem­lekettik holdıngter men ult­tyq kompanııalardy nátı­jege baǵdarlanǵan bıýdjetteý prınsıpi boıynsha qarjy­lan­dyrýǵa múmkindikter beredi.

«Memlekettik organdardyń strategııalyq josparlaryna ákimshilerdiń qyzmetine tike­leı baılanysy joq kórset­kishter engizilýde. Bıýdjet qara­jatynyń tolyq ıgerilgenine qaramastan, jekelegen nátı­jeler kórset­kish­terine qol jet­kizbeý oryn alýda. Munyń bári bıýdjettik baǵ­darla­malar ákimshileri men jergi­likti atqarýshy organdar jaýap­ty­lyǵynyń tómendeýine ákelip soǵýda. Sonymen qatar, mem­leket­tik aýdıt týraly jańa zańnyń qabyldanýyna jáne ádis­temeniń jańa formatqa kóshýine oraı, qarjylyq buzýshylyqtar qurylymynyń aıtarlyqtaı ózgergenin atap ótkim keledi. Eger buryn buzýshylyqtardyń jalpy kóleminde edáýir úlesti bıýdjet zańnamasyn buzý qurasa, búgingi kúni onyń 66 paıyzy býhgalterlik esepti júrgizý qaǵıdasyn saqtamaýdan turady. Bul jalpy esep sapasynyń tómendeýin, qyzmetkerlerdi daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý problemalaryn rastaıdy», dedi N.Ábdibekov.

Sol sebepten de esepti kezeńde Úkimetke jáne memlekettik or­­­gandarǵa 53 usynym men 324 tap­­syrma jiberilgen. Al Senat pen Májilistiń beıindi komıtet­terinde jáne jumys toptarynyń otyrystarynda bolǵan talqylaý kezinde Esep komıtetine 43 saýal túsip, olar­dyń barlyǵyna belgilengen tár­tip boıynsha tolyq jaýaptar berilgen.

Suraq berý rásiminde al­ǵashqy bolyp Májilistiń Eko­no­mıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy Nur­taı Sabılıanov sóz aldy. Onyń suraǵy Premer-Mınıstr Ba­qytjan Saǵyntaevqa arnaldy. Ol «Qosymsha qun salyǵyn (QQS) qaıtarýdyń tetigin qa­shan jetildiremiz, 2016 jyly onyń kólemi 1 trln 200 mlrd teń­gege jetipti, osynsha somany qaıtarý bıýdjettiń kiris bóli­gin oısyratyp ketpeı me?»,  dep surady. Oǵan B.Saǵyntaev ónimderin eksportqa shyǵarýshy kompanııalarǵa QQS-ty qaıtarý belgilengenin, búgingi tańda olardyń sany 300-ge jetkenin, joǵaryda atalǵan soma tolyq­taı qaıtpaıtynyn, olar áli de tekseriletinin jetkizdi. Búgingi tańda QQS-tyń 70 paıyzy birden qaıtarylady, biraq tekserý barysynda qatelikter bolsa, onda aıyppul retinde ol bıýdjetke túsedi. Barlyq álemde bul isti qadaǵalaýdy jetildirý qolǵa alynǵan. Sonyń bir amaly – elektrondy esep-faktýralar arqyly tekserý. Biz de bul ádisti qoldanýdamyz, deı kelip, B.Saǵyntaev QQS-tyń báribir qaıtaryla beretinin jetkizdi.

Ekinshi suraqty senator Er­bolat Muqaev qoıdy. Ol sońǵy jyldary bank aktıvterin qol­daý jıilep ketkenin, osy maq­sattarǵa aýqymdy bıýdjet qarajattary bólinip otyrǵanyn  aıta kelip, «Ulttyq bank ekinshi deńgeıdegi bankter aktıvteriniń sapasyna tekseris júrgize me?», dep surady. Oǵan Ulttyq bank tóraǵasy Danııar Aqyshev jaýap berip, daǵdarys jyldarynan keıin bank aktıvteriniń ótimdiligi artyp kele jatqanyn jetkizdi. «Bank týraly jańa zań ekinshi deńgeıdegi bankterdi saýyqtyra túsýge múmkindik beredi», dedi ol.

Májilis depýtaty Gúljan Qaraǵusova Ulttyq ekonomıka mınıstri Tımýr Súleımenovke kvazısektor sýbektileriniń jarǵylyq kapıtalyna qatysty suraq qoıdy. Biz bolashaqta osy sektor sýbektileriniń uzaq mer­zimdi jobalaryn qarjylan­dyrýdy jyldyq josparlaryn qalaı oryndaǵanyna qarap jasaıtyn bolamyz, dep jaýap qaıtardy T.Súleımenov.

