Eger oı-pikirimdi birinshiden, tabıǵı-landshaft nysandar turǵysynan qozǵasam, oblys aýmaǵyndaǵy «Aıdarly asha» geomorfologııalyq kesindisi aýyzǵa birinshi iligedi. Munda jerdiń ústińgi jáne astyńǵy qabattaryndaǵy tektonıkalyq ózgeristerdiń saldarynan molıýskalardan birikken quıma tas paıda bolǵan. Ony ǵalymdar jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda qazirgi Aqtóbe oblysynyń aýmaǵyndaǵy dalalyq ózenniń jaǵasynan tapqan. Bul kórinistiń ózi budan mıllıondaǵan jyldar buryn qazirgi qazaq dalasynda teńizdiń bolǵanynan habar beredi. Bir sózben aıtqanda, bul arada jerdiń qyryq qabat qyrtysy aýdarylyp ústine kóterilgen. Osy qyrtystar men qabattardyń arasynan janýarlar men úlken balyqtardyń súıekteri, qańqalary jáne ártúrli ejelgi ósimdikterdiń keskinderi kezdesken. Ǵalymdar men zertteýshilerdiń tań-tamasha qaldyrǵan teńdesi joq geologııalyq bólik osy tustan irgeles aǵyp jatqan Aıdarly asha ózeniniń ataýymen atalǵan. Tabıǵı-landshaft nysandardyń bas jaǵynan oryn alatyn óńirdegi qaıtalanbas qubylystyń biri – Yrǵyz aýdany aýmaǵyndaǵy meteorıt qulaǵan jer. Ony Jamanshın meteorıt shuńqyry dep te ataıdy. Aspan denesi qulaǵan aýmaqtyń yńǵaıyna qaraı Irgızıt jáne Jamanshın álemdik astrofızıkalyq ǵylymı termınge engizilgen. Qazaqy uǵymǵa saıǵanda meteorıt – juldyzdyń qaldyǵy degen uǵymdy bildiredi. Ǵalymdardyń tujyrymdaýynsha, meteorıttiń jerge aǵyp túskeninen paıda bolǵan jarylys kúshi júzdegen ıadrolyq bombanyń kúshine teń eken. Osy qubylys jerdiń barlyq geologııalyq tinin túbirimen ózgertip jibergen. Jerge qulaǵan alyp jumbaq juldyz tastyń ózgesheligi men erekshiligi jáne ózine tán qasıeti jóninde álem ǵalymdary áli kúnge deıin bir toqtamǵa kele almaı júr. Astrofızıkalyq uǵymda Tekpıt degen ataý taǵylǵan jumbaqtas qazirgi kúni de syry tolyq ashylmaǵan kúıde otyr. О́ıtkeni, bul aspantas óziniń fızıkalyq jáne hımııalyq quramy jóninen jerdegi bir de bir bólshek pen zatqa múldem uqsamaıdy. О́lketanýshy maman retinde osy aıryqsha nysannyń jalpyulttyq mańyzy bar kıeli oryndar tizimine ıenýin tolyqtaı quptaımyn. Endigi kezekte juldyz qulaǵan jerge memlekettik turǵydan qatań baqylaý ornatylsa quba-qup bolar edi. О́ıtkeni, «jabaıy saıahatshylar» mundaǵy marjan tastardy jıyp-terip, tý-talaqaıǵa ushyratyn júrgeninen de tolyq habardarmyz. Keleshekte mundaı beıbereketsizdikke jol berýge bolmaıdy degim keledi. Oblys aýmaǵyndaǵy tabıǵı landshafttar nysandar qataryndaǵy kıeli de qasıetti qundylyqtar tizimi munymen shektelmeıdi. Yrǵyz – Torǵaı rezervat aýmaǵyndaǵy budan 35-40 mıllıon jyl buryn tirshilik jasaǵan alyp ańdar qańqasynyń tabylǵany óz aldyna bir bólek áńgime. Osy súıektiń sulbasy 1725 jyldar shamasynda Máskeýdegi paleontologııa murajaıyna qoıylǵan. Onyń kishireıtilgen modeli elimizdegi Ǵylym akademııasynda turǵan kórinedi. Aıta berseń, ótkennen syr shertetin óńir tańǵajaıyptary jeterlik. Kóne kózderdiń aıtyp ketkenine qaraǵanda, oblys aýmaǵyndaǵy tereńdeı túskendegi ólshemi 100-150 metr quraıtyn Kórsaı jáne Myńsaı atty kólderdiń tabany – ejelgi qulandar mekeni atalǵan. Munda sońǵy Kerqulan 1868 jyly joıylypty. Sondaı-aq, óńirdiń kıeli jerler geografııasynyń dúnıemen birge jaratylǵan eń kóne ósimdik túri Mártóktegi paporotnıkter toǵaıy tolyqtyra túsedi. Respýblıkalyq deńgeıdegi kıeli oryndar tiziminde Aqtóbe aımaǵynan tarıhı tulǵalarmen jáne «Myń ólip myń tirilgen» halqymyzdyń ejelgi jaýyngerlik salt-dástúrimen baılanysty nysandar da bar. Buǵan XIV-XV ǵasyrlardan túsinik beretin Abat-Baıtaq jáne Qobylandy batyr memorıaldyq keshenderi, sondaı-aq, XVIII ǵasyrdan syr ańǵartatyn Áıteke bı aýdanyndaǵy Tolybaı aýylynan toqsan shaqyrym jerde ornalasqan «Han molasy» qorymy memorıaldyq keshender kiredi. Kıeli qasıetti de qasterli oryndar retinde bulardyń bárine de táý etip kelýshiler qatary úzilmeı kele jatqany da bir mereı.
Bekarystan Myrzabaı, ólketanýshy