Senator Muhtar Altynbaev elimizde ShOB-tyń nege jaqsy damymaı otyrǵanyn surady. Oǵan «Atameken» Ulttyq ká­sipker palatasynyń basqarma tóraǵasy Abylaı Myrzahmetov jaýap berip, onyń kóptegen sebepteri bar ekenin aıtty. Sonyń ishinde teńge baǵamynyń ózgerýi de kesirin kóp tıgizgenin jetkizdi. Sonymen qatar, tekserý jumystarynyń da ShOB-tyń damýyna kedergi keltiretinin, alaıda, bul iste aıtarlyqtaı prog­reske qol jetkizilgenin aıtty.

Osydan keıin de birneshe depýtat Úkimet múshelerine suraqtaryn qoıyp, tıisti jaýaptaryn aldy.

Suraq berý rásimi aıaqtalǵan soń qosymsha baıandamalar jasaldy, onda Májilistiń atynan Serik Qusaıynov sóıledi. Respýblıkalyq bıýdjettiń jos­parlanýy men tıimdi oryn­dalýy jyldan jylǵa jaq­saryp kele jatyr dep aıta al­maımyz. Byltyr bıýdjet eki ret naqtylanyp, 31 ret qaıta qaraldy. Bıýd­jet­tiń túsim bóligi 100,2 paıyz­ǵa oryn­dal­ǵanymen, Esep komı­tetiniń anyq­taǵanyndaı, ol 99 paıyzǵa ǵana oryndalyp, 76 mlrd teń­geniń túspegeni belgili boldy, dedi ol. Sonymen birge, ol 2 myńnan astam zańsyz talappen 1 trln teńgeden astam QQS qaıtarylǵanyn jetkizdi. Osynyń ózi bıýdjettiń túsim bóligine edáýir salmaq túsirgen.

Salyq boıynsha tólenbegen qarjy da ósip, 98 mlrd teńgege jetken. Al aıyppul sııaqty tú­sim­­derdiń 181 paıyzǵa artqa­nyn depýtat salyq organ­darynyń tıimsiz jumysy, jazalaý sharalaryn orynsyz arttyrǵany dep baǵalady. Bıýdjet shyǵystary týraly aıtqanda S.Qusaıynov 2017 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵ­daıǵa qaraǵanda 185 mlrd teńge esep­shottarda qyzmet etpeı jat­qanyn jetkizdi.

Senattyń atynan depýtat Ser­geı Ershov baıandama ja­sady. «Memlekettik organ­dar­dyń stra­tegııalyq jospar­laryn­da bel­gilengen 479 maq­sat­ty ındı­katorlardyń 372-si iske asyp, jospar 78 paıyzǵa ǵana oryn­dalǵan. Bar­lyq ın­dı­kator­lardyń 83-i «Báseke­lestik­tiń jahandyq ındeksine» jatqyzylatyn bolsa, sonyń 39-y paıyzy oryndalǵan. El­basy 2050 jyly damyǵan 30 eldiń qataryna enýimiz kerek degen mindet júktep otyr­ǵanda bul jumystar aýyz tushyn­dyrmaıdy, dedi depýtat. S.Er­shov Úkimet pen Esep komıtetiniń respýblıkalyq bıýdjettiń 2016 jyly atqarylǵany týraly esebin aıtylǵan eskertýlermen bekitýdi usyndy.

Osydan keıin talqylaý bolyp, oǵan eki palatadan birneshe depýtat qatysty. Birlesken oty­rys qorytyndysynda Par­lament palatalary Úkimet pen Esep komıtetiniń 2016 jyldyń bıýdjetiniń atqarylýy týraly esepterin bekitti.  

Sonymen birge, birlesken otyrysta Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın Elbasy júr­gizgen konstıtýsııalyq refor­maǵa baı­lanysty Parla­ment Regla­men­tine ózgerister engizilýi qajet­tigin, osyǵan oraı Reglament jó­nindegi birlesken komıssııa qurylatyndyǵyn aıtty. Parlament Reglamentiniń 87-tarmaǵyna sáıkes, Májilis pen Senattyń óz otyrystarynda taǵaıyndalǵan tıisti ókilderin negizge ala otyryp, birlesken komıssııanyń quramy bekitildi. Komıssııa quramyna Senattan A.Beısenbaev, M.Bortnık, D.Káletaev, G.Kım, Májilisten S.Abdrahmanov, N.Ábdirov, V.Ko­sarev, A.Perýashev kirdi. Bir­lesken komıssııanyń tóra­ǵasy bolyp Parlament Sena­tynyń depýtaty Asqar Beı­sen­baev saılandy.

Jaqsybaı SAMRAT, Nurlybek DOSYBAI,

«Egemen Qazaqstan»

Sýretti túsirgen

Orynbaı BALMURAT, «Egemen Qazaqstan»